Year 2018, Volume 1, Issue 2, Pages 281 - 288 2018-07-30

UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE
About the “Asığ Tusu” Handiadyoin In Uighur Maitrisimit

Sümbül Begüm YILDIZ [1]

194 326

1902-1913 yılları arasında Alman kazı heyeti tarafından Doğu Türkistan’da yapılan arkeolojik çalışmalar sırasında Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış birçok eser bulunmuştur. Bu eserlerden biri, Budizmin Hinayana mezhebine ait olan Prajnârakşita tarafından, Toharcadan Türkçeye çevrildiği bilinen, bir secde (yükünç)  ile birlikte 28 bölümden oluşan Maitrisimit Nom Bitig’dir. Eser, Türklerin ilk tiyatro eseri olarak bilinir. Konusu ve kelime hazinesi bakımından Türk Budist eserleri külliyatı içerisinde önemli bir yere sahiptir. Eserin Kumul ve Berlin olmak üzere iki nüshası bulunmaktadır.

Bu iki nüsha üzerine bugüne kadar pek çok çalışma yapılmıştır. Örneğin, eserin Berlin nüshasıyla ilgili ilk önemli çalışma Şinasi Tekin’in doktora tezi olarak ele aldığı ve 1976’da yayımladığı çalışmasıdır. Kumul nüshası ile ilgili kapsamlı çalışma ise Geng Shimin tarafından ele alınmış, 18 bölümün transkripsiyonuna Çince çevirisi de eklenerek 2009 yılında yayımlanmıştır.

Bu çalışmada eserin her iki nüshasında geçen asıg tusu (asag tusu) ikilemesi üzerinde durulacaktır. Bu ikileme metinlerde çoğunlukla asıg tusu biçiminde yazılmış ise de Maniheizm çevresi eserlerin ağız özelliklerinden kaynaklı olan asag tusu biçiminde de karşımıza çıkmaktadır. Budist eserlerde “yarar, kazanç, fayda sağlamak, hizmet etmek” anlamlarına gelen bu ikileme, bazı metinlerde ayrı ayrı sözcük halinde fakat yine benzer anlamlar çerçevesinde kullanılmıştır. Örneğin Harezm dönemi eserlerinden Mukaddimetü’l-Edeb’de asıg sözcüğünün biçim olarak değişerek assu; Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Karahanlı Türkçesi)’de tusu sözcüğünün ise asıg’dan ayrı olarak tusu inçlen- biçimiyle kullanıldığını görülmektedir.

Eldeki çalışmada, söz konusu ikilemenin Eski Türkçe kapsamındaki eserlerden tespit edilen biçimleri ve kullanılışları ele alınarak ifade, yapı ve anlam bakımından incelenecek; ikilemenin türevleri ve aldığı ekler ile cümledeki kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan anlamları tespit edilmeye çalışılacaktır.

Years of 1940s in the Turkish History had been an era that had been observed various societal developments related with social and political aspects. By this view, II. World War years in the first half of the 1940s caused different and concrete effects on the Turkish intellectual, economical and political life. Those developments in line with the Western- and US-oriented socio-political and economical effects observed at the second half of the 1940s could be accepted as one of the most important thresh-holds of the Republican history. It is due to the situation that Turkey has commenced to engage into a total entegration with the Western World during this period regarding socio-economical, cultural and democratization aspects. However, years of the 1940s had been actually years of unstabilization and muti-faceted effects stemming from the reasons due to social and political areas. While situations, effects, approaches and pressures had realized for every sides and classes in the society, the relations between society and politics in Turkey during the years of 1940s have a great value in examining the issue in line with the acceptance that those years could act as mirror for current times. Therewithal, the main aim of this study is to examine the relation between society and politics in Turkey during the years of 1940s. 

  • Arat, R.R. (1951). Atebetü’l-Hakayık. İstanbul: Ateş Basımevi.(AH)------, (2007). Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.(ETŞ)Argunşah, M. ve Güner, G.(2015). Codex Comanicus. İstanbul: Kesit Yayınları.(CC)Ata, A. (2004). Türkçe İlk Kur’an Tercümesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.Bahşı Ögdisi (1998). (Yayıma hz.J.P.Luit, M.Ölmez). İstanbul: Simurg Yayıncılık.(Bahşı)Bang,W.ve Gabain, A.V. (1929). Türkische Turfan-Texte I. Berlin. (TT I)------ (1929). Türkische Turfan-Texte III. Berlin. (TT III)Bektaş, D. (2014). Maitrisimit’te Kelime Yapımı. YayınlanmamışYüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üniversitesi, Manisa.Caferoğlu,A., (2011). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford. (ED)Çağatay, S. (1942). Uygurcada Hendiadyoinlar. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yıllık Çalışmalar Dergisi-Ayrıbasım, Cumhuriyet Matbaası, sayı: 1, İstanbul.Demirci, Ü.Ö. (2014). Eski Uygurca Dört Çatik. İstanbul: Kesit Yayınları.Ercilasun, A.B. ve Akkoyunlu, Z. (2014) Dîvânu Lugâti’t Türk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.(DLT)Ettuhfet-üz-Zekiyye Fil-Lügât-it-Türkiyye (1945). (çev. Besim Atalay). Bürhaneddin Basımevi, İstanbul.(Eth.)Gabain, A.V. (1995). Eski Türkçenin Grameri. (M. Akalın, çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (OTG)Houtsma, M.TH. (1894). Ein Türkisch-Arabisches Glossar. Leiden: E.J. BrillKaya, C. (1994). Uygurca Altun Yaruk. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (AY)Le Coq, A.V. (1912). Türkische Manichaica aus Chotscho I. Berlin. (M I)Müller, F.W.K. (1922). Uigurica III Uigurische Avadāna-Bruchstücke. Berlin. (U III)Orkun, H.N. (1940). Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesinin Uygurcası. İstanbul: Alâeddin Kıral Basımevi. (İTH)Ölmez, M. (1995). Eski Uygurca Hsüen-Tsang Biyograafsi VI. Bölüm (Leningrad), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.------. (2015). Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.Ölmez, Z,K. (1997). Kutadgu Bilig’de İkilemeler. Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 19-40.Özçelik, S. (2001). XV. Yüzyılda Yazılmış Bir Tıp Eseri Kitâbü’l Mühimmât. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.Ruben, W. (2000). Eski Metinlere Göre Budizm (Haz.: L. Bozkurt). İstanbul: Okyanus Yayıncılık.Shimin, G. (2009). Study on the Uighur Maitrisimit(Hami Version). Pekin: Central University for Nationalities Press. (MS)Tekin Ş. (1961). Kitaplar Arasında–Maitrisimit. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C XI, 143–144.------. (1976). Maytrısimit Burkancıların Mehdisi Maitreya ile Buluşma Uygurca İptidai Bir Dram. Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları. (Maitr)------. (1960). Uygurca Metinler I: Kuanşi im Pusar (Ses İşiten İlah). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları. (Kuan)Tezcan, S. (1974). Das Uigurische Insadi-Sûtra. Berlin: Akademie Verlag. (İnsadi)Toker, M. (2012). Anonim Satır Altı Kuran Tercümesi. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi.Türkiye’de Halk Ağızlarından Derleme Sözlüğü (1963). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. (DS)Yüce, N. (1988). Mukaddimetü’l-Edeb. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.(ME)
Primary Language tr
Subjects Social
Published Date 2018 Temmuz
Journal Section Articles
Authors

Author: Sümbül Begüm YILDIZ (Primary Author)
Institution: BEYKENT ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Country: Turkey


Dates

Publication Date: July 30, 2018

Bibtex @conference paper { rs428643, journal = {R\&S - Research Studies Anatolia Journal}, issn = {}, eissn = {2630-6441}, address = {Arif YILDIZ}, year = {2018}, pages = {281 - 288}, doi = {10.33723/rs.428643}, title = {UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE}, key = {cite}, author = {YILDIZ, Sümbül Begüm} }
APA YILDIZ, S . (2018). UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE. R&S - Research Studies Anatolia Journal, 1 (2), 281-288. DOI: 10.33723/rs.428643
MLA YILDIZ, S . "UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE". R&S - Research Studies Anatolia Journal 1 (2018): 281-288 <http://dergipark.org.tr/rs/article/428643>
Chicago YILDIZ, S . "UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE". R&S - Research Studies Anatolia Journal 1 (2018): 281-288
RIS TY - JOUR T1 - UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE AU - Sümbül Begüm YILDIZ Y1 - 2018 PY - 2018 N1 - doi: 10.33723/rs.428643 DO - 10.33723/rs.428643 T2 - R&S - Research Studies Anatolia Journal JF - Journal JO - JOR SP - 281 EP - 288 VL - 1 IS - 2 SN - -2630-6441 M3 - doi: 10.33723/rs.428643 UR - https://doi.org/10.33723/rs.428643 Y2 - 2018 ER -
EndNote %0 R&S - Research Studies Anatolia Journal UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE %A Sümbül Begüm YILDIZ %T UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE %D 2018 %J R&S - Research Studies Anatolia Journal %P -2630-6441 %V 1 %N 2 %R doi: 10.33723/rs.428643 %U 10.33723/rs.428643
ISNAD YILDIZ, Sümbül Begüm . "UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE". R&S - Research Studies Anatolia Journal 1 / 2 (July 2018): 281-288. https://doi.org/10.33723/rs.428643
AMA YILDIZ S . UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE. R&S - Research Studies Anatolia Journal. 2018; 1(2): 281-288.
Vancouver YILDIZ S . UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE. R&S - Research Studies Anatolia Journal. 2018; 1(2): 288-281.