TY  - JOUR
T1  - Cumhuriyetin İlanı Sonrası İlkokullarda Okutulan Din Dersi Kitaplarının Değerlendirilmesi: Anadolu Yavrusunun Kitabı Maʿlûmât-ı Dîniyye Bölümü Örneği
TT  - تقويم كتب التربية الدينية المقررة في المدارس الابتدائية بعد إعلان الجمهورية: نموذج قسم “المعلومات الدينية” من كتاب “كتاب طفل الأناضول”
AU  - Erdem, Cavit
PY  - 2026
DA  - March
Y2  - 2026
JF  - MECELLE İslâmî Araştırmalar Dergisi
JO  - MECELLE
PB  - Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi
WT  - DergiPark
SN  - 3108-8120
SP  - 57
EP  - 77
IS  - 1
LA  - tr
AB  - Bu çalışmada, ilkokullar için yazılmış bir din eğitimi kitabı olan Anadolu Yavrusunun Kitabı Maʿlûmât-ı Dîniyye bölümü din eğitimi anlayışı, içeriği ile pedagojik ve gelişimsel boyutları açısından incelenmiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında bir ilkokul din kitabında yer alan din eğitimi anlayışını Anadolu Yavrusunun Kitabı Maʿlûmât-ı Dîniyye bölümü örnekleminden hareketle değerlendirmeyi amaç edinmiştir. Belirtilen ders kitabı ve bölümü ile sınırlı olan çalışmada bulgular, metnin sunduğu perspektifle kayıtlı kalmıştır. Nitel bir araştırma olarak tasarlanan çalışmada doküman analizi yöntem olarak kullanılmıştır. Bu çerçevede metinde yer alan konular, derslerin işleniş biçimi, kullanılan yöntem ve teknikler ile çocukluk algısı birlikte değerlendirilerek bütüncül bir analizle ortaya konmuştur. Osmanlı Türkçesiyle yazılan kitap, ilkokul çağındaki çocukları cami merkezli, İslami ritüellerle iç içe ve toplumsal dayanışmayı vurgulayan bir İslam kültürüne alıştırmayı amaçlamıştır. Bu yönüyle eser klasik bir din eğitimi modeli sunmuştur.  Cumhuriyetin ilk yıllarında yazılan bir kitap olamasına rağmen kitapla birlikte incelenen Maʿlûmât-ı Dîniyye bölümünün, dönemi için ileri sayılabilecek ölçüde sistematik ve pedagojik bir tasarıma sahip olduğu kanaatine varılmıştır. Yöntem açısından incelendiğinde “Elifbâ”, “Kur’ân Okuma” ve “dîni bilgilerin öğretilmesi” şeklinde yapılan sıralamanın; aşamalılık, somuttan soyuta ve yakından uzağa gibi ilkelerin; soru–cevap ve sohbet temelli yaklaşımın; “öğrenilecek hülâsa” başlıklarıyla “hedef–kazanım” netleştirmesinin ve “ezber ile anlamı bütünleştiren yaklaşımın”, kitabın temel öğretim stratejilerini oluşturduğu görülmüştür. Hz. Peygamberin, sahabenin örnek hayat hikayeleri üzerinden rol model sunumu, sebat, vefa, paylaşma ve toplumsal dayanışma gibi değerleri davranışla ilişkilendirilmesi, eseri belirgin biçimde değer ve kimlik odaklı hazırlandığını ortaya koymuştur. Bu yönüyle kitabın Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin erdemli insan, milli–manevi kimlik ve medeniyet bilinci hedefleriyle de uyumlu olduğu anlaşılmıştır. Bununla birlikte eser; eleştirel düşünme, problem çözme, işbirlikli ve disiplinlerarası öğrenme gibi çağdaş bileşenler bakımından daha aktarımcı ve sınırlı bir çerçeve sunmuştur.
KW  - Din
KW  - Ahlâk
KW  - Din Eğitimi
KW  - Ahlak Eğitimi
KW  - Ders Kitabı
KW  - Anadolu Yavrusunun Kitabı Maʿlûmât-ı Dîniyye Bölümü.
N2  - تتناول هذه الدراسة تحليل قسم المعلومات الدينية من كتاب كتاب طفل الأناضول، وهو من كتب التربية الدينية المؤلَّفة للمرحلة الابتدائية، وذلك من حيث تصوّره للتربية الدينية، ومحتواه، وأبعاده التربوية والنمائية. وتهدف الدراسة إلى تقويم فهم التربية الدينية كما ينعكس في أحد كتب التعليم الابتدائي في السنوات الأولى للجمهورية، اعتمادًا على هذا القسم بوصفه نموذجًا تطبيقيًا. وقد اقتصرت الدراسة على هذا الكتاب والقسم المذكور، فجاءت النتائج مقيَّدة بالإطار الذي يقدّمه النص. وقد صُمِّمت الدراسة بوصفها بحثًا نوعيًا، واستُخدم فيها منهج تحليل الوثائق. وفي هذا السياق، جرى تحليل موضوعات النص، وطريقة عرض الدروس، والأساليب والتقنيات التعليمية المستخدمة، إضافة إلى تصوّر الطفولة، ضمن مقاربة تكاملية أفضت إلى تقديم تحليل شامل. وقد كُتب الكتاب باللغة العثمانية، ويهدف إلى تهيئة أطفال المرحلة الابتدائية للاندماج في ثقافة إسلامية تتمحور حول المسجد، وتتداخل فيها الشعائر الدينية مع الحياة اليومية، مع التأكيد على قيم التضامن الاجتماعي. ومن هذه الزاوية، يقدّم العمل نموذجًا تقليديًا للتربية الدينية. ومع ذلك، وعلى الرغم من كونه مؤلَّفًا في السنوات الأولى للجمهورية، تبيّن أن قسم المعلومات الدينية يتمتع بتصميم منهجي وتربوي يُعدّ متقدمًا نسبيًا بالنسبة إلى عصره. ومن حيث المنهج، لوحظ أن ترتيب التعليم على هيئة: “الأبجدية”، ثم “قراءة القرآن”، ثم “تعليم المعارف الدينية”، يعكس مبادئ التدرّج، والانتقال من المحسوس إلى المجرد، ومن القريب إلى البعيد. كما تبيّن اعتماد أسلوب السؤال والجواب، والمقاربة الحوارية، وتحديد الأهداف التعليمية من خلال عناوين “خلاصة ما يُتعلَّم”، إلى جانب الجمع بين الحفظ والفهم، بوصفها استراتيجيات تعليمية أساسية في الكتاب. كما اعتمد العمل على تقديم نماذج قدوة من خلال عرض سِيَر النبي صلى الله عليه وسلم والصحابة، وربط القيم مثل الثبات، والوفاء، والمشاركة، والتكافل الاجتماعي بالسلوك العملي، مما يدل على أن الكتاب أُعِدّ في إطار يركّز على بناء القيم والهوية. ومن هذا المنطلق، يظهر توافقه مع أهداف “نموذج التربية في قرن تركيا” من حيث تكوين الإنسان الفاضل، وتعزيز الهوية الوطنية–الروحية، وتنمية الوعي الحضاري. ومع ذلك، فإن العمل يقدّم إطارًا تعليميًا ذا طابع نقلي أكثر منه تفاعلي، ولا يوفّر حضورًا كافيًا لمهارات التفكير النقدي، وحلّ المشكلات، والتعلّم التعاوني، والتكامل بين التخصصات، وهي من المكوّنات الأساسية في النماذج التربوية المعاصرة.
CR  - Akbayar, Nuri – Koloğlu, Orhan. Gazeteci Bir Aile: Us’lar – Mehmet Asım, Hakkı Tarık, Hasan Rasim. İstanbul: ÇGD Yayınları, 1996.
CR  - Akça, Bayram – İçen, Nisa. “Ahmet Cevat Emre’nin Yurtdışı Faaliyetlerine Bir Bakış (1920–1922)”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 4/8 (Temmuz 2022), 849–866.
CR  - Baltacı, Ali. “İslam Eğitim Tarihinde Öğretim Teknolojileri ve Materyal Kullanımı: Tarihsel Bir Analiz.” BÜİFD 12/2 (2018), 79–96.
CR  - Budak, Yusuf. “Soru Türlerinin Öğrenmeyi Açıklama Gücü.” Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi 1/1 (2011), 1–10.
CR  - Demirel, Özcan. Öğretim İlke ve Yöntemleri: Öğretme Sanatı. Ankara: Pegem Akademi, 2023.
CR  - Emre, Ahmet Cevat. İki Neslin Tarihi: Mustafa Kemal Neler Yaptı? İstanbul: Kaynak Yayınları, 2023.
CR  - Gökalp, M. “Öğretme-öğrenme modelleri.” İçinde Öğrenme, Öğretme Kuram ve Yaklaşımları, ed. B. Oral, 325–349. Ankara: Pegem Akademi, 2014.
CR  - Gönç, Reşid Halid. Bâb-ı Âli’nin Hatıra Defteri: Birinci Bölüm. İstanbul: Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1984.
CR  - Kapağan, Enver. “Kültür, Tarih ve Kimlik Açısından Dilin Önemi.” Karabük Türkoloji Dergisi 4/4 (2021), 45–58.
CR  - Karabacak, K. “Öğretim İlkeleri.” İçinde Öğretim İlke ve Yöntemleri, editör S. Güven – M. A. Özerbaş, 149–178. Ankara: Pegem Akademi, 2015.
CR  - Karatekin, N. G. – Durmuş, A. “Eğitimde Genel İlkeler.” İçinde Kara Tahtayı Aşmak: Öğrenci Merkezli Öğretmenlik, editör H. Işılak – A. Durmuş, 9–24. İstanbul: EDAM Yayıncılık, 2008.
CR  - Kayretli, Rafet – Oral, Ertuğrul. “Eğitimde Ezber Yönteminin Yeri Konusunda Yönetici ve Öğretmen Görüşleri.” İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 2/4 (2014), 25–44.
CR  - Kıral, Bilgen. “Nitel Bir Veri Analizi Yöntemi Olarak Doküman Analizi.” Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15 (2020), 170–189.
CR  - Köylü, Mustafa. “Ölüm Olayının Çocuklar Üzerine Etkisi ve ‘Ölüm Eğitimi’.” Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/17 (2004), 89–109.
CR  - Öcal, Mustafa. Din Eğitim ve Öğretiminde Metodlar. Ankara: TDV, 2007.
CR  - Pakdemirli, M. Nur. “İlköğretim DKAB Derslerinde Hikâye Kullanımının Önemi: Eğitim Psikolojisi Açısından Bir Yaklaşım.” Değerler Eğitimi Dergisi 9/21 (Haziran 2011), 99–129.
CR  - Pala, A. “Öğrenme ve öğretim ilkeleri.” İçinde Öğretim İlke ve Yöntemleri, ed. Ş. Tan, 33–67. Ankara: Pegem Akademi, 2008.
CR  - Payaslı, Volkan. “Bir Gazetecinin Cumhuriyet Dönemi Notlarının Tahlili: Mehmet Asım Us ve Vakit.” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi 22/45 (Güz 2022), 653–710.
CR  - Tok, Şükran. “Öğretme-Öğrenme Strateji ve Modelleri.” İçinde Öğretim İlke ve Yöntemleri, editör Ahmet Doğanay, 129–160. Ankara: Pegem Akademi, 2012.
CR  - Us, Mehmet Âsım-Emre, Ahmet Cevad. Us- Emre, Anadolu Yavrusunun Kitabı: Maʿlûmât-ı Dîniyye. İstanbul: Matbaayı Âmire, 1322. İBB Atatürk Kitaplığı, K. 7849/1.
CR  - Us, Mehmet Asım. Gördüklerim, Duyduklarım, Duygularım. İstanbul: Vakit Matbaası, 1964.
CR  - Yeşilyurt, Etem. “Öğretmenin Pusulası: Genel Öğretim İlkeleri.” EKEV Akademi Dergisi 24/83 (Yaz 2020), 267–284.
UR  - https://dergipark.org.tr/tr/pub/mecelle/article/1917643
L1  - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5853035
ER  -