TY - JOUR T1 - TATAR TÜRKÇESİ YAZI DİLİNDE VE AĞIZLARINDA y-/c- SESİ ÜZERİNE AU - Alkaya, Ercan PY - 2017 DA - June DO - 10.30563/turklad.317944 JF - Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) JO - TÜRKLAD PB - Ahmet BURAN WT - DergiPark SN - 2587-1293 SP - 24 EP - 38 VL - 1 IS - 1 LA - tr AB - Türkçedeön seste y- sesinin korunması veya c-, j- gibi seslere dönüşmesi ilginç birgörünüm arz eder. y->c-/j- dönüşümü bir Kıpçak dil özelliği olarak kabuledilmekte ve günümüzde Kıpçak Türkçesinin çağdaş temsilcilerinde görülmektedir.Ancak Kıpçak grubu Türk lehçelerinde de ön sesteki bu kullanım farklılık arzeder. Ön ses y-, günümüz Kıpçak Türk lehçelerinden Kırgız, Karaçay-BalkarTürkçelerinde c-; Kazak, Karakalpak Türkçelerinde ise j- olarak görülürken,Başkurt, Nogay, Kırım-Tatar, Kumuk, Karay Türkçelerinde ise değişikliğeuğramaz. Oğuz (Türkiye, Azerbaycan, Türkmen, Gagauz) ve Karluk (Özbek, Uygur) grubuTürk lehçelerinde de ön seste y- korunmaktadır. Kuzeydoğu grubu Türklehçelerinden Tuva ve Hakas Türkçelerinde ç-, Altay Türkçesinde de c-‘dir. y-sesi Yakutçada (Saha) s-, Çuvaşçada da - olmaktadır. Ön seste y-/c-sesinin durumu bakımından Tatar Türkçesi farklı bir görünüm arz etmektedir.Tatar Türkçesinde sayı olarak ön seste y-‘yi koruyan kelimeler çoğunlukta olsada (yafrak “yaprak”, yakın, yıl, yalkın “alev”, yat-, yıl gibi), önemli birmiktarda da ön seste c- bulunduran kelimeler yer almaktadır. Tatar TºlºnºŋAŋlatmalı Süzlºgº’nde (C.III, Kazan 1981) kök hâlde, türemiş,pekiştirmeli, birleşik kelime, yansıma, ikileme şeklinde (cidº “yedi”, cidºgen “yedigen”, cidºyıllık “yedi yıllık”, ciŋel“hafif”, ciŋºley- “hafifle-”, cir “yer”, cir-kük“yer gök”, cirlº“toprak sahibi, cilbºr-cilbºr “püfür püfür”, ceyºn-kışın “yaz kış” vb.) c- sesi ilebaşlayan 450 civarında Türkçe madde başı kelime bulunmaktadır.Tataryazı dilinde diğer Türk lehçelerinden farklılık arz eden y->c- değişmesi bilhassa/i/ ünlüsünden önce cil “yel”, cir “yer” gibi kelimelerde ortaya çıkmakta ve budurum diğer Kıpçak lehçelerinin Tatar Türkçesine tesiriyle açıklanmaktadır.Ancak gerek Tatar Türkçesinin tarihî dönemleri gerekse ağızları dikkatealınırsa, Tatar Türkçesindeki ön ses y->c- değişiminin diğer Kıpçaklehçelerinin etkisinden ziyade kendi yapısı ve şartları göz önünde tutularakdeğerlendirilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada da TatarTürkçesinin tarihî metinleri ve ağızları incelenerek söz konusu durum hakkında birdeğerlendirme yapılacaktır. Bu bağlamda Orta (Kazan), Batı (Mişer), Doğu(Sibirya) gibi üç büyük ağız grubu olan Tatar Türkçesinin ağızlarından ve yazıdilinden örnekler verilecek, ön ses y-‘nin ilgili ağızlarda korunması veyabaşka seslere dönüşmesi değerlendirilecektir. KW - Tatar Türkçesi KW - Tatar yazı dili ve ağızları KW - Kıpçak Türkçesi CR - ALKAYA, Ercan (2008), Sibirya Tatar Türkçesi, Turkish Studies Yay., Ankara. CR - ALKAYA, Ercan (2014), Mişer Tatar Türkçesi, Kesit Yay., İstanbul. CR - ARGUNŞAH, Mustafa -Gülden SAĞOL YÜKSEKKAYA-Özcan TABAKLAR (2010), Karahanlıca, Harezmce, Kıpçakça Dersleri, Kesit Yay., İstanbul. CR - ARGUNŞAH, Mustafa-Galip GÜNER (2015), Codex Cumanicus, Kesit Yay., İstanbul. CR - ARIKOĞLU, Ekrem (2007a), “Hakas Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 1085-1148. CR - ARIKOĞLU, Ekrem (2007b), “Tuva Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, s. 1149-1228. CR - ARSLANOV, L. Ş. (1991), “Osobennosti Govora Mordvı-Karatayev”, Mordva-Karatay: Yazık i Folklor, Kazan. CR - BAYAZİTOVA, F. S. (2003), Tatar Mişer Ruxi Mirası, Saransk. CR - BAYAZİTOVA, F. S. vd. (2008a), Tatar Xalık Söyleşlerº I, Kazan. CR - BAYAZİTOVA, F. S. vd. (2008b), Tatar Xalık Söyleşlerº II, Kazan. CR - BURAN, Ahmet - Ercan ALKAYA (2014a), Çağdaş Türk Yazı Dilleri II, Güneydoğu/Karluk Grubu, Akçağ Yay., Ankara. CR - BURAN, Ahmet - Ercan ALKAYA (2014b), Çağdaş Türk Yazı Dilleri III, Kuzeybatı/Kıpçak Grubu, Akçağ Yay., Ankara. CR - BURAN, Ahmet - Ercan ALKAYA- Mehmet ÖZEREN (2014), Çağdaş Türk Yazı Dilleri IV, Kuzeydoğu Grubu, Akçağ Yay., Ankara. CR - BURAN, Ahmet - Ercan ALKAYA-S. Kaan YALÇIN (2014), Çağdaş Türk Yazı Dilleri I, Güneybatı/Oğuz Grubu, Akçağ Yay., Ankara. CR - CELEY, L. (1947), Tatar Dialektologiyesº, Kazan. CR - CELEY, L. (1954), Tatar Tºlºnºŋ Tarixi Fonetikası Buyınça Materiallar, Kazan. DMİTRİYEV, N. K. (1948), Grammatika Başkirskogo Yazıka, Moskva-Leningrad. CR - ERCİLASUN, Ahmet B. (2004), Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ Yay., Ankara. CR - ERCİLASUN, Ahmet B. (2007 ), “Köktürkçe ile Tatar Türkçesi Arasındaki Benzerlikler”, Makaleler (Yay. Haz. Ekrem Arıkoğlu), Akçağ Yay., Ankara, s. 113-118. CR - ERSOY, Feyzi (2007), “Çuvaş Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, 1285-1340. CR - EXETOV, G. X. (1984), Tatar Dialektologiyesº, Kazan. CR - GÜLSEVİN, Gürer (2016) “11. Yüzyılda Hangi Oğuz Diyalektleri Vardı?”, Bilig, Kış, S. 76, s. 269-300. CR - KÂŞGARLI MAHMUD (2014), Dîvânu Lugâti’t-Türk (Haz. Ahmet B. Ercilasun-Ziyat Akkoyunlu), TDK Yay., Ankara. CR - KİRİŞÇİOĞLU, M. Fatih (2007) “Saha Türkçesi”, Türk Lehçeleri Grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Akçağ Yay., Ankara, 1229-1284. CR - KORKMAZ, Zeynep (1973), Marzubān-nāme Tercümesi (İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Ankara. CR - MAXMUTOVA, L. T. (1978), Opıt İssledovaniya Tyurskix Dialektov, Mişarskiy Dialekt Tatarskogo Yazıka, Moskva. CR - MEXMUTOVA, L. T. -N. V. BORHANOVA (1969), Tatar Tºlºnºŋ Dialektologik Süzlºgº, Kazan. CR - ÖZYETGİN, A. Melek (2001), Ebū Hayyān Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l Etrāk. Fiil: Tarihî-Karşılaştırmalı Bir Gramer ve Sözlük Denemesi, KÖKSAV, Ankara. CR - SEREBRENNİKOV, B. -N. GADJİEVA (1979), Sravnitelno-İstoriçeskaya Grammatika Tyurkskix Yazıkov, Baku. CR - TEKİN, Talât (1988), Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası, TDK Yay., Ankara. CR - TOPRAK, Funda (2003), “Divanü Lugati’t-Türk’te Kıpçakça Kaydıyla Verilen Kelimelerin Tarihi Kıpçak Söz Varlığı İçindeki Yeri”, Türkoloji Dergisi, C. XVI, S. 2, Ankara, s. 79-90. CR - TUNA, Osman Nedim (1960), “Köktürk Yazılı Belgelerinde ve Uygurcada Uzun Vokaller”, TDAY-B, s. 213-282. CR - XAKOV, Vaxit (2003), Tºl-Tarix Közgºsº, Kazan. CR - YUSUPOV, F. Y. (2003), Tatar Teleneŋ Dialektları Ural Söyleşlerº, Kazan. CR - ZEKİYEV, M. Z. (1998), Törki-Tatar Etnogenezı, Kazan-Moskova. UR - https://doi.org/10.30563/turklad.317944 L1 - https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/314617 ER -