@article{article_1633323, title={Hadisin Uydurulma Sebebini Tespitte Müttehem Râvinin Mezhebinin Bilinmesi: Kitâbü’l-Mevzû‘ât Örneği}, journal={Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi}, pages={206–223}, year={2025}, DOI={10.35415/sirnakifd.1633323}, author={Dağcı, Sema}, keywords={Hadis, Hadis Uydurma Sebebi, Kitâbü’l-Mevzû‘ât, İbnü’l-Cevzî, Hadis Vaz‘ı}, abstract={Muhaddisler, bir hadisin uydurma olduğunu tespit edebilmek için çeşitli yöntemler geliştirmiş ve uygulamışlardır. Temelde senedin incelenmesi ve değerlendirilmesine dayanan bu yöntemler, metnin sahih nassa, vakıaya, akla vb. arz edilmesi suretiyle de işletilmiştir. Hadisin mevzû olduğunu ortaya koyabilmek maksadıyla geliştirilen kaideler, “Hadisin uydurulma sebebini tespit ederken de ekstra bazı karînelerin belirlenmesine yardımcı olabilir mi?” sorusunu akla getirmektedir. Mevzû‘ât literatürü bu çerçevede incelendiğinde bu literatürün, hadisin sebeb-i vaz‘ını belirlemede faydalanılabilecek bazı karînelerin tespitine imkân sunduğu görülmektedir. Bu çalışma, mevzû hadis ile mezhebî aidiyet arasındaki ilişkinin hadisin uydurulma sebebine dair detaylar sunabileceği varsayımıyla gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda, müttehem râvinin mezhebi ile naklettiği hadis arasındaki bağın incelenmesini ve metinlerin analizini esas almaktadır. Böylece, râvinin mezhebi ile rivayeti arasındaki bağın, hadisin uydurulma sebebine dair ne tür bilgiler sağlayabileceğinin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu yönüyle çalışma, sosyal ve siyâsî baskıların hadis vaz‘ındaki etkilerini somut örnekler üzerinden takip etme imkânı sunarak literatüre katkı sağlamayı hedeflemektedir. Ayrıca, dönemin toplumsal yapısını anlamaya yardımcı olacak tarihsel analizlerin, günümüzdeki fırka ve mezhep kaynaklı ihtilafların anlaşılmasına da katkı sunabileceği öngörülmektedir. Nitel araştırma yönteminin takip edildiği araştırmanın örneklemi, İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) Kitâbü’l-Mevzû‘ât adlı eseridir. el-Mevzû‘ât, içerisinde kendisinden önceki cerh-ta‘dîl -özellikle de duafâ- kitaplarından alıntıların rahatlıkla takip edilebileceği, Makdisî (ö. 507/1113) ve Cûzekânî (ö. 543/1148) gibi âlimlerin mevzû‘ât sahasında yazmış oldukları eserlerden istifade ile oluşturulmuş ve kendisinden sonraki mevzûât müellifleri için de kaynak teşkil etmiş temel bir eser olması sebebiyle örneklem olarak seçilmiştir. Eserdeki rivayetlerin konularına göre ve senedli bir şekilde kaydedilmiş olması da tercih sebebidir. İbnü’l-Cevzî kitabın genelinde rivayetlerden sonra bazı izahlarda bulunma metodunu takip etmektedir. Bu izahlar genellikle rivayetin neden mevzû sayılması gerektiğine dairse de uydurulma sebebine yönelik açıklamalar da dikkat çekmektedir. Bu bağlamda çalışmada, İbnü’l-Cevzî’nin râvinin mezhebi ile rivayeti arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğu, bunu yaparken hadisin uydurulma sebebine dair neler söylediği, bu husustaki izahlarının okur için yeterli olup olmadığı soruları da göz önünde bulundurulmuştur. Buna binaen, el-Mevzû‘ât içerisindeki 1847 rivayetin tamamı taranmış ve bu rivayetler arasından araştırma için veri sunabilecek olanlar ayrı bir belgede toplanmıştır. Burada müellifin, râvinin mezhebini zikrederek metnin ihdasını bu mezhebî aidiyetle ilişkilendirmeye çalıştığı düşünülen toplam 43 mevzû hadis tespit edilmiştir. Daha sonra bunlar kendi içerisinde İbnü’l-Cevzî’nin râviye ve metne dönük izahları bağlamında gruplandırılarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda ulaşılan bulgulara göre el-Mevzû‘ât’ta; Şîa, Mürcie, Hâriciyye, Kaderiyye ve Kerrâmiyye ile ilişkilendirilen râviler tespit edilmiştir. Bunlardan Hâriciyye hariç, diğer fırka mensuplarının hadis vaz‘ı ile açık bir irtibatı olduğu görülmüştür. Müellifin, uydurulma sebebine dair izahları veya imaları daha çok Şiî râvilerle ilişkilendirilen rivayetler üzerinden takip edilebilmektedir. Bulguların, hadis vaz‘ eden ve mezhebî aidiyeti bilinen bir râvinin -çoğu zaman- mezhebine yardım etmeyi amaçlayarak, mezhebî kabullerine uygun hadisler uydurduğunu söylemeye imkân sunduğu müşahede edilmiştir.}, number={36}, publisher={Şırnak Üniversitesi}, organization={yok}