Year 2018, Volume 18, Issue 47, Pages 83 - 108 2018-12-28

CONTRIBUTION OF SHEIKH-DISCIPLE COMMUNICATION TO THE WRITING TRADITION: MELA ZAHIR TENDUREKI’S DIWAN
ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I

Ayhan TEK [1]

34 202

Mela Zahirê Tendûrekî, who was born in Muş-Malazgirt in 1882 and died in 1966, is one of the recent period poets who have not been understood rightly in the Classical literature tradition. Mela Zahir, who had been raised and disciplined by Sheikh Muhammad Ziyaeddin, one of the most influential scholars of the Eastern madrasa in the last century, is a person who had very good knowledge of Arabic, Persian, Kurdish and Turkish, and mastery of the classical literature tradition. But despite these features, his most remarkable aspect was that he has not written any work until the death of his sheikh, Mohammad Ziyaeddin. In this regard, the most important motivation that drives him to write the lyrics and the odes so as to constitute a divan is the absence of his sheikh that gives is a remarkable detail. In this respect, in the classical literary tradition, Tendûrekî's Dîwan, which contains important details in terms of better understanding of the relation of sheikh-disciple, at the same time, is an interesting example of how the master-apprentice relationship manifests in the transfer of knowledge. Because, to be known with his great reputation as “excellency”, as he was the last ring of an important chain in the madrasah tradition, had a great influence on the disciples he had cultivated. In this respect, Dîwan, which mainly includes Kurdish lyrics and odes as well as Arabic and Persian texts, is an important work for grasping the influence of the Sheikh especially on his disciples in the scientific chain. This divan also carries a remarkable textual character in the care of Mela Zahir's historical knowledge both in his own life and in the madrasa tradition. Because in Dîwan where information about the bases of the mystical science tradition is included, and sentences that are often used in the context of intertextuality, from Mevlana to Imam Ghazali, from Ehmedê Xanî to Hafiz-i Shirazi, the effects of the construction of texts of many Sufis are seen. In this respect, scientific investigations on Tendûrekî’s Dîwan, which transformed into a work that speaks not only in classical Kurdish literature but also in classical Eastern literature, should be regarded as worthwhile text. In this context, we aim to introduce Tendûreki, who gives important historical information on the scientific sequence that skillfully uses and enacts the essays of classical literature in his divan, which he wrote on the death of his sheikh, and examine the transformation of the relationship between the texts and the sheikh-disciple in his Dîwan into motivation in the classical writing tradition.

1882’de Muş-Malazgirt’te doğan ve 1966’da aynı yerde vefat eden Mela Zahirê Tendûrekî, Klasik edebiyat geleneğinde önemi hakkıyla anlaşılmamış son dönem şairlerindendir. Geçen yüzyılda Doğu medreselerinin yetkin ve etkili âlimlerinden olan Şeyh Muhammed Ziyaeddîn’in yanında yetişen ve ona mürit olan Mela Zahir, Arapça, Farsça, Kürtçe ve Türkçeyi çok iyi derecede bilen ve klasik edebiyat geleneğine hâkim olan bir isim idi. Fakat bu özellikleri dışında onun dikkat çekici en önemli yönü, şeyhi Muhammed Ziyaeddîn’in vefatına kadar herhangi bir eser yazmamış olmasıdır. Bu yönüyle kendisini bir divan oluşturacak kadar gazel ve kaside yazdırmaya iten motivasyonunun şeyhinin yokluğunun etkisiyle olması ilginç bir ayrıntıdır. Bu yönüyle klasik edebiyat geleneğinde şeyh-mürit ilişkisinin daha iyi anlaşılması açısından önemli detaylar barındıran Tendûrekî’nin Dîwan’ı, aynı zamanda bilginin aktarılmasında usta-çırak ilişkisinin nasıl tezahür ettiğini de gösteren enteresan bir metindir. Nitekim “Hazret” olarak büyük bir şöhret bulan hocası Şeyh Ziyaeddîn’in medrese ve tarikat geleneğinde önemli bir konumda olması, yetiştirdiği müritlerinin üzerinde büyük bir etki yaratmıştır. Bu bağlamda ağırlıklı olarak Kürtçe gazel ve kasidelerin yanı sıra Arapça ve Farsça manzumelerin de yer aldığı Dîwan’ı ilmî silsile içinde bir şeyhin etkisinin, özellikle de müritleri üzerindeki tesirinin kavranması için mühim bir eserdir. İhtiva ettiği tüm şiirlerin bir kişiye (şeyhe) ithafen yazıldığı bu divan, aynı zamanda Tendûrekî’nin hem kendi yaşamına hem de medrese geleneğine dair tarihî bilgiler barındırması bakımında da dikkat çekici bir metin özelliği taşımaktadır. Çünkü tasavvufî ilim geleneğinin temellerine ilişkin bilgilerin yer aldığı, metinlerarasılık bağlamında göndermelerin sıkça kullanıldığı Dîwan’da Mevlânâ’dan İmam Gazâlî’ye, Ehmedê Xanî’den Hâfız-ı Şîrâzî’ye kadar pek çok şair-mutasavvıfın metin inşasındaki etkileri görülmektedir. Bu yönüyle, sadece Klasik Kürt edebiyatının bir metni olmaktan çok, klasik Doğu edebiyatı içinde de söz söyleyen bir yapıta dönüşen Tendûrekî Dîwan’ı, üzerinde ilmî tetkikler yapılmaya değer bir metin olarak görülmeli. Bu bağlamda biz de bu çalışmada, şeyhinin ölümü üzerine telif ettiği divanında, klasik edebiyatın mazmunlarını ustaca kullanan ve yetiştiği ilmî silsileye dair önemli tarihî bilgiler veren Tendûrekî’yi tanıtıp Dîwan’ındaki şeyh-mürit ilişkisi çerçevesinde beliren ilişkinin klasik yazma geleneğinde motivasyona dönüşümünü incelemeyi amaçlamaktayız.

  • Avşar, Ziya. (2007). “Evrensel Bir Hikâye: Salamân u Absâl ve Kökeni.” Turkish Studies. 2/4: 185-200.
  • Bingöl Abdülkerim; Mehmet Salmazzem. (2016) “Bölge Medreselerinin Yazılı Edebiyatın Gelişmesindeki Rolü ve Spesifik Olarak Kürtçe Meâl ve Tefsirlere Katkısı.” Muş: Ünidap Uluslararası Bölgesel Kalkınma Konferansı. (Cilt: 2). 72-84.
  • Bozkurt, Seçil. (2014). “Cumhuriyet Döneminde Muş ve Diyarbakır’da Mele Kurumu ve Evrimi.” (Yayımlanmamış YL Tezi). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
  • Bruinessen, Martin van. (2003). Ağa, Şeyh, Devlet. İstanbul: İletişim Yayınları.
  • Buğda, Sadrettin. (2014). “Molla Zahir Tendürekî ve Arapça Divânı.” Makalelerle Muş. Muş: Muş Alparslan Üniversitesi Yayınları. 152-168.
  • Çağlayan, Mehmet. (1996). Şark Uleması. İstanbul: Çağlayan Yayınları.
  • Çiçek, M. Halil. (2009). Şark Medreselerinin Serencâmı. İstanbul: Beyan Yayınları.
  • Geverî, Ayhan. (2007). “Mela Zahirê Tendûrekî û Dîwana Wî.” 5-11. [içinde: Tendûrekî 2007].
  • Kemal Atatürk. (1981). Nutuk. (Cilt: III, Vesikalar). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
  • Korkusuz, M. Şefik. (2010). Nehri’den Hazne’ye Meşayihi Nakşibendi. İstanbul: Kilim Matbaacılık.
  • Şeriati, Ali. (1989). Hür Düşünce Mektebi. (Çev.: Ali Seyidoğlu). Ankara: Birleşim Yayın-Dağıtım.
  • Tendûrekî, Mela Zahirê. (2007). Dîwan. İstanbul: Nûbihar Yayınları.
Primary Language tr
Subjects Social
Journal Section Articles
Authors

Orcid: 0000-0002-9862-6938
Author: Ayhan TEK (Primary Author)
Institution: MUŞ ALPARSLAN ÜNİVERSİTESİ FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ
Country: Turkey


Bibtex @research article { nusha467418, journal = {Nüsha}, issn = {1303-0752}, address = {Oku Anonim Şirketi}, year = {2018}, volume = {18}, pages = {83 - 108}, doi = {10.32330/nusha.467418}, title = {ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I}, key = {cite}, author = {TEK, Ayhan} }
APA TEK, A . (2018). ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I. Nüsha, 18 (47), 83-108. DOI: 10.32330/nusha.467418
MLA TEK, A . "ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I". Nüsha 18 (2018): 83-108 <http://dergipark.org.tr/nusha/issue/41856/467418>
Chicago TEK, A . "ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I". Nüsha 18 (2018): 83-108
RIS TY - JOUR T1 - ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I AU - Ayhan TEK Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - doi: 10.32330/nusha.467418 DO - 10.32330/nusha.467418 T2 - Nüsha JF - Journal JO - JOR SP - 83 EP - 108 VL - 18 IS - 47 SN - 1303-0752- M3 - doi: 10.32330/nusha.467418 UR - https://doi.org/10.32330/nusha.467418 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I %A Ayhan TEK %T ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I %D 2018 %J Nüsha %P 1303-0752- %V 18 %N 47 %R doi: 10.32330/nusha.467418 %U 10.32330/nusha.467418
ISNAD TEK, Ayhan . "ŞEYH-MÜRİT İLETİŞİMİNİN YAZMA GELENEĞİNE KATKISI: MELA ZAHIRÊ TENDÛREKÎ’NİN DÎWAN’I". Nüsha 18 / 47 (December 2018): 83-108. https://doi.org/10.32330/nusha.467418