TY  - JOUR
T1  - 17. Yüzyıl Müelliflerinden Hakîm-i Dendânî Ünvanlı Muhammed bin Ahmed’in Hayatı ve Eserleri
TT  - The Life and Works of Muhammed bin Ahmed, Known as Hakîm-i Dendânî, a 17th Century Author
AU  - Akdağ, Ahmet
PY  - 2026
DA  - March
Y2  - 2025
DO  - 10.32600/huefd.1757539
JF  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
JO  - HUJFL
PB  - Hacettepe Üniversitesi
WT  - DergiPark
SN  - 1301-5737
SP  - 183
EP  - 202
IS  - Advanced Online Publication
LA  - tr
AB  - 17. yüzyıl müelllif ve mütercimlerinden Hakîm-i Dendânî ünvanlı Muhammed bin Ahmed’in hayatı ve eserleri hakkında şimdiye kadar detaylı bir çalışma yapılmamıştır. Ömrünün kırk elli yıllık kısmını Kuzey Afrika, Mısır, Şam, Yemen, Hindistan, Mekran, Irak, Budin, Umman vb. memleketlere yaptığı seyahatlerde geçiren ve bu seyahatleri esnasında birçok âlimden dersler alarak ilmini arttıran Muhammed bin Ahmed, çoğunluğu tercüme olmak üzere sekiz eser kaleme almıştır. Bu eserler; tıp, ilaç tarifleri, fıkıh, akâid, kelâm, ahlâk, ibadet, zühd vb. konulara dairdir. Bu eserlerden altısı başka müelliflerin eserlerinin tercümesi, biri Dendânî’nin kendisinin daha önce Arapça olarak yazdığı bir eserin yine kendisi tarafından yapılan Türkçe tercümesi ve biri de daha önce yazdığı tercümelerden birinin zeyli şeklindedir. Osmanlı dönemi tarihî ve biyografi kaynaklarında ismine rastlanmayan Muhammed bin Ahmed hakkında bilinenler, 20. yüzyılın başlarından itibaren kaleme alınan bazı eserlerdeki sınırlı bilgilerden ibarettir. Buna istinaden hayatı ve eserleri hakkında özellikle müellifin eserleri esas alınarak geniş malumat vermeyi amaçlayan bu çalışma, üç bölümden oluşmaktadır. Kaynaklarda hayatı hakkında yeterli bilgi bulunmadığı için bu çalışmanın birinci bölümünde bizzat müellifin kendisi tarafından eserlerinde beyan edilen bilgiler veya ipuçlarından hareketle biyografisi oluşturulmuştur. Çalışmanın ikinci bölümünde Muhammed bin Ahmed’e aidiyeti kesin olan eserlerin tertipleri, muhtevaları ve nüshaları hakkında bilgi verilmiştir. Bu kısımdaki eserlerin müellife aidiyetinin delilleri, müellifin kendi eserlerinde verdiği bazı bilgilerden hareketle elde edilmiştir. Özellikle hayatının son dönemlerinde yazdığı Terceme-i Kâmûsü’l-Etibbâ ve Nâmûsü’l-Elibbâ adlı eseri bu minvaldeki en önemli kaynaktır. Müellif, bu eserinin girişinde daha önce yazdığı bütün eserlerin adları, tercüme tarihleri, hangi eserlerin tercümeleri oldukları, kaynak eserlerin müellifleri ve telif tarihleri gibi hususları kaydetmiştir. Üçüncü bölümde ise Muhammed bin Ahmed’e ait olmadığı hâlde bazı kaynaklarda ona atfedilen eserler üzerinde durulmuştur. Böylece 17. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Muhammed bin Ahmed’in hayatı ve eserleri hakkında detaylı bilgi verilerek literatüre katkı sağlanması amaçlanmıştır.
KW  - Osmanlı
KW  - 17. yüzyıl
KW  - Hakîm-i Dendânî
KW  - Muhammed bin Ahmed
KW  - mütercim
N2  - To date, no detailed study has been conducted on the life and works of Muhammed bin Ahmed, known as Hakîm-i Dendânî, a 17th-century author and translator. Muhammed bin Ahmed spent forty to fifty years of his life traveling to countries such as North Africa, Egypt, Sham, Yemen, India, Makran, Iraq, Budin, and Oman, increasing his knowledge by taking lessons from many scholars during these travels; he wrote eight works, mostly translations, on medicine, drug prescriptions, Islamic jurisprudence, doctrines, kalam, ethics, worship, asceticism, etc. Six of these works are translations of other authors' works, one is a Turkish translation of a work that Dendânî himself had previously written in Arabic, and one is a supplement to one of his previously written translations. What is known about Muhammed bin Ahmed, whose name is not found in Ottoman historical and biographical sources, is limited to the information in some works written since the beginning of the 20th century. Based on this, this study, which aims to provide extensive information about his life and works, especially based on the author's works, consists of three parts. Since there is not enough information about his life in the sources, the first part of this study creates his biography based on the information or clues stated in his works by the author himself. In the second part of the study, information is given about the arrangements, contents, and copies of the works that are definitely attributed to Muhammed bin Ahmed. The evidence for the attribution of the works in this section to the author was obtained based on some information given by the author in his own works. His work Terceme-i Kâmûsü’l-Etibbâ ve Nâmûsü’l-Elibbâ, which he wrote especially in the last period of his life, is the most important source in this respect. In the introduction of this work, the author recorded the names of all the works he had previously written, the dates of translation, which works were translations of, the authors of the source works, and the dates of writing. In the third section, the works attributed to Muhammed bin Ahmed in some sources, although not belonging to him, are discussed. Thus, it is aimed to contribute to the literature by providing detailed information about the life and works of Muhammed bin Ahmed, one of the 17th century Ottoman intellectuals.
CR  - Acıduman, A. (2019). Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Mehmed bin Ahmed bin İbrâhîm bin Hasan ve Bur’u’s-Sâ‘a’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 9(1), 115-143.
CR  - Adıvar, A. A. (1982). Osmanlı Türklerinde ilim. Remzi Kitabevi.
CR  - Aydın, M. B. (2005). Osmanlı tıbbında müfred devâ kullanımı ve müfredât eserlerinin genel özellikleri. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 6(2), 299-315.
CR  - Bursalı Mehmed Tâhir Bey (1975). Osmanlı müellifleri. İsmail Özen (Yay. haz.). Meral Yayınevi.
CR  - Çalışır, M. F. (2020). Translations as ego-documents: notes of two Ottoman physicians in the Turkish translation of Ibn Baytar’s Kitâb al-Mughnî. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 24(48), 71-91.
CR  - Demir Öztürk, N. (2023). İbnü’l-Baytâr’ın el-Müfredât’ının tercümeleri ve Osmanlı tıp literatürüne etkisi. M. Kaçar vd. (Yay. haz.), 60. doğum yılı münasebetiyle Prof. Dr. M. A. Yekta Saraç armağanı içinde (ss. 521-538). Dün Bugün Yarın Yayınları.
CR  - Demir, H. ve Kaya, M. (2024). Birgivî’nin et-tarîkatü’l-muhammediyye ve’s-sîretü’l-ahmediyye adlı eserinde insan tasavvuru. M. Özkan vd. (Yay. haz.), Balıkesir’de dinî hayat iz bırakan âlimler ve eserleri (ss. 21-41). Emin Yayınları.
CR  - Demirhan Erdemir, A. (2014). Tıp tarihi. Nobel Tıp Kitabevleri. 
Ebû Bekr Muhammed bin Zekeriyyâ. Bür’ü’s-sâ‘a. Süleymaniye Kütüphanesi. Reisülküttab 1210/4.
CR  - Efe, Z. G. (2018). Tabip-filozof Ebu Bekir Razi ve tıbba kazandırdıkları. Dicle İlahiyat Dergisi, 20(2), 90-103. 
Gümüşatam, G. (2013). Edirnevî’nin Levâzımü’l-Hikmet’i ve Kıbrıs’ta tıp konulu yazma eserler. Turkish Studies, 8(9), 1571-1583. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5133
CR  - İhsanoğlu, E. vd. (2008). Osmanlı tıbbi bilimler literatürü tarihi. E. İhsanoğlu (Yay. haz.). IRCICA. 
Bağdatlı İsmâîl Paşa. (1955). Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. Maarif Basımevi.
CR  - İzgi, C. (2021). Osmanlı medreselerinde ilim riyâzî ve tabiî ilimler. Küre Yayınları.
CR  - Kanaatlı, G. (2018). Hekîm-i Dendânî Mehmed bin Ahmed’in terceme-i muhtasar-ı müfîd fî ilmi’t-tıbb adlı eseri (vr. 4b-28b) (inceleme-metin-dizin-tıpkıbasım) [Yüksek lisans tezi]. Maramara Üniversitesi.
CR  - Karaman, H. (2004). Bir biyografi denemesi: Ebû Bekir er-Râzî. Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(6), 101-128.
CR  - Kaya, M. (1999). İbnü’l-Baytâr: Cilt 20. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 526-527). TDV Yayınları.
CR  - Kaya, M. (2007). Râzî, Ebû Bekir: 34. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 479-485). TDV Yayınları.
CR  - Kayapınar, H. (2006). Münyetü’l-musallî: Cilt 32. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 32-33). TDV Yayınları.
CR  - Kılıç, H. (2010). Tâcü’l-luga: Cilt 39. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 356-357). TDV Yayınları.
Medyen bin Abdurrahmân. Kâmûsü'l-etibbâ ve nâmûsü'l-elibbâ. Nuruosmaniye Kütüphanesi 3566.
CR  - Mehmed Süreyya (1996). Sicill-i osmanî. Nuri Akbayar (Yay. haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
CR  - Muhammed bin Ahmed.  Zeyl-i levâzımü’l-hikme. Süleymaniye Kütüphanesi. Fatih 3541/2.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Burhânü’t-tarîkat-ı muhammediyye. Süleymaniye Kütüphanesi. Yazma Bağışlar 7528.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Burhânü’t-tarîkat-ı muhammediyye. Süleymaniye Kütüphanesi. Kılıç Ali Paşa 575.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Burhânü’t-tarîkat-ı muhammediyye. Süleymaniye Kütüphanesi. Kılıç Ali Paşa 578.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Levâzımü’l-hikme fi’t-tıbb. Süleymaniye Kütüphanesi. Fatih, 3541/1.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Terceme-i bür’ü’s-sâ‘a. Süleymaniye Kütüphanesi. Hacı Mahmud Efendi 5569.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Terceme-i dürretü’l-burhâniyye. Süleymaniye Kütüphanesi. Murad Molla 1362.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Terceme-i kâmûsü’l-etibbâ ve nâmûsü’l-elibbâ. Süleymaniye Kütüphanesi Şehid Ali Paşa 2015.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Zuhrü’n-necât fî tercemeti’l-münyeti’l-musallî. Süleymaniye Kütüphanesi. Reşid Efendi 178.
CR  - Muhammed bin Ahmed. Zuhrü’n-necât fî tercemeti’l-münyeti’l-musallî. Türk Dil Kurumu Kütüphanesi A 67.
CR  - Özbay Kara, Ö. (2023) IV. Mehmet devri Türkçe yazılı kültür ve himaye geleneği [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
CR  - Özcan, A. (2010). Şah Cihan: Cilt 38. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 251-252). TDV Yayınları.
CR  - Özel, A. (2002). Kûsûnî: Cilt 26. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 467). TDV Yayınları.  
Uludağ, O. Ş. (1991). Beşbuçuk asırlık Türk tabâbeti tarihi. İlter Uzel (Sad.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
CR  - Yazar, S. (2011). Anadolu sahası klâsik Türk edebiyatında tercüme ve şerh geleneği [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
CR  - Yılmaz, H. K. (1992). Bustânü’l-ârifîn: Cilt 6. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (ss. 475). TDV Yayınları.
UR  - https://doi.org/10.32600/huefd.1757539
L1  - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5119455
ER  -