@article{article_1828362, title={İzzeddin B. Abdüsselam’ın Makâsidî Düşüncesinde Makâsıd / Vesâil Ayrımı ve Fürû Fıkıhtan Örnekleri}, journal={Akdeniz İlahiyat Dergisi}, pages={137–152}, year={2026}, url={https://izlik.org/JA87GZ92WB}, author={Karaçam, Ayşe}, keywords={İslam Hukuku, Makâsıd, İlliyyet, Vesâil}, abstract={Kâinatın ve insanoğlunun yaratılmasında bir amaç olduğu gibi hükümlerin vaz’ edilişi de bir gayeyi barındırmaktadır. Bu gayeyi belirli ilkeler ile tespit edebilme gayreti içerisinde olan makâsıd düşüncesi; şer’i ameli hükümleri ve bu hükümlerin üzerine bina edildiği gayeleri belirleme açısından son derece önemlidir. İslam hukuku açısından hükümlere ulaşmak için makâsıd düşüncesi önemli bir yere sahip olduğu gibi makâsıd ilmi açısından da Şâfiî mezhebinin önemli fakihlerinden biri olan İzzeddin b. Abdüsselam, bu ilmin kurucu ve önemli isimlerindendir. Makâsıd konusu kendisinden önce ele alınmış olsa da bu konu ilk olarak İzzeddin b. Abdüsselam tarafından detaylı bir şekilde tasnif edilmiştir. Kendisinden önce ta’lilî bir okuma ile hükümlerin illetlerini belirleme kapsamında ya da maslahat delilinin kavram alanı içerisinde değerlendirilen makâsıd konusu İzzeddin b. Abdüsselam’ın tespit ve düşünceleri ile şekillenmeye ve fıkıhta müstakil bir konu olarak ele alınmaya başlanmıştır. İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd konusundaki açıklamaları sistematik bir halde olmayıp makâsıd düşüncesinin olgunlaşma sürecindedir. İzzeddin b. Abdüsselam’dan sonra öğrencisi Karâfî ile makâsıd konusu sistematik bir hale gelmiştir. Karâfî, makâsıd düşüncesinde, küllî kaideleri makâsıd odaklı ele almıştır. Makâsıd düşüncesi Karâfî’de küllî kaideler üzerinden daha sistematik ve olgunlaşmış bir hale gelse de bu sistematiğin oluşmasının alt zemini İzzeddin b. Abdisselam’ın makâsıd yorumuna ve tasnifine dayanmaktadır. İzzeddin b. Abdisselam’ın tasnifi makâsıd düşüncesinin gelişim seyri ve olgunlaşma sürecini anlamak açısından önemlidir. Makâsıd düşüncesinin olgunlaşma sürecindeki aşamaları, makâsidî yorumun hangi saiklerle nasıl bir tasnife uğramış olduğu tespit edilerek bu düşüncenin temel yapı taşları anlaşılmalı ve makâsıd üzerinden hükme ulaşma süreçlerinde doğru bir şekilde yansıtılmalıdır. İzzeddin b. Abdüsselam makâsıd düşüncesini sadece maslahat delili üzerinden şekillendirmemiştir. Makâsıd düşüncesini makâsıd ve vesâil olarak belirlediği genel tasnifi üzerinden belirlermiştir. İzzeddin b. Abdüsselam makâsıd düşüncesini makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden sistematize etmeye çalışmış ve bu sistematiğini ortaya koyarken daha çok pratiği üzerinden meseleye yaklaşmıştır. Teorik tartışmalara girmeden makâsıd teorisini usulden ziyade fürû konuları içerisinde değerlendirmiştir. Bu yönüyle İzzeddin b. Abdüsselam makâsıda dair diğer görüş ve yorumları olan müelliflerden konuyu inceleyiş tarzıyla farklıdır. Makâsıdü’ş-şeria hakkındaki düşüncelerini fürû fıkıhtan ele aldığı meseleler üzerinden olgunlaştırmış ve makâsıd ve vesâil ayrımını fürû fıkıhtan ele aldığı örnekler içerisinde değerlendirmiştir. O halde İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd düşüncesini tahlil edebilmek için fürû fıkh içerisinde yer alan örnek verdiği meseleleri incelemek gerekmektedir. Onun makâsıd düşüncesinin anlaşılması, makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden makâsıd eksenli hüküm verme süreçlerinde isabetli davranabilmek için İzzeddin b. Abdüsselam’ın ortaya koyduğu sistem bütüncül bir şekilde incelenmeli, tasnifi ve bu tasnifinin pratiğe yansıyan örnekleri olan fürû meseleleri ortaya konulmalıdır. Literatürde İzzeddin b. Abdüsselam’ın kavâid-i külliye, ictihad ve maslahat delili hakkındaki görüşlerini inceleyen çalışmalar olmakla birlikte bu makalede makâsıd söyleminin inceliklerini ortaya koyan bir yöntem olan İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd anlayışı makâsıd / vesâil ayrımı üzerinden ortaya konulmuştur. Böylece makâsidî düşüncenin ahkamın uygulanabilirliğinin sağlanmasına teorik bir katkı sağlayacağı gibi konuyu ele alırken verilen fürû fıkıhtan örnekler de meselenin anlaşılmasına pratikte bir katkı sunacağı kanaatindeyiz. Bu çalışmada İzzeddin b. Abdüsselam’ın makâsıd düşüncesinin tasnifine ve fürû fıkıhtan verdiği örneklere ulaşmak için bu alandaki en önemli kaynak eserlerden olan ve makâsıd düşüncesinin tasnifinin yapıldığı ilk eser olan Kavâidü’l-ahkâm fi mesâlihi’l-enam adlı eserine mürâcaat edilmiştir. İncelemenin ardından İzzeddin b. Abdüsselam’ın, makâsıd kavramının anlam sahası, makâsıdın nasıl tespit edileceği, dünyaya yönelik maksadlar ve ahirete yönelik maksad ve maslahatlar, dinin belirlediği makâsıd üzerinden insanların fiilleri ve bu fiillerin taksimi, maksadlar ve hükümler arasındaki illiyyet bağı, bu illiyyet bağının tespit edilebileceği ya da edilemeyeceği ameller ile bu amellere müteallik olan hükümler, makâsıda ulaştıran vesâil ve bu vesâilin ne olduğu, makâsıd ile vesâil arasındaki ilişki, maslahat-mefsedet çatışması ve bu çatışma halinde nasıl hareket edileceği, makâsıdî bir değerlendirme ve derecelendirme ile amellerin öncelik sırası ve tertibi gibi konular üzerinden fürû fıkıhtan verdiği örnekler ile makâsıd düşüncesi bütüncül olarak ele alındığında makâsıd ve vesâil ayrımı üzerinden makâsıd düşüncesini şekillendirdiği sonucuna ulaşılmıştır.}, number={3}