TY - JOUR T1 - منهج البغويّ في توظيف الأحاديث النبويّة في التفسير: بين المباشرة والضمنيّة دراسة تحليلية في "معالم التنزيل" TT - Begavî'nin Tefsirde Hadisleri Kullanma Yöntemi: Doğrudan Nakil ve İçtihada Dayalı Kullanım Üzerine "Me'âlimü't-Tenzîl"de Analitik Bir İnceleme AU - Karlı, Mehmet PY - 2026 DA - March Y2 - 2026 JF - MECELLE İslâmî Araştırmalar Dergisi JO - MECELLE PB - Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi WT - DergiPark SN - 3108-8120 SP - 95 EP - 109 IS - 1 LA - ar AB - تهدف هذه الدّراسة إلى بحث مدى توظيف البغويّ لأصول "تفسير القرآن بالسُّنّة" في تفسيره، وذلك من خلال تناول السّؤال الرّئيس حول حدود توظيف هذا الأصل، وما يتفرع عنه من أسئلة تتعلّق بتحديد أصول تفسير القرآن بالسُّنّة وضوابطه، وكيفيّة تطبيق البغويّ لهذه القاعدة في تفسير الآيات. وتسعى الدّراسة إلى إبراز الضّوابط المنهجيّة لهذا النّوع من التّفسير، وإظهار اهتمام البغويّ بقاعدة "تفسير القرآن بالسُّنّة" وطرق توظيفه لها في عمله التّفسيريّ. وقد اعتمد الباحث منهجين متكاملين: المنهج الاستقرائيّ الذي يقوم على تتبع تفسير البغويّ واستخراج المواضع التي وظّف فيها هذه القاعدة، والمنهج التّحليليّ الذي يهدف إلى الكشف عن كيفيّة استعماله لأصول تفسير القرآن بالسُّنّة وبيان مدى الإفادة منها في تفسيره. وخلص البحث إلى أنّ البغويّ يُولي اهتمامًا بالغًا بتفسير القرآن بالسُّنّة سواءً بصورةٍ مباشرةٍ أو غير مباشرةٍ، حيث يسعى إلى توظيف الأحاديث النّبويّة في استنباط المعاني القرآنيّة ويوردها في تفسيره حتى وإن كان ارتباطها بالآية بعيدًا، كما يعتمد عليها في الاستشهاد اللّغويّ لألفاظ القرآن ويقوم بشرحها عند وجود غموض في عباراتها، فضلًا عن توظيفها في عمليّة التّرجيح بين الأقوال، فيُقدّم المعاني الّتي توافق ما ورد في الأحاديث الشّريفة. KW - تفسير KW - البغوي KW - منهج KW - السنة KW - أصول N2 - Bu çalışma, Begavî’nin tefsirinde "Kur'ân'ın Sünnet ile tefsiri" usûlünü ne ölçüde kullandığını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, öncelikle bu ilkenin kullanım sınırlarını konu edinen temel soruya odaklanmakta; bunun yanı sıra Kur'ân'ın Sünnet ile tefsirinin esaslarını ve metodolojik ölçütlerini belirleme, ayrıca Begavî'nin bu kaideyi ayetlerin tefsirinde nasıl uyguladığına dair alt soruları ele almaktadır. Çalışmanın hedefi, bu tür tefsirin metodolojik çerçevesini ortaya koymak ve Begavî'nin “Kur'ân'ın Sünnet ile tefsiri” ilkesine gösterdiği ilgiyi ve onu tefsirinde kullanma yollarını açıklığa kavuşturmaktır. Çalışmada iki araştırma yöntemi esas almıştır: Begavî'nin tefsirini incelemek ve söz konusu kaideyi kullandığı yerleri tespit etmek üzere istikrâî (inceleme/tümevarım) yöntem ve bunun nasıl uygulandığını, Kur'ân'ın Sünnet ile tefsirinden ne ölçüde yararlanıldığını ortaya koymayı amaçlayan analitik yöntem. Çalışmanın ulaştığı sonuçlara göre Begavî, Kur'ân'ın Sünnet ile tefsirine doğrudan veya dolaylı biçimde büyük önem atfetmektedir. O, hadisleri Kur'ânî anlamların istinbatında yoğun biçimde kullanmakta ve ayetlerle bağlantısı uzak da olsa onları tefsirinde zikretmektedir. Benzer şekilde hadisleri Kur'ân lafızlarının dilsel açıklamasında şahit olarak kullanmakta, ifadelerinde kapalılık bulunduğunda onları açıklamaktadır. Ayrıca Begavî, farklı görüşler arasında tercih yaparken hadisleri bir ölçüt olarak kullanmakta ve bu doğrultuda, rivayetlerle uyumlu olan anlamları öncelikle benimsemektedir. CR - الأزهري، أبو منصور محمد بن أحمد. تهذيب اللغة. تحقيق محمد عوض مرعب. بيروت: دار إحياء التراث العربي، 2001. CR - البخاري، محمد بن إسماعيل. صحيح البخاري. تحقيق محمد زهير بن ناصر الناصر. (د. م.): دار طوق النجاة، (د. ت.). CR - البغوي، الحسين بن مسعود. معالم التنزيل في تفسير القرآن. تحقيق محمد عبد الله النمر وآخرون. الرياض: دار طيبة للنشر والتوزيع، 1417/1997. CR - البيهقي، أحمد بن الحسين. القضاء والقدر. تحقيق محمد بن عبد الله آل عامر. الرياض: مكتبة العبيكان، 1421/2000. CR - الترمذي، أبو عيسى محمد بن عيسى. سنن الترمذي. تحقيق أحمد محمد شاكر وآخرون. ط 2. مصر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي، 1395/1975. CR - ابن تيمية، تقي الدين أحمد بن عبد الحليم. الفتاوى الكبرى. (د. م.): دار الكتب العلمية، 1408/1987. CR - ابن تيمية، تقي الدين أحمد بن عبد الحليم. مقدمة في أصول التفسير. بيروت: دار مكتبة الحياة، 1400/1980. CR - الحموي، ياقوت بن عبد الله. معجم البلدان. بيروت: دار صادر، 1995. CR - حميد، عفاف عبد الغفور. البغوي ومنهجه في التفسير. بغداد: مطبعة الإرشاد، 1983. CR - ابن حنبل، أحمد بن محمد. مسند الإمام أحمد بن حنبل. تحقيق شعيب الأرنؤوط وعادل مرشد وآخرون. إشراف عبد الله بن عبد المحسن التركي. بيروت: مؤسسة الرسالة، 1421/2001. CR - ابن خلكان، أبو العباس أحمد بن محمد. وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان. تحقيق إحسان عباس. بيروت: دار صادر، (د. ت.). CR - الذهبي، شمس الدين محمد بن أحمد. سير أعلام النبلاء. تحقيق مجموعة من المحققين. إشراف شعيب الأرناؤوط. بيروت: مؤسسة الرسالة، 1405/1985. CR - الزبيدي، مرتضى محمد بن محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. تحقيق مجموعة من المحققين. (د. م.): دار الهداية، (د. ت.). CR - الزرقاني، محمد عبد العظيم. مناهل العرفان في علوم القرآن. مصر: مطبعة عيسى البابي الحلبي وشركاه، (د. ت.). CR - السبكي، تاج الدين عبد الوهاب بن تقي الدين. طبقات الشافعية الكبرى. تحقيق محمود محمد الطناحي وعبد الفتاح محمد الحلو. الجيزة: هجر للطباعة والنشر والتوزيع، 1413. CR - السجستاني، أبو داود سليمان بن الأشعث. سنن أبي داود. تحقيق شعيب الأرنؤوط ومحمد كامل قره بللي. بيروت: دار الرسالة العالمية، 1430/2009. CR - أبو شهبة، محمد بن محمد بن سويلم. المدخل لدراسة القرآن الكريم. القاهرة: مكتبة السنة، 1423/2003. CR - الطيار، مساعد بن سليمان بن ناصر. التحرير في أصول التفسير. جدة: مركز الدراسات والمعلومات القرآنية بمعهد الإمام الشاطبي، 1438/2017. CR - عاشور، قاسم. 1000 سؤال وجواب في القرآن. بيروت: دار ابن حزم، 1422/2001. CR - عبد الحميد، محسن. دراسات في أصول تفسير القرآن. دار الثقافة، 1404/1984. CR - ابن فارس، أحمد. معجم مقاييس اللغة، تحقيق عبد السلام هارون. بيروت: دار الفكر، 1399/1979. CR - ابن ماجه، أبو عبد الله محمد بن يزيد. سنن ابن ماجه. تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي. القاهرة: دار إحياء الكتب العربية، (د. ت.). CR - ابن منظور، محمد بن مكرم. لسان العرب. بيروت: دار صادر، 1414. CR - النيسابوري، مسلم بن الحجاج. صحيح مسلم. تحقيق محمد فؤاد عبد الباقي. بيروت: دار إحياء التراث العربي، (د. ت.). CR - Kaynakça Abdülhamîd, Muhsin. Dirâsât fî usûli tefsîri’l-Kur’ân. Fas: Dâru’s-Sekâfe, 2. Basım, 1404/1984. CR - Âşûr, Kâsım. 1000 Süâl ve cevâb fi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Basım, 1422/2001. CR - Begavî, Ebû Muhammed el-Hüseyn b. Mes‘ûd. Meâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdullâh en-Nemr vd. Riyad: Dâru Taybe li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 4. Basım, 1417/1997. CR - Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyn. el-Kazâ ve’l-kader. thk. Muhammed b. Abdillâh Âl-i Âmir. Riyad: Mektebetü’l-Obeykân, 1. Basım, 1421/2000. CR - Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. y.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 1. Basım, t.y. CR - Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Muhammed Avad Muraib. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 2001. CR - İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1399/1979. CR - İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddin Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâü ebnâi’z-zamân. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, t.y. CR - el-Hamavî, Yâkût, Şihâbüddin Ebû Abdillâh. Mu‘cemü’l-büldân. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1995. CR - Hamîd, Afaf Abdülgafûr. el-Begavî ve menhecühû fi’t-tefsîr. Bağdat: Matbaatü’l-İrşâd, 1983. CR - İbn Hanbel, Ahmed b. Muhammed. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1421/2001. CR - İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ty. CR - İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414. CR - en-Nisâbûrî, Müslim b. el-Haccâc, Ebü’l-Hüseyn. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, t.y. CR - Sicistânî, Ebû Dâvûd Süleyman b. el-Eş‘as. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnaût - Muhammed Kâmil Karah Bellî. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1. Basım, 1430/2009. CR - Sübkî, Tâcüddin Abdülvehhâb b. Takıyyüddin. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî - Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Cîze: Hejr li’t-Tibâa ve’n-Neşr, 2. Basım, 1413. CR - Ebû Şühbe, Muhammed b. Muhammed b. Süveylim. el-Medhal li-dirâseti’l-Kur’âni’l-kerîm. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 2. Basım, 1423/2003. CR - Tayyâr, Musâid b. Süleyman b. Nâsır. et-Tahrîr fî usûli’t-tefsîr. Cidde: Merkezu’d-Dirâsât ve’l-Ma‘lûmâti’l-Kur’âniyye bi-Ma‘hedi’l-İmâmi’ş-Şâtıbî, 2. Basım, 1438/2017. CR - İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed b. Abdilhalîm. el-Fetâve’l-kübrâ. y.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1408/1987. CR - İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed b. Abdilhalîm. Mukaddime fî usûli’t-tefsîr. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1400/1980. CR - Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünenü’t-Tirmizî. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Muhammed Fuâd Abdülbâkî - İbrâhîm Atve. Mısır: Şeriketü Mektebeti ve Matbaati Mustafa el-Bâbî el-Halabî, 2. Basım, 1395/1975. CR - Zebîdî, Murtazâ Muhammed b. Muhammed. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. heyet. y.y.: Dâru’l-Hidâye, t.y. CR - Zehebî, Şemsüddin Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1405/1985. CR - Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Mısır: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halabî, 3. Basım, t.y. UR - https://dergipark.org.tr/tr/pub/mecelle/article/1917666 L1 - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/5853129 ER -