@article{article_1908562, title={ESKİ UYGURCA beltürt- FİİLİ VE KÖKENİ ÜZERİNE}, journal={Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD)}, volume={10}, pages={1–8}, year={2026}, DOI={10.30563/turklad.1908562}, url={https://izlik.org/JA47UC82MG}, author={Ağca, Ferruh}, keywords={Eski Türkçe, Eski Uygurca, Morfoloji, Etimoloji, beltürt-}, abstract={Eski Uygurcada beltürt- fiili, Budist çevreye ait Uygurca metinlerde birkaç kez ėgid- fiiliyle birlikte ikileme halinde geçmektedir. Maitrisimit’in erken tarihli Sengim nüshasında iki yerde ėgid- beltürt- şeklinde geçen ikileme, Budist çevreye ait birkaç metinde daha tanıklansa da diğer Budist metinlerde ve erken tarihli olan Maniheist metinlerde geçmez. Öte yandan Eski Uygurca metinlerde aynı anlamla daha yaygın olan fiil, kimi fonolojik değişikliklerle Türk dilinin sonraki dönemlerinde de yaygın bir yaşama alanı bulan belgürt-‘tir. Köktürklerden kalan yazıtlarda hem belgü hem de bunun fiil şekli kabul edilen belgür- geçmez. Türk dilinde belgü sözcüğüne ilk olarak Uygurlardan kalan yazıtlarda rastlanılır. Türk dilinde hem belgü ismi hem de belgür- fiili ve türevleri, Eski Uygurca metinlerden itibaren yaygınlık kazanır. Türk dili araştırmalarında belgü isminin ve belgür(t)- fiilinin *bel isim kökünden geldiğine dair yaygın bir kanaat vardır. Buna göre belgü isminin +gU ile meydana geldiği, belgür- fiilinin de belgü isminden +(X)r- ile oluştuğu düşünülmektedir. Diğer taraftan Eski Türkçede belgü isminin *bel- fiilinden –gU ekiyle meydana geldiğini ileri süren görüşler de vardır. Bununla birlikte G. Clauson ve M. Erdal, belgü sözcüğünün kökeni hakkında herhangi bir görüş ileri sürmemişlerdir. Dolayısıyla Eski Türkçede kök şekli de tanıklanmayan belgü sözcüğünün bel isminden gelip gelmediği belli değildir. Budist çevreye ait Eski Uygurca birkaç metinde geçen ėgid- beltürt- ikilemesi, “büyütmek, yetiştirmek” anlamındadır. İkilemenin ikinci sözcüğünün, son olarak J. Wilkens tarafından balturt- olması gerektiği iddia edilmiştir. Buna göre fiil kökünün muhtemelen ba(l)- olduğu düşünülmüş olmalıdır. Ne var ki “büyütmek, yetiştirmek” anlamında hem bu kökten türemiş başka bir fiilin bulunmaması hem de iddia edilen fiil kökünün, anlamsal bakımdan ėgid- fiili ile uyumlu olmaması, bu görüşü kabul etmeyi güçleştirmektedir. Bu yazıda, tarihsel Türk dilinin eşsiz kaynaklarından Maitrisimit’te tanıklanan beltürt- fiilinin, “ortaya çıkarmak, görünür hale getirmek” temel anlamından “büyütmek, yetiştirmek” anlamına ulaştığı, buna göre *bel- fiili kökünden türediği, böylece Eski Türkçedeki belgü, belgür-, belgürt-, belgülüg, belgürtme, belgüsüz ve belgüle- gibi sözcüklerin yapısal olarak yeniden değerlendirilebileceği, son olarak Oğuz yazı dillerindeki belli, belir- gibi fiillerin de bu çerçevede ele alıp alınamayacağı gibi düşünceler yorumlanacaktır.}, number={1}