Year 2018, Volume 4, Issue 2, Pages 640 - 649 2018-12-29

Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi
Virtue of ‘Ihsan’ in Islam with its Individual and Social Dimensions

İhsan Çapcıoğlu [1] , Mehmet Akın [2]

28 180

İyilik, yaratılışta insan doğasında var olan özsel değerlerin başında gelir. Ancak her potansiyel yetenekte olduğu gibi, insandaki özsel iyilik potansiyelinin de harekete geçirilmesi gerekir. Kur’an-ı Kerim’de, “birr”, “maruf” ve “ihsan” gibi iyilik anlamına gelen pek çok kavramın kullanıldığı görülmektedir. “Birr”, dünyada ve ahirette Allah’ın hoşnutluğunu kazanmaya yönelik erdemli davranışları içeren iyilikler anlamına gelir ve “ihsan”dan daha geniş bir iyiliğe göndermede bulunur. “Birr”, ihsanı da içine alan daha geniş bir iyiliktir. Bu anlamda, her “birr” ihsandır, fakat her ihsan “birr” değildir. İhsan, bireyin Allah’ın her an kendisini gördüğünün bilincinde olarak, bir işi ya da görevi özveriyle en güzel şekilde yapması ve karşılıksız iyilikte bulunmasıdır. “Maruf” ise, “ihsan” ve “birr”i de içine alan anlam genişliğine sahiptir. Çünkü maruf, sadece iyilikte bulunmayı değil, aynı zamanda terk edilmesi gerekenleri terk etmeyi de içerir. Bu anlamıyla maruf, insanın Allah’a yakınlaşma niyetiyle yaptığı her türlü emri/işi/görevi ve yine bu niyetle yapmaktan kaçındığı her türlü yasağı/münkeri içine alır. Bununla birlikte makalemizde, söz konusu kavramlar arasında İslam geleneğinde geniş bir kullanım alanına sahip bulunan “ihsan” kavramı üzerinde duracağız. Zira “ihsan”, Kur’an-ı Kerim’de çeşitli türevleriyle yüze yakın âyette geçen kuşatıcı ve zengin bir anlam evrenine sahiptir. Bu ayetlerde hem Allah'a hem de insanlara nispetle kullanılan “ihsan” kavramı; “başkalarına iyilik etmek” (Yûsuf, 12/23, 100; İsrâ, 17/23) ve “bir işi/eylemi/görevi en iyi şekilde ve hakkıyla yapmak” (Bakara, 2/112; Nisâ, 4/125) anlamlarında kullanılmıştır. İhsanın Allah’a nispet edildiği durumlarda, O’nun kusursuz yaratıcılığını (Secde, 32/7; Tegâbün, 64/3) ve kullarına karşı cömertliğini (Kasas, 28/77; Talâk, 65/11) ifade ettiği görülmektedir. İnsana nispet edildiğinde ise, onun Allah karşısında duyduğu derin saygı, bağlılık ve itaat duygusu ile birlikte, bu duygunun sonucu olan iyi/güzel iş ve davranışları kapsadığı (Nahl, 16/30; Yûnus, 10/26) anlaşılmaktadır. Ayrıca Kur’an’da ih­san kavramının, öfkesini yenme, affetme, hoşgörü, sabır (Âl-i İmrân, 3/134–135; Mâide, 5/13; Hûd 11/115; Yûsuf, 12/90) aşırılıktan sakınma, kararlılık ve ce­saret (Âl-i İmrân, 3/147–148), tokgözlülük ve cömertlik (Bakara, 2/236; Âl-i İmrân, 3/134) gibi ahlaki erdemlerle ilişkilendirildiği görülmektedir. İhsan, söz konusu erdemler arasında başat bir niteliğe sahip olup, Hz. Peygamber’in hadislerinde de benzer kullanım­lara konu olmuştur. Bu çerçevede, “Cibril hadisi” olarak bilinen hadiste geçen, “İhsan Allah'ı görür gibi kulluk et­mendir; çünkü sen O’nu görmesen de O seni görmektedir” ifadesi, literatürde ihsanın en güzel tanımı kabul edilmiştir. Bu çerçevede çalışmamızda, İslam literatüründe “ihsan” kavramının söz konusu sosyo-teolojik bağlamından hareketle, bireysel ve toplumsal yansımaları üzerinde durulacaktır.

Goodness is one of the essential values that exist in human nature in creation. However, as with every potential talent, the potential of essential well-being in human beings needs to be mobilized. It is seen that in the Qur'an, many concepts, such as ”birr”, “ma‘rûf“ and “ihsân”, are used. “Birr” refers to goodness that includes virtuous behavior towards God’s pleasure in the world and the Hereafter, and refers to a wider good than “ihsân”. “Birr” is a wider good that includes ihsan. In this sense, each “birr” is ihsan, but not every ihsan is “Birr”. İhsân is that the individual is aware of the fact that God sees him at all times, doing a work or duty in the most beautiful way and devoting himself to goodness. As for “ma‘rûf”, it has a broader sense including “ihsân” and “birr”. This is because not only does “ma‘rûf” include goodness, but it also involves abandoning what needs to be abandoned. In this sense, ma‘rûf includes all kinds of orders/works/duties of a person with the intention of getting closer to Allah and any prohibitions that he avoids doing with this intention. However, in our paper, we will focus, among these terms, on the concept of “ihsân” which has a wide range of usage in the Islamic tradition. Ideed, “ihsan” has a comprehensive and rich universe of meaning mentioned in the Quran in almost one hundred verses with a variety of derivatives. In these verses, the concept of “ihsân”  used in relation to both God and human beings; ) refers to “do good to others” (Yûsuf, 12/23, 100; İsrâ, 17/23) and “to do a work/action/duty in the best and right way”, (Baqara, 2/112; Nisâ, 4/125) . When ihsân is referring to Allah, it is seen that it expresses His impeccable creativity (Sajda, 32/7; Taghâbûn, 64/3) and His generosity towards his servants (Qasas, 28/77; Talâq, 65/11). When it is attributed to human beings, it is understood that it includes his deep respect, loyalty and obedience to Allah (Nahl, 16/30; Yûnus, 10/26) along with good/beautiful work and behaviors that are the result of this feeling. In addition, it is seen that the concept of ihsan in the Quran is associated with such moral virtues as to defeat anger, forgiveness, tolerance, patience (Âl Imran, 3/134–135; Mâida, 5/13; Hûd 11/115; Yûsuf, 12/90) to avoid extremism, determination and courage (Al Imran, 3/147-48), greed and generosity (Baqara, 2/236; Al Imran, 3/134). Ihsân has a dominant character among these virtues and has also been the subject of similar uses in the hadith of the Prophet. In this context, the expression in the hadith known as the Hadith of Jibril that “you should serve Allah as though you could see Him, for though you cannot see Him, He sees you.” has been accepted as the best definition of ihsan in the literature. In this article, based on the context of virtue of “ihsân” in question in the Islamic literature, its religious and social reflections will be focused on.


  • Buharî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail el-Cu’fî (1401), el-Câmiu’s Sahîh, İstanbul.
  • Çağrıcı, M. (2001). İhsan. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, c. XX, s. 544-546, İstanbul: TDV Yayınları.
  • Çapcıoğlu, İ. (2013). İhsan. İslamiyet-Hıristiyanlık Kavramları Sözlüğü, c. 1, s. 340, M. Selçuk, H. Albayrak vdğ. (ed.), Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi.
  • Çapcıoğlu, İ. (2015). İyilik/İyi İnsan Olma Potansiyelinin Geliştirilmesinde Sosyal Çevrenin Etkisi, s. 159–166, İyilik: İnsanı İyilik Yaşatır. Ankara: TDV Yayınları.
  • Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî el-Ezdî (trsz), Sünen, thk.: Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, Talik: K. Yûsuf Hût, Beyrut: Dâru’l-Fikr.
  • Karaman, H. (2018). İslam Ahlakında temel Erdemler, s. 185-199, İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi, 4. Baskı, (ed. M. S. Saruhan), Ankara: Grafiker Yayınları.
  • Kılıç, C. (2018). İslam Ahlakı Açısından Modern Uygulamalı Etik, s. 387-444, İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi, 4. Baskı, (ed. M. S. Saruhan), Ankara: Grafiker Yayınları.
  • Kuzgun, Y. (1972). Kendini Gerçekleştirme, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Felsefe Bölümü Dergisi, 10: 162-172.
  • Müslim, Ebu’l-Huseyn İbn Haccâc el-Kuşeyrî en-Neysâbûrî (trsz), Sahîhu Müslim, Mukaddime, Tahkik: Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
  • Nesâi, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb (1986), Sünen (el-Müctebâ), Tahkîk: Abdülfettah Ebû Ğudde, Haleb: Mektebu’l-Matbûâti’l İslâmiyye.
  • Özdemir, O.; Güzel Özdemir, P.; Kadak, M. T.; Nasıroğlu, S. (2012). Kişilik Gelişimi, Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar-Current Approaches in Psychiatry 4 (4): 566-589.
  • Saruhan, M. S. (2012). İslâm Ahlâk Felsefesi: Tanım, Kaynaklar ve İçerik, s. 65-89, İslam Ahlak Felsefesi, (ed. M. S. Saruhan), Ankara: Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Yayınları.
  • Tatlı, B. (2005). Hadis Tekniği Açısından Cibril Hadisi ve İslam Düşüncesine Yansımaları, (Basılmamış Doktora Tezi), Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Tirmizî, Ebu İsa Muhammed b. İsa (1996), el-Câmiu’l-Kebîr (Sünen), Tahkik, tahrîc ve talik: Beşşâr Avvâd Maruf, Birinci Baskı, Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî.
  • Yazır, Elmalılı Hamdi (2007). Hak Dini Kur’an Dili. Ankara: Akçağ Yayınları.
  • Yüce, M. (2013). İnanç-Ahlak İlişkisi Bağlamında İman, İslâm ve İhsan Kavramları, Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15 (2): 111-148.
Primary Language tr
Subjects Religion, Sociology
Journal Section Review
Authors

Orcid: 0000-0003-4796-5232
Author: İhsan Çapcıoğlu (Primary Author)
Institution: ANKARA ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ
Country: Turkey


Orcid: 0000-0002-3186-6996
Author: Mehmet Akın
Institution: ANKARA ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ
Country: Turkey


Bibtex @research article { intjcss490611, journal = {Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD)}, issn = {}, eissn = {2458-9381}, address = {Mutlu TÜRKMEN}, year = {2018}, volume = {4}, pages = {640 - 649}, doi = {}, title = {Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi}, key = {cite}, author = {Çapcıoğlu, İhsan and Akın, Mehmet} }
APA Çapcıoğlu, İ , Akın, M . (2018). Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 4 (2), 640-649. Retrieved from http://dergipark.org.tr/intjcss/issue/41864/490611
MLA Çapcıoğlu, İ , Akın, M . "Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi". Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD) 4 (2018): 640-649 <http://dergipark.org.tr/intjcss/issue/41864/490611>
Chicago Çapcıoğlu, İ , Akın, M . "Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi". Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD) 4 (2018): 640-649
RIS TY - JOUR T1 - Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi AU - İhsan Çapcıoğlu , Mehmet Akın Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - DO - T2 - Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD) JF - Journal JO - JOR SP - 640 EP - 649 VL - 4 IS - 2 SN - -2458-9381 M3 - UR - Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS) Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi %A İhsan Çapcıoğlu , Mehmet Akın %T Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi %D 2018 %J Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD) %P -2458-9381 %V 4 %N 2 %R %U
ISNAD Çapcıoğlu, İhsan , Akın, Mehmet . "Bireysel ve Toplumsal Boyutlarıyla İslam’da ‘İhsan’ Erdemi". Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD) 4 / 2 (December 2018): 640-649.