TY - JOUR T1 - Kültürümüzün Kadim İçeceği “Çorba”nın Klasik Şiirde İşlenen Sıhhi ve İktisadi Yönü TT - Health and Economic Aspects of “Soup”: an Ancient Turkish Food and Its Treatment in Classical Poetry AU - Gök, Selim PY - 2022 DA - June DO - 10.26650/TUDED2022-1056984 JF - Journal of Turkish Language and Literature PB - İstanbul Üniversitesi WT - DergiPark SN - 1015-2091 SP - 85 EP - 100 VL - 62 IS - 1 LA - tr AB - “Çorba”, Farsça “şor” (tuz) ve “bâ” (su) kelimelerinden mürekkep “şûr-bâ”nın dilimizdeki adıdır. Kadim zamanlardan beri envai çeşitleriyle fiziksel bir ihtiyaç için var olan çorba; muhteviyatı, yapılış şekli, tadı, rengi, kokusu ve yöresiyle ait olduğu toplumda kendine özgü bir kimlik oluşturmaktadır. Orta Asya Türklerinin “yoğurt”, “un” ve “su” ana malzemeleriyle yaptıkları “oğmaç/umaç”, “katık”, “toyga”, “tarhana” gibi ürünler de çorbanın Türk mutfağındaki izlerini sürmemize olanak tanımaktadır. Bu çorbalar günümüzde de aslına yakın form, muhteviyat ve pişirme usullerini korumaktadır. Hatta Anadolu’da gerek taşra gerekse saray ahalisinin doğum, ölüm, sûr, sünnet, eğlence, düğün vb. gibi cemiyetlerinde çorbasız sofra pek az görülür. Bu sebeple taşıdığı kültürel kodlarla çorbanın sıhhi, iktisadi, menkıbevi, siyasi, askerî vb. mecralardaki varlığı, onun toplumun tüm kesimlerine nüfuz eden bir hüviyete kavuşmasına imkân tanımıştır. Türk toplumundaki bu derinlikli etkisi, geleneğin tanığı olan klasik şiirlerin dikkatinden de kaçmamıştır. Zira yukarıda bahsi geçen niteliklerin şiirlere yansıması, çorbanın edebî mecraya estetik bir malzeme olarak dâhil olduğunun kanıtıdır. Çalışmamızda daha anlamlı sonuçlar ortaya koymak gayesiyle de konuya kavramsal bir sınır çizilerek seçilen çorbaların klasik şiirdeki “sıhhi” ve “iktisadi” nitelikleri üzerine mukayeseli, tanıklı ve tenkitli bir inceleme yapılmıştır. KW - Çorba KW - klasik Türk şiiri KW - çorba çeşitleri KW - mutfak kültürü KW - lezzet N2 - The Turkish word “şur-bâ,” or soup, is derived from the Persian terms “şor” (salt) and “bâ” (water). Since ancient times, soups have possessed unique cultural identities in terms of their contents, means of preparation, taste, color, smell, and region. Products made by central Asian Turks, such as “omaç / umach,” “katık,” “toyga,” and “tarhana,” which use “yogurt,” “flour,” and “water” as their main ingredients, allow soup to be traced in Turkish cuisine. These soups still preserve their original form, ingredients, and cooking methods. In fact, in Anatolia, from rural communities to mansions, it is rare to see a table without soup on important occasions such as births, deaths, circumcisions, entertainments, and weddings. Thus, the cultural codes associated with soup in the health, economic, epic, political, and military spheres have enabled it to gain an identity that permeates all segments of society. The reflection of all these qualities in poetry demonstrates that soup is regarded as an aesthetic material in that literary medium. The profound significance of soup did not escape the attention of classical Turkish poetry, which acts as a witness to tradition. To obtain more meaningful results, this study undertakes a comparative, evidence-based, critical examination of the “health” and “economic” qualities of the selected soups in classical Turkish poetry and establishes a conceptual border for the subject. CR - Acar, M. (2016). Yakakayalı Müderris Molla Ahmet Efendi, hayatı, hizmetleri ve hatıraları. Muzaffer Eker (Ed.), Kızılcahamam: Kızılcahamam Belediyesi Yay. google scholar CR - Ahmed Rasim (2015). Şehir mektupları. İstanbul: Üç Harf ABC Yay. google scholar CR - Ak, K. (2007). Osmanlı’dan günümüze Türk yemek kültüründe seramik yemek kapları. (Yüksek Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi, Eskişehir. google scholar CR - Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. google scholar CR - Altun, İ. I. (2018). Klasik Türk şiirindeki tehzile türev ilişkileri üzerinden metinlerarası bir yaklaşım. (Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara. google scholar CR - Arlı, M., Gümüş, H. (2007). Mutfak kültüründe çorbalar. ICANAS, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi içinde (ss. 143-158). Ankara. google scholar CR - Arslan, M. (1991). Osmanlı saray düğünlerinde yağma geleneği. Millî Folklor, 10, 54-57. google scholar CR - Arslan, M. (2018). Mihrî Hatun divanı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. google scholar CR - Aykut, A. S. (2004). Ebu Abdullah Muhammed İbn Battûta Tancî. İbn Battûta seyahatnamesi, C. 1. İstanbul: YKY. google scholar CR - Baysal, A. (1988). Türk mutfağında mercimek ve nohut yemekleri. Herkes için Mercimek Sempozyumu, Bildiri Kitabı içinde (ss. 17-26). Marmaris. google scholar CR - Canan, İ. (Haz.). (1991). Kütüb-i Sitte, muhtasarı tercüme ve şerhi, C. 11. Ankara: Akçağ Yay. google scholar CR - Çakıroğlu, F. (2007). İran’ın yemek kültürü gelenek ve görenekleri, Türk mutfağı ile karşılaştırılması. Beslenme ve Diyet Dergisi /J Nutr and Diet, 35(I), 41-45. google scholar CR - Ercilasun, A. B., Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud. Divan-ı Lügati’t-Türk, giriş-metin-çeviri-notlar-dizin. Ankara: TDK Yay. google scholar CR - Eren, H. (1979). Türklerde ekinciliğin gelişmesine katkılar. Ankara Üniversitesi Türkoloji Dergisi, 8(1). google scholar CR - Güneş, M. (2008). Erzurumlu İbrahim Hakkı divanı, İstanbul: Sahhaflar Kitap Sarayı. google scholar CR - Kahraman, S. A., Dağlı, Y. (Haz.). (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi: İstanbul, C. I, 2. Kitap. İstanbul: YKY Yay. google scholar CR - Karadüz, S. (2000). Derviş Şemsî’nin Deh-murg’unun karşılaştırmalı metni ve benzeri eserlerle genel bir mukayesesi. (Yüksek Lisans Tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum. google scholar CR - Karay, R. H. (2017). Üç nesil üç hayat. İstanbul: İnkılap Kitabevi. google scholar CR - Kartal, A. (2000). Basîrî ve Türkçe şiirleri. İlmi Araştırmalar, 10, 77-96. google scholar CR - Kaya, D. (2019). Âşık edebiyatında esnaf ve iş destanları. Sivas. google scholar CR - Kaya, T. (2007). Konya bölge yazma eserler kütüphanesi’ndeki 13467 numaralı mecmuanın metni. (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya. google scholar CR - Kilit, A. (2015). Aralık ilçesi ağzı (Iğdır ili) (inceleme, metinler ve söz varlığı). (Yüksek Lisans Tezi). Doğu Akdeniz Üniversitesi, KKTC. google scholar CR - Kocatürk, V. M. (1963). Tekerleme. saz şiiri antolojisi, “Başlangıçtan bugüne kadar Türk edebiyatının saz şiiri tarzında yazılmış en güzel şiirleri”. Ankara: Ayyıldız Matbaası. google scholar CR - Koçu, R. E. (2004). Yeniçeriler. İstanbul: Doğan Kitapçılık. google scholar CR - Köprülü, F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: DİB Yay. google scholar CR - Kut, G.; Kut, T. (Haz.). (2015). Mehmed Kâmil, Melceü’t-Tabbahin (aşçıların sığınağı). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. google scholar CR - Kutlar, F. S. (2009). Lugat-i mizah. International Journal of Central Asian Studies, (13). google scholar CR - Levend, A. S. (1944). Nâbî’nin sûrnâmesi. İstanbul: İnkılap Kitabevi. google scholar CR - Mahmood, A. H. M. (2012). Osman Mazlûm ve divânçesi (hayatı, edebî kişiliği ve eserleri). (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya. google scholar CR - Mazıoğlu, H. (1974). Ahmet Fakih. Kitâbu evsâfı mesâcidi’ş-şerîfe. Ankara: TDK Yay. google scholar CR - Meydan, F. (1989). Türk mutfağı. Milli Folklor, 1(1). google scholar CR - Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş, C. 4. Ankara. google scholar CR - Ökmen, M. (çev.); Erhat, A. (Yunanca asliyle karşılaştıran ve sunan) (1973). Herodot tarihi. İstanbul: Remzi Kitabevi. google scholar CR - Özcan, A. (1993). Çorbacılar. TDVİA, C. 8, İstanbul. google scholar CR - Özer, K. (2018). Kırım Tatar Türkçesi, İbraim Paşi-Canlı Nişan (transkripsiyonlu metin-dil özellikleri-sözlük). (Yüksek Lisans Tezi). Balıkesir Üniversitesi, Balıkesir. google scholar CR - Pellet, L. P. (1988). Lentils and chickpeas in human nutrition. Herkes için Mercimek Sempozyumu, Bildiri Kitabı içinde (ss. 87-135). Marmaris. google scholar CR - Surname: Surname-i hümayun, TSMK H1344, y.263a (Aşçı dükkanında çorba yiyenler). google scholar CR - Şahin, H. (2007). Osmanlı devleti’nin kuruluş döneminde dinî zümreler (1299-1402). (Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul. google scholar CR - Şeker, M. (1997). Gelibolulu Mustafa ‘Âlî ve Mevâ’ıdü’n-Nefâis Fî-Kavâıdi’l-Mecâlis. Ankara: TTK Basımevi. google scholar CR - Şemseddin Sâmi (1317). Kâmûs-ı Türkî. Dersaadet. google scholar CR - Şinasi (1870/1287). Müntehabât-ı eş‘ârım. İstanbul: Tasvir-i Efkâr Matbaası. google scholar CR - Tarama sözlüğü (2009). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay. google scholar CR - Tenik, A. (Haz.) (2014). Ahmed Kuddûsî divanı. İstanbul: Borlu Ahmed Kuddûsî Vakfı. google scholar CR - Tozlu, N. (2014). Bayburtlu Ağlar İrşâdî Baba, Yusuf ile Züleyha (inceleme-metin). Bayburt: BAKÜTAM. google scholar CR - Url-1: https://www.haberler.com/cin-de-en-eski-toprak-kaplar-bulundu-haberi/ (E. Tarihi: 13. 08. 2020) google scholar CR - Url-2: https://www.haberler.com/turklerin-favori-corbasi-mercimek-oldu-11702557-haberi/ (E. Tarihi: 31. 03. 2021) google scholar CR - Ünver, S. (1952). Fatih devri yemekleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü. google scholar CR - Yalçın, T. (2019). Dede Ömer Rûşenî’nin Âsâr-ı ‘Işk adlı mesnevisi’nin diliçi çevirisi. (Yüksek Lisans Tezi). Arel Üniversitesi, İstanbul. google scholar CR - Yerasimos, M. (2005). 500 yıllık osmanlı mutfağı. İstanbul: Boyut Yayın Grubu. google scholar CR - Yerasimos, M. (2019). Evliyâ Çelebi seyahatnâmesi’nde yemek kültürü (yorumlar ve sistematik dizin). İstanbul: YKY Yay. google scholar CR - Yıldız, A. (2015). Şemseddin Sîvasi külliyatı. Heşt Behişt, Sivas: Sivas Belediyesi Yay. google scholar CR - Yıldız, S. (2002). Sermed divanı (inceleme-metin). (Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara. google scholar CR - Yılmaz, A. (2000). Zîver Ahmed Sadık Paşa; hamsi gazeli, zeyli ve tahmîsi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 8, 107-113. google scholar CR - Yılmaz, K. (2017). İbrahim Tırsî ve dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. google scholar CR - Yılmaz, O. (Haz.) (2019). Şu‘ûrî Hasan efendi. Lisânu’l-Acem, Ferheng-i Şu‘ûrî, C. 1, 2, 3, 4. Derya Örs (Ed.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay. google scholar CR - Yüce, N. (Haz.) (2014). Zâmahşarî, Mukaddimetü’l-Edep: Hvârizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası. Ankara: TDK Yay. google scholar UR - https://doi.org/10.26650/TUDED2022-1056984 L1 - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2188717 ER -