TY  - JOUR
T1  - Afganistan Sahası Özbek Türkçesinde Kulak Organıyla Kurulan Deyimler
TT  - Idiomes Formed with the Ear in Uzbek Turkish of Afghanistan Region
AU  - Bigzad, Najibullah
AU  - Ortaq, Shamsuddin
PY  - 2025
DA  - December
Y2  - 2025
DO  - 10.65618/saudil.1801568
JF  - Sakarya Dil Dergisi
JO  - saudil
PB  - Sakarya Üniversitesi
WT  - DergiPark
SN  - 2980-2938
SP  - 138
EP  - 154
VL  - 3
IS  - 2
LA  - tr
AB  - Bu çalışmada, Afganistan sahası Özbek Türkçesinde kulak organıyla ilgili deyimler ele alınacaktır. Özbek Türkçesinde organ adlarıyla kurulan deyimler, dilin en canlı unsurlarındandır. Bu organ adları arasında kulak organı daha dikkat çekici bir kullanım alanına sahiptir. Kulak organıyla kurulan bu deyimler, hem fiziksel işitme duyusunu temsil eder hem de sosyal ve kültürel bağlamda farklı anlam genişlemelerine yol açar. Bu nedenle Özbek Türkçesinde kulak organıyla kurulan deyimler, günlük konuşmalardan edebî eserlere kadar geniş bir kullanım alanına sahiptir. Bu çerçevede, Afganistan sahası Özbek Türkçesinde kulak organıyla kurulan deyimlerin incelenmesi, hem söz varlığının zenginliğini ortaya koymak hem de Türk lehçeleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları anlamak açısından önem arz etmektedir. Bu bağlamda, Afganistan sahası Özbek Türkçesine ait deyimler ilk kez Mohammad Halim Yarqin tarafından Özbek Tili Frazeoloji Sözligi adlı çalışmada derlenmiş ve kulak organıyla ilgili toplam 32 deyim tespit edilmiştir. Bizim çalışmamızda ise bu deyimler daha geniş bir kapsamda ele alınmıştır. Çalışmada, yalnızca doküman incelemesi değil, aynı zamanda görüşme tekniğine de başvurulmuştur. Deyimlerin (bazı edebî örnekler hariç) neredeyse tamamı Afganistan sahası Özbek Türkçesinin ağız özelliği esas alınarak yazılmıştır. İnceleme neticesinde kulak organıyla kurulan toplam 113 deyim tespit edilerek değerlendirilmiştir.
KW  - Özbek Türkçesi
KW  - Organ Adları
KW  - Kulak Organı
KW  - Deyimler
N2  - This study examines idioms related to the organ ear in Uzbek Turkish of Afghanistan region. In Uzbek Turkish, idioms formed with body-part names constitute one of the most dynamic and vivid elements of the language. Among these body parts, the organ ear has particularly broad and extensive usage. Idioms formed with the organ ear not only express the physical sense of hearing but also expand into diverse meanings and concepts within social and cultural contexts. Therefore, idioms containing the organ ear in the Uzbek Turkish are widely used from everyday speech to scientific and literary works. In this context, studying idioms based on the word ear in the Uzbek Turkish of Afghanistan region is highly important, both in terms of revealing lexical richness and understanding the similarities and differences among contemporary Turkic dialects. In this regard, idioms belonging to Uzbek Turkish of Afghanistan region were first compiled by Mohammad Halim Yarqin in his work titled (Phraseological Dictionary of the Uzbek Language), in which a total of 32 idioms related to the ear were identified. In this study, idioms containing the word ear have been examined extensively. The study employs not only document analysis but also interview techniques. Except for a few literary examples, almost all idioms are written based on the dialectal features of the Afghanistan variety of Uzbek Turkish. The findings revealed a total of 113 idioms formed with the word ear were identified and examined through the analysis.
CR  - Aksan, D. (1999). Türkçenin gücü. Bilgi Yayınevi.
CR  - Aksoy, Ö. A. (2017). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. İnkilâp Yayınları.
CR  - Aymaq, F. (2003). Khlaq durdanaları. Sayed Hashim Basımevi.
CR  - Çelik, Y. (2017). Türkiye Türkçesinde duyu organlarıyla kurulan deyimler. Uluslararası Sosyal Araştırmaları Dergisi, 10(50), 72-79.
CR  - Çotuksöken, Y. (2004). Türkçe atasözleri ve deyimler sözlüğü. Toruslu Kitaplığı Yayınları.
CR  - Hassas, S. (2006). Atalarsözi-Akılnıng közi (Darbı masallar). Hunarcû Basımevi.
CR  - Hassas, S. (2013). Matallar ve qızıqtırmalaq (Özbek til uçı edebiyatıdan eski efsaneler, atlar, ṭarḥlar wa térme udumlar). Hunarcû Basımevi.
CR  - Hatiboğlu, V. (1982). Türkçenin sözdizimi. DTCF Yayınları. (2. bs.)
CR  - Hengirmen, M. (2007). Atasözleri ve deyimler sözlüğü. Engin Yayınevi.
CR  - İmer, K., Kocaman A., & Özsoy, A. S. (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
CR  - Kenzhalin, K. (2017). Türk dünyasında deyim bilimi çalışmaları. Türk Dünyası, Dil ve Edebiyat Dergisi, (43), 107-124.
CR  - Korkmaz, Z. (2003). Gramer terimleri sözlüğü. TDK Yayınları.
CR  - Mamatov, A. E. (1999). Özbek tili frazeologizmlerining şakıllaniş meseleleri. Oqıtuvçı Yayınevi.
CR  - Nûrâni, C. (2013). Bu oşa bîçâregine (M. H. Yarqin, Çev.). Horasan Yayınevi.
CR  - Okul, R. (2022). Özbek Türkçesinde “dil” organ adıyla oluşturulan deyimlerin Türkiye Türkçesindeki muadilleriyle 
karşılaştırmalı incelemesi. Kocatepe Beşeri Bilimler Dergisi, 1(1), 78-94.
CR  - Özezen Y., & Ördem M. (2007). İnsan dili–İnsan bedeni ilişkisi ve Türkiye Türkçesi. Türk Kültüründe Beden Sempozyumu, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları ve Uygulamaları Enstitüsü, İstanbul.
CR  - Parlatır, İ. (2004). Atasözleri ve deyimler sözlüğü II. Yargı Yayınevi.
CR  - Püsküllüoğlu, A. (1995). Türkçe deyimler sözlüğü. Arkadaş Yayınları.
CR  - Rahim İ. (2017). Özbek-Darice sözlük. Sekafet Yayınevi.
CR  - Rahmatullayev, S. (1992). O'zbek tilining frazeologik lug'ati. Qomuslar Bosh
Taxririyati.
CR  - Sayıs, M. H. (2023). Tügenmes tuyġu “Şiirler toplamı”. Mezar-ı Şerif.
CR  - Sinan, A. T. (2008). Deyim kavramı üzerine notlar - I. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18(2), 91-98.
CR  - Şahin, H. (2009). Kaşgarlı’dan günümüze organ isimleriyle kurulmuş deyimler. Turkish Studies, 4(3), 2020-2036.
CR  - Şen, S. (2017). Eski türkçenin deyim varlığı. TDK Yayınları.
CR  - Turan, A. S. (2001). Türkçe’nin deyim varlığı. Kubbealtı Yayınları.
CR  - Tülbenci, F. (1963). Türk atasözleri ve deyimler sözlüğü. İnkilap ve Aka kitabevleri.
CR  - Türk Dil Kurumu. (2009). Türkçe sözlük. TDK Yayınları.
CR  - Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
CR  - Yarqin, M. H. (2010). Sökiş ham pûl bolar iken. Horasan Yayınevi.
CR  - Yarqin, M. H. (2013). Özbek tili frazeolojik sözligi (Afganistan Özbek tilidegi). Horasan Yayınevi.
CR  - Amiri, İkramuddin, 31 yaşında, Kabil Üniversitesi Ziraat Fakültesi mezunu. Şu an Afganistan Arazi 
Genelbaşkanlığında çalışıyor. Görüşme tarihi: 14.09.2025.
CR  - Barlas, Hayratullah, 36 yaşında, Atatürk Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Şu an 
Cevizcan Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 05.09.2025.
CR  - Kkadim, Abdulwadud, 47 yaşında, Lise mezunu. Şu an Tahar İli Hocağar İlçesinde bulunan Subhani Lisesinde İlkokul öğretmeni. Görüşme tarihi: 17.06.2025.
CR  - Morad, Nasratullah 31 yaşında, Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Doktora mezunu. Şu an Kabil Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 18.09.2025.
CR  - Nikzad, Muhiburrahman, 43 yaşında, İzmir Üniversitesi, Türkçe Öğretmenliği Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Şu an Kabil Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 19.09.2025.
CR  - Ortaq, Shamsuddin, 37 yaşında, Atatürk Üniversitesi, Türk Dili ve Edebıyatı Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Şu an Kabil Eğitim Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 28.8.2025.
CR  - Oyghagh, Karimullah, 37 yaşında, Denizli Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Doktora öğrencisi. Şu an Kabil Eğitim Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 21.8.2025.
CR  - Qarluq, Tajuddin, 38 yaşında, Kabil Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu. Görüşme tarihi: 19.09.2025.
CR  - Qasap, İbrahim, 62 yaşında, okuma-yazması yok. Görüşme tarihi: 26.07.2025.
CR  - Qiliç Arslan, Abdulhanan, 28 yaşında, Bağlan Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu. Şu an Kabil 
Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyatı Bölümü Araştırma Görevlisi. Görüşme tarihi: 13.09.2025.
CR  - Quyash, Atubullah, 39 yaşında. Cevizcan Üniversitesi, Özbekçe-İngilizce Bölümü mezunu. Şu an Milli Eğitim Bakanlığı, Müfredat Geliştirme Başkanlığı’nda Özbek Dili Uzmanı. Görüşme tarihi: 02.10.2025.
CR  - Samadbek, Feda Mohammad, 38 yaşında, Taşkent Amir Ali Şir Nevâî Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyatı 
Bölümü Doktora mezunu. Şu an Tahar Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyat Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 15.09.2025.
CR  - Samim, Mohammad İbrahim, 40 yaşında. Tahar Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu. Şu an Milli Eğitim Bakanlığı, Müfredat Geliştirme Başkanlığı’nda çalışıyor. Görüşme tarihi: 09.09.2025.
CR  - Tadash, Hamidullah, 42 yaşında, Gazi Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Yüksek Lisans mezunu. Şu an Kabil Üniversitesi, Türk Dili ve Edeibyatı Bölümü Öğretim Görevlisi. Görüşme tarihi: 22.09.2025.
CR  - Turan, Mahbubullah, 38 yaşında, Balh Üniversitesi, Özbek Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu. Görüşme tarihi: 27.09.2025.
CR  - Ziyayı, Amanullah, 40 yaşında, Özbekistan Tırmız Devlet Üniversitesi Yüksek Lisans mezunu. Şu an Afganistan Bilimler Akademisi, Özbekçe Enstitüsünde çalışıyor. Görüşme tarihi: 23.09.2025.
UR  - https://doi.org/10.65618/saudil.1801568
L1  - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5321264
ER  -