TY - JOUR T1 - Türkiye’deki Metin Tenkidi Araştırmaları: İddialar, Yöntemler, Güçlü ve Zayıf Yönler (Güncel Tenkitler Özelinde) TT - Content Criticism Studies In Turkiye: Claims, Methods, Strengths and Weaknesses (Specific to Contemporary Criticisms) AU - Çalgan, Mehmet Ali PY - 2025 DA - December Y2 - 2025 DO - 10.37697/eskiyeni.1674646 JF - Eskiyeni JO - Eskiyeni PB - Anadolu İlahiyat Akademisi WT - DergiPark SN - 1306-6218 SP - 1505 EP - 1526 IS - 59 LA - tr AB - Amaç: Hadiste metin tenkidi konusunda ülkemizde son otuz yıl zarfında kitap, makale ve lisansüstü tez olarak toplamda üç yüz elliye yakın akademik araştırma yapılmış olup bu anlamda ülkemizde oldukça ciddi bir ilmî hasılanın meydana geldiğini söylemek mümkündür. Ancak bu araştırmaların ciddi bir şekilde tahlil ve tenkit edilmesinin gerektiği de açıktır. Bu kapsamda söz konusu araştırmaların iddiaları, yöntemleri, güçlü ve zayıf yönleri, yöntemsel ve kuramsal eksiklikleri eleştirel bir bakış açısıyla ortaya konmalıdır. Yöntem: İlgili araştırmaların sayısal çokluğu böyle bir incelemenin ancak örnekleme yöntemiyle seçilecek belli araştırmalar özelinde yapılmasını gerekli kılmaktadır.Bu makalede bu mülahazalar ışığında metin tenkidi konulu araştırmalar içerisinden güncel hadis tenkitleri yapan çalışmalara odaklanılmış ve bu çalışmalardan on tanesi seçilerek oluşturulan örneklem iddialar, yöntemler ve güçlü ve zayıf yönler açısından mercek altına alınmıştır. Bulgular: Söz konusu araştırmalarda manası sorunlu bulunan bir hadisin ya da bir konudaki hadislerin metin açısından incelendikleri ve bu incelemelerde çeşitli kıstaslara müracaat edildiği müşahede edilmektedir. Bu incelemenin sonucunda ilgili hadis reddedilebildiği gibi kabul de edilebilmektedir. İncelenen çalışmalarda işaret edilen hadislerin tenkidinde Kur’an-ı Kerîm’e, sahih hadislere ve akla muhalefet, umûmu’l-belvâ içeren bir konuda tek kalma, israiliyat içerme, sonraki dönemlerin ürünü olma gibi içerik tenkidi ölçütlerine başvurulduğu görülmektedir. Yaptığımız değerlendirme sonucunda incelediğimiz çalışmalarda bir konuyla ilgili delillere ve bulgulara bütüncül olarak yaklaşmama, sağlam bir temellendirme yapmadan mücerret bir iddiada bulunma, geçmiş kitaplarla benzerliğin alıntı olarak değerlendirilmesi, bir konuda daha makul izahların göz ardı edilmesi, konuyla yakından alakalı önceki araştırmaların dikkate alınmaması ve vakıanın doğru tasvir edilmemesi gibi yöntemsel sorunlar ve zayıf yönler tespit edilmiştir. Öte yandan, bu araştırmalarda hadisteki mecaz anlamın dikkate alınarak metnin doğru anlaşılmasına çalışılması, incelenen rivayetin doğru bir şekilde yorumlanmasına özen gösterilmesi ve ilgili delillerin bütünlük içinde değerlendirilmesi gibi güçlü yönler de tespit edilmiştir. Sonuç: Araştırmamız ülkemizde metin tenkidi alanında teşekkül eden ilmî hasılanın değerlendirilmesi, böylece yeni çalışmaların daha sağlam bir zemin üzerinde yapılabilmesi açısından sahaya katkı sağlamayı hedeflemektedir. Metin tenkidinin kıstasları, muhaddislerin geçmişteki metin tenkidi tatbikatı, metin tenkidinin sorunları ve ravi tasarrufları gibi konularda yapılan akademik araştırmaların da yine örneklemler üzerinden ilmî tenkitlerinin yapılmasının gerekli ve faydalı olacağı düşünülmektedir. KW - Hadis KW - Metin Tenkidi KW - Muhteva Tenkidi KW - Sıhhat KW - Yöntem N2 - Purpose: In the last thirty years, approximately three hundred and fifty academic studies in the field of content criticism in hadith have been conducted in our country in the form of books, articles and graduate theses. In this sense, it is possible to say that a very serious scholarly output has been produced in Turkiye. However, it is equally evident that these studies require rigorous analysis and critical evaluation. In this context, it is imperative that the claims, methods, strengths and weaknesses, methodological and theoretical deficiencies of these studies are examined from a critical perspectiveMethod: The sheer number of relevant studies necessitates the conduction of such an analysis with certain studies being selected through purposive sampling. In consideration of the aforementioned factors, the present article concentrates on contemporary criticisms within the domain of content criticism. A selection of ten studies is meticulously analysed in terms of their claims, methodologies, and both their strengths and weaknesses.Findings: In the present studies, it is observed that a hadith or a group of hadiths whose meaning is found to be problematic is analyzed through content criticism, with various criteria being applied. Consequently, the pertinent hadith may be either rejected or accepted. The studies examined revelaed that the critique of the referenced hadiths is conducted by employing criteria of content criticism. These include contradiction with the Qur’an, authentic hadiths, and reason; standing alone on a matter that is widely known and practiced among the community (ʿumūm al-balwā); containing elements of Isrā’īliyyāt; or being a product of later periods. Following a thorough evaluation, it was determined that there were several methodological issues and weaknesses in the studies analysed. The aforementioned issues encompassed, but were not limited to, the following: an absence of a holistic approach to the evidence and findings on a particular subject; the formulation of abstract claims without sound justification; the interpretation of similarities with earlier works as mere quotations; and the overlooking of more reasonable explanations. Disregarding previous research closely related to the topic; and inaccurately portraying the actual situation. Conversely, the present study identified certain strengths in these earlier studies, including the consideration of figurative meanings within the hadith to ensure accurate understanding of the text, the careful attention to the correct interpretation of the examined hadith, and the evaluation of the relevant evidence within a coherent framework. Conclusion: The primary objective of this research endeavour is to make a substantial contribution to the field by evaluating the scientific output that has emerged in the area of content criticism in our country. This will enable new studies to be conducted on a more solid foundation. It is considered necessary and beneficial to conduct scholarly critiques of academic research on topics such as the criteria of content criticism and the past practices of content criticism by hadith scholars, the problems of content criticism and the practices of transmitters again based on samples. CR - Ahatlı, Erdinç. Peygamberlik ve Hz. Muhammed’in Peygamberliği. Ankara: DİB Yayınları, 2007. CR - Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût v.dğr. Beyrût: Müessesetü'r-Risâle, 2001. CR - Akyüz, Hüseyin. Hadislerin Doğru Anlaşılmasında Mecâzın Yeri ve Önemi ‘Develer Şeytanlardan Yaratılmıştır’ Rivayeti Özelinde. Ankara: Fecr Yayınları, 2023. CR - Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemlerinin Tenkidi ve İslâmî Rivâyetlere Uygulanması Sorunu. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, 2019. CR - Bayraktutar, Muammer. “Arabın Arap Olmayana Takvâ Dışında Bir Üstünlüğü Yoktur” Hadîsinin Hz. Peygamber’e İsnâdına Yönelik Fazlur Rahman’ın Eleştirileri ve Değerlendirilmesi”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 9/1 (2012), 31-80. CR - Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî el-Buhârî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. b.y.: Dârü Tavki'n-Necât, 1422. CR - Çakın, Kâmil. “Peygamberimize Büyü Yapılması ile İlgili Rivayetler (İdeoloji ile Realitenin Çatışma Alanına Bir Örnek)”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/1 (2017), 25-54. CR - Çalgan, Mehmet Ali. Muhaddisler Muhteva Tenkidi Yaptı Mı?. İstanbul: İFAV Yayınları, 2024. CR - Çalgan, Mehmet Ali. “Türkiye’de Yapılan Metin Tenkidi Araştırmaları Kaynakçası ve Değerlendirilmesi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/1 (Haziran 2024), 269-304. https://doi.org/10.33718/tid.1465760 CR - Çetin, Mehmet. Metin Eksenli Hadis Tenkidinde Öznellik ve Yorumsallık (Teori ve Uygulama). Ankara: Gece Kitaplığı Yayınları, 2018), CR - Eren, Muhammet Emin. “Tarihsel Bağlam ve İsrâiliyyâtın Rivayetlerin Oluşumundaki Etkisi –Nüzulü İsa ile Alâkalı Bir Rivayet Bağlamında–”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/1 (Nisan 2011), 255-92. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001066 CR - Ertuğay, Recep. “Oryantalist William Montgomery Watt’ın Kaderle İlgili Hadislere Yaklaşımına Eleştirel Bir Bakış”. Bilimname: Düşünce Platformu 48 (2022/2), 831-859. https://doi.org/10.28949/bilimname.1117907 CR - Güşen, Seyit Ali. Hulefâ-i Râşidîn’in Sünneti Hadisi Tahric – Tahlil – Tenkid. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022. CR - İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. et-Tekâsîm ve’l-envâ‘. nşr. Muhammed Ali Sönmez – Halis Aydemir. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433. CR - Kahraman, Hüseyin. “W. Montgomery Watt’ın İslâm ve Hadis Algısı Bağlamında “Tanrı Sûretinde Yaratılma” İsimli Makâlesinin Tahlîl ve Tenkîdi”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 6/1 (2006), 169-194. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343693 CR - Kanbaz, İsmail. Hz. Peygamber’in Kişiliğinin Hadislerin Sıhhatini Tespitteki Yeri. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021. CR - Köktaş, Yavuz. Hz. Muhammed Hayatı ve Risaleti İddialar Tartışmalar ve Tesbitler. İstanbul: İz Yayınları, 2016. CR - Köktaş, Yavuz. “Allah’ın Düşmanının Kızı!”: Bir Metin Tenkidi Örneği”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 1/1 (2015), 235-248. CR - Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrût: Dârü İhyâi't-Türasi'l-Arabî, ts. CR - Şahan, Hasan Hüseyin - Uyangör, Nihat. “Bilimsel Araştırmalarda Örneklem Seçimi”. Nitel Araştırma Yöntemleri. ed. Mustafa Çelebi. 118-146. Ankara: Pegem Akademi, 2023. CR - Tatlı, Bekir. Cibril Hadisi ve İslam Düşüncesine Yansımaları. Ankara: TDV Yayınları, 2015 CR - Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre b. Musa b. Dahhâk et-Tirmizî. Sünenü't-Tirmizî. thk. Beşşâr Avvâd Mârûf. Beyrût: Dârü'l- Garbi'l-İslâmî, 1998. CR - Türcan, Zişan. “Hadisçilerin Rivayet Telakkisi ve İçerik Tenkidi Meselesi”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 4/2 (2019), 299-316. https://doi.org/10.30622/tarr.574771 CR - Ünal, İsmail Hakkı. “Seçmeci ve Eleştirel Yaklaşım veya Hz. Peygamber’i (s.a.v) Anlamak”. İslâmî Araştırmalar 10/1-2-3 (1997), 42-58. CR - Yatkın, Nihat. Hadisi Anlamada Yöntem (Örnek Bir Uygulama). İstanbul: İFAV Yayınları, 2013. CR - Yavuz, Yusuf Şevki. “Kader”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/58-63. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. UR - https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674646 L1 - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4766811 ER -