TY  - JOUR
T1  - Vücûhü’l-Kur’ân Bağlamında Kebîr Kelimesinin Anlamsal Alanı
AU  - Çetin, Metin
PY  - 2026
DA  - June
Y2  - 2026
DO  - 10.47502/mizan.1761813
JF  - Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi
JO  - MİZAN
PB  - İzmir Katip Çelebi Üniversitesi
WT  - DergiPark
SN  - 2149-9896
SP  - 143
EP  - 170
IS  - 22
LA  - tr
AB  - Kur’ân’ın sahih ve düzgün anlaşılmasına katkı sağlayan ilimlerden biri de Vücûh ve Nezâir ilmidir. Vücûh, bir kelimedeki çok anlamlılığı; nazâir ise birçok kelimedeki tek anlamlılığı betimlemektedir. Kur’ân lafızlarının mahiyetinin belirlenmesi ve anlamlarının ortaya çıkarılması önemli bir konu olduğundan bu ilim erken dönemden itibaren ilgi görmüştür. Bu çalışmada Kur’ân’da çeşitli formlarda kullanılan kebîr kelimesi vücûh ilmi açısından tahlil edilmiş, Kur’ân’ın doğru anlaşılmasında dildeki kelimelerin zengin kullanımına dikkat çekilmiştir. Kebîr kelimesinin anlamını ortaya koymak için alanında yetkin sözlüklerden istifade edilmiş, klasik ve modern tefsirler bağlamında literatür taraması yapılmıştır. Kur’ân âyetlerinde farklı bağlamlarda kullanılan bazı kelimelerin geçtiği her yerde aynı anlamı ifade etmediği görülmüştür. Çalışma sonucunda kebîr kelimesinin şiddetli olmak, yaş bakımından büyük olmak, fazilet bakımından büyük olmak, büyüklük sahibi ve sultan olmak, bir şeyin manevi anlamda ağır olması, bir şeyin uzun zaman alması, büyük günah, toplumda ileri gelen kişiler, meleklerin izni, büyük olmak ve çokluk gibi anlamlara geldiği tespit edilmiştir.
KW  - Tefsir
KW  - Vücûhü’l-Kur’ân
KW  - Nezâir
KW  - Kebîr/Büyük
KW  - Anlam Alanı
CR  - Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l- Marife, 2012.
CR  - Altuntaş, Halil. “el-Vücûh ve’n-Nezâir”. Diyanet Dergisi 26/1 (1990), 13-30.
CR  - Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmud b. Abdullah. Rûḥu’l-meʿânî fî Tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm ve’s-sebʿi’l-mes̱ânî. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
CR  - Beyzâvî, Ebû Saîd Abdullāh b. Ömer b. Muhammed el. Envârü’t-tenzîl ve Esrârü’t-teʾvîl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1997.
CR  - Bulut, Nadiye. “Mukâtil’den Günümüze Vücûh-Nezâir Tanımları”. Diyanet İlmi Dergi 60/2 (2024), 461-498. https://doi.org/10.61304/did.1424273
CR  - Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 1971.
CR  - Cerrahoğlu, İsmail. “Vücûhü’l-Kur’ân’a Dâir Bilinmeyen Yeni Bir Eser”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/1-4 (1967), 113-120.
CR  - Cevherî, Ebû Nasr İsmail b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ fi’l-luġa. thk. Ahmed Abdülğafur Atâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi lil-Melayîn, 4. Basım, 1987.
CR  - Çetin, Mustafa. “Kur’ân’da Vücûh ve Nezâir”. Diyanet Dergisi 25/3 (1989), 97-127.
CR  - Dâmegānî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed. el-Vücûh ve’n-nezâir li-elfâzi Kitâbillâhi’l-’Azîz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
CR  - Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 20. Basım, 2012.
CR  - Ebüssuûd, Muhammed b. Muhammed el-Amâdî. İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l Arabî, ts.
CR  - Ebyârî, İbrâhîm İsmâîl el-. el-Mevsûʿatü’l-Ḳurʾâniyyetü. Kahire: Müessesetü Sicili’l-Arab, 1984.
CR  - Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehẕîbü’l-luġa. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
CR  - Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-’ayn. thk. Mehdî Mahzûmî - İbrâhîm Sâmirrâî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü Mektebetü’l-hilâl, ts.
CR  - Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ali. el-Miṣbâḥu’l-münîr fî ġarîbi’ş-şerḥi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
CR  - Gül, Habip. “Kur’ân Çevirilerinde Vucûh-Nezâi̇r İlminin Önemi̇”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/59 (2018), 1315-1326. https://doi.org/10.17719/jisr.2018.2738
CR  - Hakîm et-Tirmizî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen et-Tirmizî. Taḥṣîlü neẓâʾiri’l-Ḳurʾân. Kahire: y.y., 1969.
CR  - Hârûn b. Mûsâ, Ebû Abdillâh Hârûn b. Mûsâ el-Ezdî. el-Vücûh ve’n-neẓâʾir fi’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. Bağdat: Vizâretu’s-Sakâfeti ve’l-A’lâm, 1988.
CR  - Hatîb, Abdülkerim Yûnus. et-Tefsîrü’l- Ḳurʾân’i li’l- Ḳurʾân. 16 Cilt. Kahire: Dâru’l Fikri’l-Arabî, ts.
CR  - Hîrî, Ebû Abdirrahmân İsmâîl b. Ahmed b. Abdillâh. Vücûhü’l-Ḳurʾân. Meşhed: Mecmau Buhûsi’l-İslâmiyye, 2. Basım, 2011.
CR  - İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir. et-Taḥrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t Tunusiye, 1984.
CR  - İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gali. el-Muḥarrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselam Abdüşşafi Muhammed. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
CR  - İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed B. el-Hasen B. Düreyd el-Ezdî el-Basrî. Cemheretü’l-luġa. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ilm li’l-melâyîn, 1987.
CR  - İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî. Efrâdü Kelimâti’l-Kur’âni’l-Azîz. Dımeşk: Dârü’l-Beşâre, 2002.
CR  - İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî. Muʿcemü meḳāyîsi’l-luġa. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
CR  - İbn Kesîr, Ebü’l Fidâ İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿazîm. thk. Sami b. Muhammed Selamet. 8 Cilt. Riyâd: Dâru Tayyibe, 2. Basım, 1999.
CR  - İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Ġarîbü’l-Ḳurʾân. thk. Said Lihâm. b.y: y.y., ts.
CR  - İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1993.
CR  - İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahman b. Ali. Zâdü’l-mesîr fî ʿilmi’t-tefsîr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
CR  - İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’l-aʿyüni’n-nevâẓır fî ʿilmi’l-vücûh ve’n-neẓâir. thk. Muhammed Abdülkerîm Kâzım er-Râdî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1984.
CR  - İbnü’l-İmâd, Muhammed b. İmâd el-Misrî. Keşfü’s-serâir fî ma’nel-vücûh ve’l-eşbâh ve’n-nezâir. İskenderiye: Müessesetü Şebâbi’l-Câmiiyye, 1977.
CR  - İsfahânî, Ebü’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed Râgıb el. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. thk. Safvan Adnan ed-Davûdî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1991.
CR  - Karadağ, Ahmet. “Hicri İkinci Asırda Vücûh ve Nezâir İle İlgili Çalışmalar: Mukâtil b. Süleyman ve Hârûn b. Mûsâ’nın Eseri Örneği”. Hicri İkinci Asırda İslâmî İlimler-2. 1/293-305. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
CR  - Karagöz, Mustafa. “İbn Teymiye’nin Vücûh ve Nezâir Tanımının Etkileri ve Sorunları”. Bilimname 2018/36 (2018), 261-291. https://doi.org/10.28949/bilimname.452138
CR  - Karagöz, Mustafa. “Vücûh ve Nezâirin Terimleşme Süreci̇ -’Nezâir’in ‘Eş Anlamlılık’ Olarak Tanımlanması Sorunu-”. Bilimname 14/1 (2008), 7-33.
CR  - Karaman vd., Hayrettin. Kur’ân Yolu Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Basım, 2020.
CR  - Karataş, Ali. “Kur’ân’da Çokanlamlı Kelimelerde Anlamın Tayini Meselesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 67-87.
CR  - Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn b. Muhammed Saîd b. Meḥâsinü’t-teʾvîl. thk. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
CR  - Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh el-. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l- Mısriyye, 3. Basım, 1964.
CR  - Mâturîdî, Ebû Mansur Muhammed b. Muhammed el-. Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân. thk. Mecdî Baslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
CR  - Mâverdî, Ebü’l Hasan Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-ʿuyûn. thk. Seyid b. Abdulmaksud b. Abdurrahman. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, ts.
CR  - Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed. el-Hidâye ilâ bulûġi’n-nihâye fî ʿilmi meʿâni’l-Ḳurʾân ve tefsîrihî ve aḥkâmihî ve cümelin min fünûni ʿulûmih. thk. Komisyon. 13 Cilt. Kahire: Mecmûatu Buhûsi’l-Kitab ve’s-Sünne, 2008.
CR  - Merâġî, Ahmed b. Mustafa el-. Tefsîrü’l-merâġî. 30 Cilt. Kahire: Matbaati Mustafa’l-Bâbi ve Evladüh, 1946.
CR  - Mukâtil, Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleymân b. Beşîr. el-Vücûh ve’n-neẓâir fi’l-Ḳurʾâni’l-ʿaẓîm. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. 1 Cilt. Bağdat: Merkezü Cum’ati’l-Mâcid, 2006.
CR  - Mukrim, Abdü’l-Âli Sâlim. el-Müşterekü’l-lafziyyü fi’l-hakli’l-Kur’ânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
CR  - Mücâhid, Ebü’l-Haccâc el-Mekkî el-Mahzûmî. Tefsîr. thk. Muhammed Abdüsselam Ebü’n-Nîl. Kahire: Dâru’l Fikri’l İslâmî, 1989.
CR  - Okumuş, Mesut. “Kur’ân Yorumunda Çokanlamlı Lafızlara Yaklaşımlar”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2003), 27-62.
CR  - Okuyan, Mehmet. Çok Anlamlılık Bağlamında Kur’ân Sözlüğü. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 7. Basım, 2019.
Okuyan, Mehmet. Kur’ân’da Vücûh ve Nezâir. Samsun: Etüt Yayınları, 2001.
CR  - Râzî, Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer er-. Mefâtîḥu’l-ġayb. 30 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l Arabî, 3. Basım, 1999.
CR  - Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed es-. Baḥrü’l-ʿulûm. b.y: y.y., 3. Basım, ts.
CR  - Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmmeti li’l-Kitab, 1974.
CR  - Şahin, Davut. “Mukâtil b. Süleyman (ö. 150/767) İle Ebu’l-Ferec İbnu’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) Vücûh ve Nezâire İlişkin Eserlerinin Karşılaştırılması”. ed. Erdem Can Öztürk - Mahmud Esad Erkaya. 3/278-312. Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Yayınları, 2022.
CR  - Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed eş. Fetḥu’l-ḳadîr el-câmiʿ beyne fenneyi’r-rivâye ve’d-dirâye min ʿilmi’t-tefsîr. 6 Cilt. Şam: Dâru İbn Kesîr, 1993.
CR  - Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
CR  - Tantâvî, Muhammed Seyyid et-. et-Tefsîrü’l-vesît li’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm. 15 Cilt. Kahire: Dâru Nehdati’l-Mısr, 1998.
CR  - Türcan, Selim. “Özgün Bir Nakil Biçimi̇ Olarak Vücûh ve Nezâir Edebiyatı”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/18 (2010), 99-124.
CR  - Yahyâ b. Sellâm, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Sellâm b. Ebî Sa’lebe. et-Teṣârîf: Tefsîrü’l-Ḳurʾân mimme’ştebehet esmâʾühû ve taṣarrafet meʿânîh. thk. Hind Şelebî. Ammân: Müessesetü Âli’l-Beyt li’l-Fikri’l-İslâmî, 2007.
CR  - Yaldızlı, Hasan. “‘Vücûh’ ve ‘Nezâir’ Hakkında Yapılan Tanımlara Dair Bir Değerlendirme”. İslâm Araştırmaları Dergisi 31 (2014), 1-31.
CR  - Yıldız, İbrahim. “Vücûh ve Nezâir İlmine Bir Katkı: İbn Fâris’in ‘Efrâdü Kelimâti’l-Kur’âni’l-Azîz’ Adlı Eserinde Olmayan Bazı Efrâd Kelimeler”. The Journal of Academic Social Science Studies 1/74 (2019), 373-386. https://doi.org/10.9761/JASSS7958
CR  - Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed b. Muhammed. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-ḳāmûs. 40 Cilt. b.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.
CR  - Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl ez-. Meʿâni’l-Ḳurʾân ve iʿrâbüh. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
CR  - Zemahşerî, Ebü’l Kasım Mahmud b. Amr. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitabi’l-Arabî, 3. Basım, 1986.
CR  - Zemahşerî, Ebü’l Kasım Mahmud b. Amr. Esâsü’l-belâġa. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
CR  - Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Mısır: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
UR  - https://doi.org/10.47502/mizan.1761813
L1  - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5139636
ER  -