TY - JOUR T1 - Orta Çağ’da Akdeniz Havzası’nda Müslüman Devletler Tarafından Kullanılan Savaş Gemileri: Şînî, Tarîde ve Harrâka Örneği TT - Warships Used by Muslim States in the Mediterranean Basin in the Middle Ages: The Example of Shīnī, Tarīda and Harrāqa AU - Çavuşoğlu, Mustafa PY - 2026 DA - June Y2 - 2025 DO - 10.47502/mizan.1761816 JF - Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi JO - MİZAN PB - İzmir Katip Çelebi Üniversitesi WT - DergiPark SN - 2149-9896 SP - 287 EP - 314 IS - 22 LA - tr AB - Bu araştırma, İslâm tarihinde stratejik bir güç olarak ortaya çıkan donanmanın, özellikle şînî, tarîde ve harrâka türü savaş gemileri üzerinden Orta Çağ’da üstlendiği askerî rollerini incelemektedir. Aynı zamanda Müslümanların denizcilik teknolojisine katkılarını ve Batı ile etkileşimini ortaya koymayı hedeflemektedir. Araştırma, Orta Çağ İslâm savaş gemilerine odaklanarak tarihî kaynaklardan elde edilen verileri dönemsel askerî stratejiler ışığında analiz etmektedir. Karşılaştırmalı bir yaklaşım benimsenmiş; İslâm ve Avrupa donanmaları teknik ve stratejik açıdan değerlendirilmiştir. Şînî, tarîde ve harrâka gibi savaş gemileri üzerine yapılan çalışmalardaki kaynak eksikliği ve bu gemi türlerinin askerî-stratejik öneminin literatürde sınırlı biçimde ele alınması, bu araştırmanın özgün katkısını oluşturmaktadır. Çalışma, donanma tarihi bağlamında İslâm medeniyetinin etkisini yeni bir bakış açısıyla değerlendirmektedir. Araştırma ile şînî, tarîde ve harrâkaların savunma, saldırı ve lojistik açıdan donanmanın çekirdeğini oluşturduğu; İslâm donanmasının, teknik ve stratejik açıdan Avrupa donanmalarıyla benzerlikler gösterdiği, Müslümanların denizcilik teknolojisinde dönemin şartlarına göre önemli gelişmeler kaydettiği ve denizcilik kültürüne kalıcı izler bıraktığı tespit edilmiştir. KW - İslâm Tarihi KW - Orta Çağ KW - Denizcilik KW - Donanma KW - Savaş gemileri. N2 - This research examines the military roles of the navy, which emerged as a strategic power in Islamic history, in the Middle Ages, especially through the warships of the shīnī, tarīda and harrāqa types. It also aims to reveal the contributions of Muslims to maritime technology and their interaction with the West. The research focuses on medieval Islamic warships and analyzes data obtained from historical sources in the light of periodic military strategies. A comparative approach was adopted; Islamic and European navies were evaluated from a technical and strategic perspective. The lack of resources in studies on warships such as shīnī, tarīda and harrāqa and the limited treatment of the military-strategic importance of these ship types in the literature constitute the original contribution of this research. The study evaluates the influence of Islamic civilization in the context of naval history from a new perspective. The research has determined that the shīnī, tarīda and harrāqa formed the core of the navy in terms of defense, attack and logistics; that the Islamic navy showed similarities with the European navies in terms of technique and strategy; that Muslims made significant advances in maritime technology according to the conditions of the period and left permanent marks on maritime culture. CR - ‘Abbâde, ‘Abdülfettâh. Kitâbü Süfüni’l-ustûli’l-İslâm ve envâ‘ıhâ ve ma‘addâtihâ. Mısır: Matbaatü’l-Hilâl, 1913. CR - Abü’l Farac, Gregory Bar Hebraeus. Abü’l Farac Tarihi. çev. Ernest A. Wallis Budge - Ömer Rıza Doğrul. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1945. CR - ‘Adevî, İbrâhîm Ahmed el-. el-Esâtîlü’l-‘Arabiyye fi’l-bahri’l-ebyedı’l-mütevessıt. Kâhire: Mektebetü Nehzati Mısır, 1957. CR - ‘Adevî, İbrâhîm Ahmed el-. el-Ümeviyyûn ve’l-Bizantiyyûn, el-bahru’l-ebyedu’lmütevessıt buhayratü’l-İslâmiyye. Kâhire: Mektebetü’l-Anclo el-Mısrıyye, 1953. CR - Agapius, Mahbûb b. Kostantîn el-Menbicî. Kitâbü’l-‘Unvân. 2 Cilt. b.y: y.y., ts. CR - ‘Aselî, Bessâm el-. Fennü’l-harbi’l-İslâmî fî ‘uhûdi’l-Hulefâi’r-Râşidîn ve’l-Ümeviyyîn ‘ameliyyâtü cebehâti’ş-şimâliyye ve’ş-şarkıyye ve’l-bahriyye. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1988. CR - Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir el-. Fütûhu’l-büldân. thk. Abdullah Enîs et-Tabbâ‘ - Ömer Enîs et-Tabbâ‘. Beyrût: Müessesetü’l-Maârif, 1987. CR - Bostan, İdris. “Gemi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/8-11. İstanbul: Divantaş, 1996. https://islamansiklopedisi.org.tr/gemi CR - Bostan, İdris. “Malta”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/539-542. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003. CR - Bozkurt, Nebi. “Bahriye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/495-501. İstanbul: Divantaş, 1991. https://islamansiklopedisi.org.tr/bahriye CR - Bozkurt, Nebi. “Tersane”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/511-513. İstanbul: Divantaş, 2011. https://islamansiklopedisi.org.tr/tersane CR - Çavuşoğlu, Mustafa. Hz. Peygamber Dönemi’nden Emevîlerin Yıkılışına Kadar Denizcilik. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2023. CR - Çavuşoğlu, Mustafa. “Orta Çağ’da Akdeniz’de Müslüman Devletler Tarafından Kullanılan Çok Amaçlı Bir Gemi: Berkûs”. Düzce İlahiyat Dergisi 9/1 (Haziran 2025), 116-137. https://doi.org/10.61272/duid.1680273 CR - Çavuşoğlu, Mustafa. “Orta Çağ’da Akdeniz Havzası’nda Müslüman Devletlerin Kullandığı Çok Amaçlı Bir Gemi: Müsettah”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (Eylül 2025), 922-946. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1679617 CR - Çırpan, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Gemi Tipleri ve Gemi Kazaları ile İlgili Değerlendirmeler”. GİDB Dergi 19 (Eylül 2020), 41-58. CR - Dozy, Reinhart. Supplement Aux Dictionnaires Arabes. 2 Cilt. Leide-Paris: EJ BrillLibrarie Orientale Et Americaine Maisonneuve Freres, 2. Basım, 1927. CR - Ebû Halîl, Şevkî. Fethu Sıkılliye bi kıyâdeti’l fakîhi’l mücâhid Esed b. Furât. DımaşkBeyrût: Dâru’l Fikr-Dâru’l Fikri’l Muâsır, 2. Basım, 1998. CR - Ebû Şâme, Şihâbuddîn el-Makdisî Ebû Muhammed Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm. Kitâbü’r-Ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye. 2 Cilt. Kâhire: Matbaatü Vâdi’n-Nîl, 1871. CR - Fahmy, Aly Mohamed. Muslim Naval Organisation in the Eastern Mediterranean from the Seventh to the Tenth A.D. Cairo: National Publication-Printing House, 2. Basım, 1966. CR - Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr. Târîh-u Halîfe b. Hayyât. thk. Ekrem Ziyâ el-Ömerî. Riyâd: Dâru Taybe, 2. Basım, 1985. CR - Hamevî, Muhammed Yâsîn el-. Târîhu ustûli’l-‘Arabî. Dımaşk: y.y, 1945. Hitti, Philip K. Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1980. CR - Hourani, George Fadlo. Arab Seafaring -el-Arab ve’l milâha fi’l-Muhîtı’l-Hindî fi’lusûri’l-kadîme ve evâili’l-kurûni’l-vüstâ. çev. es-Seyyid Ya’kûb Bekr. KâhireNew York: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1958. CR - Islam, Arshad. “Arab Navigation In The Indian Ocean Before European Dominance In Southand Southeast Asia: A Hıstorical Study”. The Journal of the Friends’ Historical Society 56/2 (2010), 7-23. CR - Işıltan, Fikret. “Sicilya”. Milli Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi. 10/589-596. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1966. CR - İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Ahmed b. Muhammed el-Endelûsî. el-ʿİkdü’l-ferîd. thk. Müfîd Muhammed Kumeyha. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1983. CR - İbn A‘sem, Ebû Muhammed Ahmed b. A‘sem el-Kûfî el-Ahbârî. Kitâbü’l-Fütûh. thk. Ali Şîrî. 9 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Edvâ, ts. CR - İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed Tancî. İbn Battûta Seyahatnâmesi. ed. M. Sabri Koz. çev. A. Sait Aykut. 2 Cilt. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2. Basım, 2004. CR - İbn İzârî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. İzârî el-Merrâküşî. el-Beyânü’l-muğrib fî ahbâri’l-Endelüs ve’l-Mağrib. thk. Levi Provençal - C. S. Colin. 2 Cilt. BeyrûtLübnân: Dâru’s-Sekâfe, 3. Basım, 1983. CR - İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Kesîr. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdülkâdir el-Arnâût - Beşâr ‘Ivâd. 20 Cilt. Dımaşk-Beyrût: Dâr-u İbn Kesîr, Özel Baskı., 2015. CR - İbn Memmâtî, Es‘ad. Kitâbü Kavânînid’d-devâvîn. thk. Azîz Süryâl Atıyye. Kâhire: Mektebetü Medbûlî, 1991. CR - İbn Tağrîberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Tağrîberdî el-Atâbekî. enNücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısr ve’l-Kâhire. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 16 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kitâbi’l-İlmiyye, 1992. CR - İbn Vâsıl, Cemâlüddîn Muhammed b. Sâlim. Müferricü’l-kurûb fî ahbâri benî Eyyûb. thk. Cemâlüddîn Şeyyâl. 5 Cilt. Kâhire: y.y., 1953. CR - İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. el-Muntazam fî târîhi’lmülûk ve’l-ümem. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ - Mustafa Abdülkâdir Atâ. 18 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1992. CR - İbnü’l-Esîr, İzzüddîn Ebi’l-Hasen Ali b. Ebi’l-Kerem Muhammed b. Muhammed Ebî Abdilkerîm b. Abdilvâhıd eş-Şeybânî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. 10 Cilt. Beyrût-Lübnân: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 2012. CR - İbnü’l-Fakîh, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. İshâk b. İbrâhîm el-Hemedânî. Kitâbü’l-Büldân. thk. Yûsuf el-Hâdî. Beyrût: ‘Âlemü’l-Kütüb, 1966. CR - Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ali b. Ahmed el-. Kitâbü Subhu’l-aʿşâ. 14 Cilt. Kâhire: Dâru’l Kütübi’l-Hudeyviye, 1914. CR - Kâşif, Seyyide İsmâîl. Mısr fî asri’l-İhşîdiyyîn. Kâhire: Matbaatü Câmiati Fuâd el-Evvel, 1950. CR - Kayaoğlu, İsmet. İslâm Kurumları Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2. Basım, 1985. CR - Kelâî, Ebü’r-Rebî‘ Süleymân b. Mûsâ b. Sâlim ‘Aliye ‘Abdüssemî el-. el-İktifâʾ bimâ tedammenehû min megâzî Resûlillâh ve’s-selâseti’l-hulefâʾ. thk. Muhammed Kemâleddin el-İzzeddin Ali. 4 Cilt. Beyrût-Lübnân: Âlemü’l-Kütüb, 1997. CR - Laiou, Angeliki E. - Morrisson, Cecile. Bizans Ekonomisi. çev. Bahattin Bayram. İstanbul: Runik Kitap, 2020. CR - Mâcid, ‘Abdülmün’ım. Nazmü’l-Fâtımiyyîn ve rusûmihim fî Mısr. 2 Cilt. Kâhire: Mektebetü’l-Anclo el-Mısrıyye, 3. Basım, 1955. CR - Mâhir, Suâd. el-Bahriyye fî Mısri’l-İslâmiyye ve âsâruha’l-bâkıyye. b.y: Dâru’l-Kütübi’l- ‘Arabiyye, 1967. CR - Makkarî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Kureşî elMakkarî et-Tilimsânî el-Fâsî el-. Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâni’d-dîn İbni’l-Hatîb. thk. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrût-Lübnân: Dâru Sâdır, 1997. CR - Makrîzî, Takıyyüddin Ahmed b. Ali el-. İttiʿâzü’l-hunefâʾ bi-ahbâri’l-eʾimmeti’lFâtımiyyîn el-hulefâʾ. thk. Cemâlüddîn Şeyyâl. 3 Cilt. b.y.: Meclisü’l-’Alâ li şûni’lİslâmiyye, 1984. CR - Mazaherî, Ali. Ortaçağda Müslümanların Yaşayışları. çev. Bahriye Üçok. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1972. CR - Me‘ânî, Abdürrezzâk el-. et-Ticâratü ve’l-milâhatü fi’l-halîci’l-‘Arabiyyi. b.y: Library of University of Jordan, 1999. CR - Muhsin, Muhammed Hüseyin. Ceyşü’l-Eyyûbî fî ahdi Salâhıddîn. Erbîl: Dâru Ârâs, 2002. CR - Mustafa, İbrahim vd. el-Mu‘cemü’l-vasît. 2 Cilt. İstanbul: Dâru’d-Da’ve-Çağrı Yayınları, 1990. CR - Nâsırî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Hâlid en-. Kitâbü’l-İstiksâ li ahbâri düveli’l-Mağribi’l-aksâ ed-devletâni Murâbitıyye ve’l-Müvahhidiyye. çev. Cafer en-Nâsırî - Muhammed en-Nâsırî. 9 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütüb-Dâru’l-Beydâ, 1997. CR - Nuhaylî, Dervîş. es-Süfünü’l-İslâmiyye alâ hurûfi’l-mu’cem. İskenderiye: Dâru’l-Kütüb, 1974. CR - Nüveyrî, Şihâbüddîn Ahmed b. Abdülvehhâb en-. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. thk. Ali Muhammed Hâşim - Abdülmecîd Terhûnî. 33 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l- ‘İlmiyye, 2004. CR - Özkuyumcu, Nadir. “Tolunoğulları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/233- 236. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012. CR - Öztürk, Murat. “A Glimpse on the Use of the Harraqas in the Red Sea and on the Nile from the Fatimid till the End of Mamluk Periods”. Tarih Dergisi-Turkish Journal of History, 61 (2015), 97-118. CR - Öztürk, Murat. “‘İhtiyat mı? Korku mu?’ Hz. Ömer’in (13-23/634-644) Deniz ve Denizciliğe Bakışı”. Tarih Dergisi-Turkish Journal of History, 72 (2020), 21-43. CR - Parlatır, İsmail vd. TDK Türkçe Sözlük. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 8. Basım, 1988. CR - Râşid, Ali Muhammed. Sınâtü’s-süfüni’l-haşebiyye. Abu Dabi: Hey’etü li’s-Sekâfeti ve’tTürâs, 2009. Runciman, Steven. “Deniz Kuvvetinin Ortaçağ Tarihindeki Rolü”. 3. Türk Tarih Kongresi. 156-164. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1948. CR - Sallâbî, Ali Muhammed. Eyyübi Devleti-Selahaddin Eyyübi ve Kudüs’ün Yeniden Fethi. çev. Şerafettin Şenaslan. İstanbul: Ravza Yayınları, 2010. CR - Sallâbî, Ali Muhammed. Murabıtlar Devleti. çev. Ayhan Ak. İstanbul: Ravza Yayınları, 2. Basım, 2006. CR - Sebeos. The Armenian History Attributed to Sebeos. çev. Robert W. Thomson. Oxford: Liverpool University Press, 1998. CR - Soucek, S. “Rodos”. The Encyclopaedia of Islam New Edition. ed. C. E. Bosworth vd. 8/568-571. Leyden: E. J. Brill, 1995. CR - Şeyyâl, Cemâlüddîn. Mücmelü Târîhu Dimyât. İskenderiye: Mektebetü’s-Sekâfeti’dDîniyye, 2000. CR - Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr et-. Târîhu’r-rusül ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1967. CR - Tâlibî, Muhammed et-. ed-Devletü’l-Ağlebiyye 184-296/800-909. thk. Hammâd esSâhilî. Beyrût: Dâru’l-Garbü’l-İslâm, 2. Basım, 1995. CR - Taşbaş, Erdal. “Akdeniz Köle Ticaret Güzergâhında Bir Durak: Rodos Adası”. Belgi Dergisi 21 (2021), 483-499. CR - Terzi, Mustafa Zeki. “Emeviler ve Abbasiler Döneminde Suriye-Filistin Doğu Akdeniz Kıyılarında Gemi Tersaneleri ve Deniz Harekât Üsleri”. İslami İlimler Dergisi 16/1 (Mart 2021), 7-29. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.901942 CR - Theophanes. The Chronicle of Theophanes. çev. Harry Turtledove. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1982. CR - Tufanoğlu, Hüsniye Esra. Antikçağ’da Batı Anadolu’da Deniz Ticareti ve Limanlar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017. CR - Tukin, Cemal. “Girit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/85-93. İstanbul: Divantaş, 1996. https://islamansiklopedisi.org.tr/girit CR - Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkût b. Abdillâh el-Bağdâdî er-Rûmî. Muʿcemü’l-büldân. 5 Cilt. Beyrût: Dâru Sâdır, 1977. CR - Zeyyât, Habîb. el-Varâka ve sınâʿatü’l-kitâbe ve muʿcemü’s-süfün. ed. Gâde Yûsuf Hûrî. Beyrût: Dâru’l-Mirâ, 1992. CR - Zeyyât, Habîb. “Mu‘cemü’l-merâkib ve’s-süfün fi’l-İslâm”. el-Meşrık, 43/3 (1949), 321- 364. CR - Ziriklî, Ebû Gays Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ez-. el-Aʿlâm Kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’lmüstaʿrebîn ve’l-müsteşrikîn. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-‘İlmi’l-Melâyîn, 15. Basım, 2002. UR - https://doi.org/10.47502/mizan.1761816 L1 - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5139645 ER -