TY  - JOUR
T1  - Çarhın (Arbalet) Tarihsel Gelişim Süreci ve Kubadabad Sarayı Kazısında Bulunan Bir Çarh Somunu ve Ucu Üzerine
TT  - The Historical Development of the Charkh (Crossbow): A Charkh Nut and Bolt Head from the Kubadabad Palace Excavations
AU  - Çeken, Muharrem
AU  - Yavaş, Alptekin
AU  - Meriç, Gökhan
PY  - 2026
DA  - May
JF  - Höyük
PB  - Türk Tarih Kurumu
WT  - DergiPark
SN  - 1309-8780
SP  - 215
EP  - 228
IS  - 17
LA  - tr
AB  - Ok ve yayın, dünya savaş tarihinin en erken ve en uzun süreli kullanılan silahlarından olduğunu söylemek mümkündür. Bu basit ama etkili savaş aletindeki en küçük yenilik, savaşların seyrine doğrudan tesir etmiştir. Bu yenilikler aletin üzerindeki parçaların revizyonu veya kullanıcıya avantaj sağlayacak yeni bir atış tekniği şeklinde olabilirdi. Yaylardaki en büyük değişim kundaklı yayların keşfiyle başlamaktadır. Arapçada kavs el-yad (el yayı), kavs el-ricl (ayak yayı), Farsçada ise çarh isimleriyle anılan bu yeni öldürücü silah, klasik yaylara göre daha ağır okları daha uzak mesafelere atabilecek sisteme sahipti. Batı literatüründe “Tatar Yayı”, “arbalet” isimleriyle bilinen silahın ilk kez Çin coğrafyasında kullanıldığı kabul edilmektedir. Batılı kaynaklar, 14. yüzyıldan önce İslam dünyasında çarhın bilinmediğini söylese de 11. yüzyıldan itibaren bu alandaki harp sanatı kitaplarında çeşitli isimler altında bu silahtan bahsedilmektedir. Çarhın en önemli bölümleri ateşlemenin yapıldığı tetik, tetiğin bağlı olduğu somun, okun oturduğu kundak, ayak takılarak yayı germeye yarayan üzengi ve yaydır. Anadolu’nun Orta Çağı’na ait kazılarda çok sayıda çarh ucu bulunmasına rağmen silahın bütünü veya parçaları ait hiçbir iz bugüne kadar ele geçmemişti. Konya’nın Beyşehir ilçesi sınırları içinde, Beyşehir Gölü’nün batı kıyısında yer alan Anadolu Selçuklu Sarayı Kubadabad, kırk yılı aşkın bir süredir Orta Çağ Türk maddi kültür tarihi ve yaşamının en özgün verilerinin ele geçtiği yer olmuştur. Kubadabad Sarayı kazısında bulunan bir kemik objenin, benzerlerini Avrupa’da gördüğümüz çarhların tetik mekanizmasına ait bir somun olduğu anlaşılmıştır. Obje, Anadolu-Orta Çağ kazılarında bulunan ilk çarh somunu örneğidir. Bu çalışma, Kubadabad kazısında bulunan çarh ucu ve somununu detaylı çizimler eşliğinde tanıtırken, çarhların tarihsel gelişimini ve tiplerini ayrıntılı biçimde ele almaktadır.
KW  - Türkiye Selçukluları
KW  - Kubadabad Sarayı
KW  - Orta Çağ Arkeolojisi
KW  - Çarh
KW  - Arbalet
N2  - It is possible to state that the bow and arrow is one of the earliest and longest-used weapons in the history of warfare. Even the smallest innovation in this simple yet effective military apparatus had a direct impact on the course of battles. These innovations could manifest as the revision of existing components or as new shooting techniques providing tactical advantages. The most significant evolution in bow technology began with the invention of the crossbow (hand-held stock bows). This lethal new weapon, known as qavs al-yad (hand bow), qavs al-rijl (foot bow) in Arabic, and charkh in Persian, featured a system capable of launching heavier projectiles over longer distances than traditional bows. While Western literature –where the weapon is known as the “Crossbow” or “Arbalest”– generally accepts China as its place of origin, although Western sources claim that the charkh was unknown in the Islamic world before the 14th century, this weapon has been mentioned under various names in military treatises in this field since the 11th century. The primary components of a charkh consist of the trigger, the nut (revolving nut) attached to the trigger, the stock (tiller) where the bow rests, the stirrup used for spanning the bow with the foot and the bow itself. Although numerous bolt heads have been found in excavations of Medieval Anatolia, no complete example of specific mechanical parts of the weapon had been recovered until recently. The Kubadabad Palace, an Anatolian Seljuk residence on the western shore of Lake Beyşehir, has provided the most unique data regarding medieval Turkish material culture for over forty years. A bone object discovered during the Kubadabad Palace excavations has been identified as a nut belonging to charkh trigger mechanism, similar to examples found in Europe. The object represents the first charkh nut ever found in Medieval Anatolian excavations. This study introduces the bolt head and the nut found at Kubadabad with detailed illustrations, while providing an in-depth analysis of the historical development and typologies of the charkh.
CR  - Aksarayî 2000
Aksarayî Kerîmüddin Mahmud, Müsâmeretü’l-Ahbâr, çev. Mürsel Öztürk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
CR  - Bachrach 2004
Bachrach, D. S., “Crossbows for the King: The Crossbow During the Reigns of John and Henry III of England”, Technology and Culture 45/1, 102-119.
CR  - Boudot-Lamotte 1968
Boudot-Lamotte, A., Contribution à l’Étude de l’Archerie Musulmane, Principalement d’Après le Manuscrit d’Oxford Bodléienne Huntington no. 264, Institut Français de Damas, Damas.
CR  - Bozhinoski – Cvetanov 2022
Bozhinoski, G. – Cvetanov, D., “Crossbow Finds From Tsar’s Tower Fortress (Carevi Kuli) in Strumica”, Acta Musei Tiberippolitani, Vol. 4, Strumica, 140-155.
CR  - Bozkurt 2003
Bozkurt, N., “Mancınık”, TDV İslâm Ansiklopedisi XXVII, 564-567.
CR  - Cahen 1947-48
Cahen, C., “Un Traité D’armurerie Composé Pour Saladin”, Bulletin d’Etudes Orientales, (Institut Français de Damas) 12, 103-163.
CR  - Cüveynî 1999
Cüveynî Alaeddin Ata Melik, Tarih-i Cihan Güşa, çev. Mürsel Öztürk, Ankara.
CR  - et-Tarsûsî 2004
et-Tarsûsî, M. A. M., Tabsıratü Erbâbi’l-Elbâb fî Keyfiyyeti’n-Necât fi’l-Hurûb, ed. F. Sezgin, Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, Frankfurt.
CR  - Gallwey 1903
Gallwey, R. P., The Book of the Crossbow, Longmans, Green, and Co., London.
CR  - Huuri 1941
Huuri, K., Zur Geschichte Des Mittelalterlichen Geschützwesens Aus Orientalischen Quellen, Studia Orientalia, Edıdıt Societas Orientalis Fennica, IX/3, Helsinki.
CR  - İbn Bibi 1996
Bibi el-Hüseyin b. Muhammed b. Ali el-Ca’feri er-Rugadi, el-Evamirü’l-‘Ala’iye fi’l-Umuri’l-‘Ala’iye Selçukname, I-II, çev. Mürsel Öztürk, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
CR  - Khorasani 2013
Khorasani, M. M., Persian Archery and Swordsmanship: Historical Martial Arts of Iran, Frankfurt.
CR  - Latham – Paterson 1970
Latham, J. D. – Paterson, W. F., Saracen Archery, London.
CR  - Loades 2018
Loades, M., The Crossbow, series ed. Martin Pegler, Osprey Publishing.
CR  - Medvedev 1966
Medvedev, A. F., Ruchnoe Metatelʹnoe Oruzhie: Luk i Strely, Samostrel, VIII-XIV, Moskva.
CR  - Met Museum 2020
“Crossbow with Windlass”, The Metropolitan Museum of Art, http://www.metmuseum.org/ art/collection/search/26468 (erişim: 30.07.2020).
CR  - Mustafa Kânî Bey 2010
Mustafa Kânî Bey, Telhîs-i Resâilât-ı Rumât (Okçuluk Kitabı), haz. K. Yavuz – M. Canatar, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul.
CR  - Needham 1994
Needham, J., Science and Civilization in China, Vol. 5/Part 6, Cambridge University Press, Cambridge.
CR  - Nicolle 2003
Nicolle, D., The First Crusade 1096-99: Conquest of the Holy Land (132), Osprey Publishing.
CR  - Oścıłowskı 2021
Oścıłowskı, J., “Crossbow Part Fınds From The Terrıtory Of Mazovıa And Dobrzyń Land”, Fasciculi Archaeologiae Historicae, Vol. XXXIV, 93-105.
CR  - Schwarzlose 1886
Schwarzlose, F. W., Die Waffen der Alten Araber: Aus İhren Dichtern Dargestellt: Ein Beitrag Zur Arabischen Alterthumskunde, Synonymik Und Lexicographie, J. C. Hinrichs, Leipzig.
CR  - Uyar 2007
Uyar, M., “Adâb el-Harb ve el-Şeca’ya ’ya Göre; Hisar ve Kuşatma Geleneği”, Tarih Araştırmaları Dergisi 40, 214-224.
CR  - Yavaş 2020
Yavaş, A., Ortaçağ Temrenleri (Anadolu Ortaçağının 9-13. Yüzyıl Temren Teknolojisi Üzerine Kronolojik, Morfolojik, Terminolojik, Tipolojik ve Metalürjik Bir Değerlendirme), TÜBA Yayınları, Ankara.
UR  - https://dergipark.org.tr/tr/pub/hoyuk/article/1957095
L1  - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/6042129
ER  -