KADİR GECESİ’NİN KUR’ÂN’IN NÜZÛLÜNDEN ÖNCE BİLİNİYOR OLMASI

Gönderim Tarihi: 06.10.2015		Kabul Tarihi: 04.01.2016

Bayram AYHAN

Öz 
Kur’an’ın nüzûlünün başlangıcını teşkil eden Kadir gecesinin tespitinin mümkün olup olmadığı tefsir, hadis ve siyer kaynaklarında tartışılmıştır. Çoğunluğun kanaatine göre Kadir gecesinin tespiti mümkün değildir. Zira Allah bu geceyi gizlemiş ve Hz. Peygamber’e (a.s) de unutturmuştur. Ayrıca bu gecenin zamanına dair elimizde kesin bir veri de yoktur. Diğer bir kanaate göre, bazı kesin ve muhtemel verilere istinaden bu gecenin tespitini yapmak mümkündür. Kronolojik tefsirin ilk temsilcisi olan Muhammed İzzet Derveze bu gecenin Kur’ân’ın nüzûlünden önce de bilindiğini ifade etmiştir. Derveze’ye göre, Kur’ân’ın inmeye başladığı zaman, İslam’dan önce de bilinen Kadir gecesine tekabül etmiştir. Kur’ân, nüzûlden önce de bilinen bu zamanı aynı isimle zikretmiştir. Müellif, Kur’an’ın ilk inen ayetlerinin Alak suresinin ilk beş ayeti olduğuna dair Buhari ve Müslim rivayetini ve cahiliye döneminde uygulanan “tehannüs” geleneğine dair bilgileri bu kanaatine mesnet edinmiştir. Bu makalenin amacı, Kur’ân-ı Kerîm’de “Kadir Gecesi” olarak geçen zaman diliminin Kur’an’ın nüzûlden önce biliniyor olabileceğine dair kanaati analiz etmektir.
Anahtar Kelimeler: Kadir Gecesi, Vahiy, Nüzûl, tehannüs geleneği, kronolojik tefsir.

Knowing the Night of Qadr before the Descent of Qur’an
Abstract
The exact time of the night of Qadr, which is starting time line for Qur’an Revelations has been argued by commentary, hadith and sira resources whether it is possible to determine or not. According to general opinion, it is impossible to determine the time of night of Qadr. Because its time has been hidden by Allah and forgotten Prophet Muhammad. Also, there is no precise data about the time of this night. According to the other opinion, it is possible to define of the night of the Qadr with reference to precise and possible datas. Muhammad Izzet Derveze, who is the first representative of the chronological interpretation, has been claimed that the night of the Qadr could be known before the descent of Qur’an. In his opinion, starting time of the descent of Qur’an had been correspondenced was also known before that night came at the same time. The Qur’an has been called this time with the same name was previously known. This opinion has been supported with Surah ‘Alaq is the first Qur’anic passage to has been revealed, narrated by Bukhari and Muslim, and tahannuth tradition which had been applied during jahiliyya era. The purpose of this text, is to examine the opinion that the night of the Qadr could be known before the descent of Qur’an, which is mentioned in the Qur’an.
Keywords: the night of Qadr, Revelation, the descent, tahannuth tradition, chronological interpretati.

Giriş
Filistin asıllı tarihçi ve müfessir Muhammed İzzet Derveze (ö. 1984) kronolojik tefsirin ilk eseri sayılan et-Tefsîru’l-Hadîs: Tertibu’s-Süver Hasebe’n-Nüzûl isimli eserinde “Kadir gecesinin Kur’ân nâzil olmadan önce de biliniyor olabileceği” görüşüyle, Müslüman müelliflerin çoğunun kanaatine muarız bir iddiada bulunmuştur. Derveze’nin aksine, müelliflerin ekserisi, sahih rivayetlere istinaden, Kadir gecesinin zamanının bilinemeyeceğini savunmuşlardır. Derveze’nin kanaatine mesnet edindiği hususlara geçmeden önce, Kadir gecesinin bilinip bilinemeyeceğine dair kanaatleri muhtasar bir surette beyan edeceğiz.
Sözlükte “hüküm, takdir, şeref, yücelik” gibi anlamlara gelen “قدر” “kadr/kadir” Kur’ân’ı Kerîm’in 97. suresinin ve Kur’ân’ın indirilmeye başlandığı gecenin özel ismi olmuştur. Ayetler, Kur’ân’ın nüzûlünün hem Kadir gecesinde hem de Ramazan ayında vaki olduğunu şöyle ifade etmişlerdir: “Biz Ku’ân’ı Kadir gecesinde indirmeye başladık”; “Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an'ın indirildiği aydır.” Duhân sûresinde ise şöyle ifade edilmiştir: “Biz onu (Kur’an’ı) mübarek bir gecede indirmeye başladık.”
Kadir gecesinin tespit edilip edilemeyeceği hususunda iki kanaat vardır. İlk kanaate göre bu gecenin zamanını tespit edebilmek mümkün değildir. Diğer kanaate göre bu gecenin tespiti mümkündür.
Önce bu gecenin zamanını tespit etmenin mümkün olmadığını düşünenlerin delillerini zikredeceğiz. Kadir gecesinin zamanını tespit etmenin mümkün olmadığı kanaatinde olanların birkaç delili vardır. Bunları şöylece zikredebiliriz:
a- Kadir gecesinin hem günü ve hem de tarihine dair elimizde kesin bir delil yoktur. Bu gecenin, haftanın hangi gününe veya ayın kaçıncı gününe tekabül ettiğine dair bize ulaşan rivayetlerde ihtilaf vardır. Örneğin bu gecenin haftanın hangi gününe tekabül ettiğine dair bir rivayete göre, Hz. Peygamber (a.s) hem doğduğu ve hem peygamber olarak görevlendirildiği günün Pazartesi olduğunu ifade etmiştir. Diğer rivayete göre, Kadir gecesi Cuma gününe tekabül etmiştir. Dolayısıyla, hakkında ihtilaf olan bir günün tespit edilebilmesi imkân dâhilinde olamaz.
Bu gecenin ayın kaçıncı gününe tekabül ettiği hususunda bize ulaşan rivayetlerde de ihtilaf vardır. Söz konusu gecenin Ramazan ayının yedi, on yedi, on dokuz, yirmi bir, yirmi beş, yirmi yedinci günlerine tekabül ettiği rivayet edilmiştir. Diğer rivayetlerde ise, gün belirtilmeden Ramazan ayının son on gününün tek günlerinin Kadir gecesi olabileceği belirtilmiştir.
b- Allah bu mübarek zaman dilimini gizlemiştir. Bu gece gizli olunca, bu geceyi bulmak için daha fazla zaman ibadet ile ihya edilmiş olacaktır. Şayet bu gecenin zamanı kesin olarak bilinseydi, bu gecenin gereği gibi değerlendirilememesi veya ibadetin sadece bu geceye hasredilmesi gibi bazı menfi durumlar olabilirdi.
c- Hz. Peygamber’e (a.s) bu gece unutturulmuştur. Nitekim Hz. Peygamber’e (a.s) bu gecenin unutturulmuş olduğuna dair sahih rivayetler vardır.
Kadir gecesinin zamanını belirlemenin mümkün olmadığını düşünenlerin delillerinden sonra, bu gecenin zamanını tespit etmenin mümkün olduğunu düşünenlerin delillerini zikredeceğiz. Kadir gecesinin tespitinin mümkün olduğunu düşünen müelliflere göre tarihin tespitinden önce tavzih edilmesi gereken bazı olgular vardır. Zira bu olguların mahiyeti tavzih edilmeden hicret öncesi bir tarihi tespit etmek zorlaşacaktır. Tarih tespitinde karşılaşılan hususlar şöyle zikredilebilir:
a- Câhiliye Tarih Algısı: Câhiliye Araplarının eski zamanlardan başlayıp süregelen bir tarihleri yoktu ve önemli bir olay, başka bir olayın başlangıcı olarak kabul edilmekteydi. Örneğin, Hz. Peygamber’in doğum yılı için “fil olayından şu kadar zaman sonra” diyerek tarihlendirme yapılmıştır. Fil olayının tarihinin sayısal değerinin o dönemdeki bir Arap için bir önemi yoktur. Zira söz konusu olay kendi başına önemlidir.
b- Nesî’ Ameliyesi: Hicret öncesi bir tarihin tespitine engel teşkil eden diğer olgu, Kur’an tarafından “küfürde ileri gitmek” olarak tavsif edilen nesî’ ameliyesidir. Câhiliye Araplarının nesî’ ameliyesine neden başvurdukları hususunda iki görüş vardır. İlk görüşe göre nesî’ ameliyesinin sebebi ficar savaşlarıdır. Geçimlerini çapulculuk ve savaşla kazanan kabileler, maddi sıkıntı yaşadıkları zaman üst üste gelen haram aylarda (Zilkade, Zilhicce, Muharrem) savaş yapar ve söz konusu ayların yerlerini değiştirirlerdi. Bu surette yapılan savaşlara da ficar savaşları denmiştir.
İkinci görüşe göre nesî’ ameliyesinin sebebi, Hz. Peygamber’in (a.s) doğduğu yıla tekabül ettiği ifade edilen Fil olayından sonra diğer kavimler nezdinde değeri artan Mekke’nin yerli kabilelerinin bu durumu ticari çıkarları için kullanma gayretidir. Bu kabileler, maddi yönden getirisi olan haccı bahar aylarında sabitlemek için nesî’ ameliyesine başvurmuşlardır.
Nesî’ ameliyesinin amacı gibi, nasıl uygulandığı hususunda da ihtilaf vardır. Her yılın sonuna bir ay, iki yılda bir ay, üç yılda bir ay eklenmesi  suretiyle uygulandığı kanaatinde olan müellifler vardır. Bir diğer kanaate göre ise bu ameliye düzensiz uygulanmıştır.
Muhammed Hamidullah (ö. 2002), hicretten önceki bir tarihin tespitinde nesî’ ameliyesinin göz önünde bulundurulması gerektiğini ifade eder. Bu konuda çalışma yapan Muhammed Hüseyin el-Casnazânî ve arkadaşları Hamidullah’ın kanaatine itiraz etmiştir. Onlara göre neden ve nasıl uygulandığı hakkında kesin bilgimiz olmayan nesî’ hesaba katılmadan tarih tespiti yapılmalıdır. Şayet, nesî’ ameliyesinin nasıl uygulandığı kesin olarak bilinseydi, yine de tarih tespitinde esas alınmayacaktı. Zira câhiliye Araplarına mahsus yanlış bir ameliye kâinattaki düzeni bağlamaz. Allah son ilahi kelamının zamanını, Arapların mahiyetini bilmediğimiz keyfi uygulamasına göre değil, kâinatın yaratıldığı günden beri cari olan düzene göre belirlemiştir.
Bu konuyu ele alan bazı son dönem müellifleri, Hicaz bölgesinde tüm insanları lehte veya aleyhte etkilemiş olan ve yaşanmışlığı kesin olan bir zaman diliminin, hiç kimse tarafından bilinememesini makul görmediklerini ifade etmişlerdir. Kanaatimizce, Kadir gecesinin miladi olarak hangi zamana tekabül ettiğini tespit etmek mümkündür. Zira Hz. Peygamber (a.s) veda hutbesini irad ettiğinde zamanın kâinatın yaratıldığı zamanki düzenine döndüğünü ifade etmiştir. Zikri geçen tarihten, nesî’ ameliyesi hesaba katılmaksızın geriye doğru gidildiğinde, Kadir gecesinin zamanı tespit edilebilir. Nitekim zikredilen verileri değerlendirmek suretiyle Kadir gecesinin miladi olarak hangi tarihe tekabul ettiğini belirleyen bazı müellifler vardır. Bu müelliflerden Muhammed Hüseyin el-Casnazânî, Kadir gecesinin tarihini 20 Ağustos 610 Cuma olarak belirlemiştir. Safiyyurrahman el-Mubârekfûrî (ö. 2006) ise bu tarihi miladi olarak 10 Ağustos/21 Ramazan 610 olarak belirlemiştir. Bizim hesaplamalarımıza göre Kadir gecesi kameri olarak 27 Ramazan, miladi olarak 24 Ağustos 610 Pazartesi günüdür. Bu tarih, sahih rivayetlerde ifade bulan tek günlerin gecesine ve Pazartesi gününe tekabül etmektedir.
Kadir Gecesi’nin Nüzûlden Önce Biliniyor Olması Meselesi
Muhammed İzzet Derveze, Kadir gecesinin nüzûlden önce de bilinen bir zaman olabileceğine dair iki delil kullanmıştır. Biz önce müellifin delillerini zikredecek, bilahare delillerinin eleştirisini yapacağız.
a- Müellif, Buhari (ö. 256/869) ve Müslim (ö. 261/875) başta olmak üzere Alak suresinin ilk ayetlerine dair rivayette geçen “الليالي ذوات العدد”/“sayılı geceler” ibaresine istinaden “Kadir gecesinin daha önceden biliniyor olabileceği” şeklinde bir kanaat izhar etmiştir. Rivayetlere göre, Hz. Peygamber kendisine vahiy gelmeden önce de Hira’da inzivaya çekilir ve burada birkaç gece “tehannüs” yapardı. Derveze, Mekkeliler tarafından da bilinen ve uygulanan bu geleneğin, özellikle Ramazan ayının son on gününe mahsus olabileceğini beyan etmiştir. Müellife göre, söz konusu ibareye istinaden, sayılı günlerdeki bu gecenin onlar tarafından da bilindiğini söylemek mümkündür.
b- Derveze, Fecr suresinin ikinci ayeti (“و ليال عشر” “on geceye and olsun”) bağlamında şöyle demektedir: “İfade edildiğine göre bu on gece Ramazan’ın son on günü veya Muharrem’in ilk on günü ya da Zilhicce’nin ilk on günüdür. Bütün bu on günler İslami gelenekte kutsal bir özellik taşımaktadır”.
Derveze’nin kanaatlerini zikrettikten sonra, kanaatine mesnet edindiği delilleri sırasıyla ele alacak ve görüşümüzü belirteceğiz. Öncelikle tehannüse, daha sonra Alak suresine dair rivayetteki “sayılı geceler” ve en son Fecr sûresinde kendisine yemin edilen “on geceye” dair değerlendirme yapacağız.
a- Tehannüs, “günahlardan uzak durma, ibadet yaparak günahtan arınma” anlamlarına gelir. Buhari ve Müslim başta olmak üzere, ilk vahyin nasıl geldiğini aktaran kaynaklarda: “. ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلاَءُ، وَ كَنَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاء فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ -وَ هُوَ التَّعَبُّدُ- اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ،” “… sonra peygambere yalnızlık sevdirildi. O, Hira’da yalnız kalıyor ve günlerce orada “tehannüs yapıyordu” şeklinde bir ibare kullanılmıştır. Söz konusu rivayette “tehannüs” “taabbud/ibadet etme” ile açıklanmıştır.
İbn Şihab ez-Zührî (ö. 124/741) ve kendisinden sonra Alak suresine dair rivayeti zikreden tüm hadis kaynakları bu kelimeyi “teabbud” ile açıklamışlardır. İbn İshâk (ö. 151/768) tehannüsü teberrür, İbn Hişam (ö. 218/833) ise tahannüf ile açıklamıştır. Özellikle İbn Hişam’ın kanaati dikkat çekicidir. Zira İbn Hişam, “tehannüf” ile o dönemde var olduğu ifade edilen Hanifler’in yapmış olduğu bir ibadeti Hz. Peygamber’in de (a.s) yaptığını belirtmiştir. Belâzûrî (ö. 279/894) ise hem teberrür ve hem de teabbüd ile açıklamıştır. ez-Zehebî (ö. 748/1348) ve İbn Kesir (ö. 774/1374) ise “tenessük” ile açıklamışlardır. Zikri geçen müelliflerin ifade ettiklerine göre, Hz. Peygamber’in yapmış olduğu bu ameliyeyi Kureyşten başkaları da yapmaktadır.
İbn İshâk, İbn Hişam ve Belâzûrî gibi siyer müelliflerine göre söz konusu gelenek Kureyşlilerce Ramazan ayı boyunca yapılırdı, Ramazan ayı bitince tehannüs yapan kişi Şevval hilalinden sonra inzivayı bırakıp, Kabe’yi tavaf etmeye giderdi.
Kanaatimizce, Hz. Peygamber’in (a.s) o dönemde cari olan bir geleneğe binaen tehannüs yaptığını söylemek mümkündür. Fakat bu durumun sadece şahsına münhasır olmadığını ifade etmek gerekir. Bu gelenek vesilesiyle Kur’ân Ramazan ayında inmiş olabilir. Bu yüzden Kur’ân: “Ramazan ayı ki, Kur’ân o ayda indirilmiştir” demiş, başka açıklama yapmamıştır. Bu da Ramazan ayının o dönemin insanları tarafından bilindiği anlamına gelir. İbn Âşûr (ö. 1975) zikrettiklerimize benzer bir şekilde, “Ramazan ayı ki içerisinde Kur’ân indirilmiştir...” ayetini tefsir ederken; “ bu ayet Kur’an’ın Ramazan ayında indirildiğinin muhataplar tarafından da malum olduğuna işaret eder” demiştir. Kur’an’ın Ramazan ayında veya başka bir ayda inmesi ile alakalı herhangi bir soru veya itirazın gelmemiş olması, o dönemin insanları tarafından da en uygun ayın Ramazan olmasının göstergesi olabilir. Muhtemelen, o dönemin insanları da bu ayda inmiş olmasının hikmetini biliyor olmalıdırlar ve bu da tehannüs geleneği ile ilintilidir.
b- Bu başlık altında ele alacağımız ikinci husus, ilk nâzil olan vahyin Alak suresinin ilk beş ayeti olduğuna dair rivayette geçen “الليالي ذوات العدد”/“sayılı geceler” ibaresidir. Söz konusu ibare, lafzı ve manası itibariyle şöyledir: “ثُمَّ حُبِّبَ إِلَيْهِ الْخَلاَءُ، وَ كَنَ يَخْلُو بِغَارِ حِرَاء فَيَتَحَنَّثُ فِيهِ -وَ هُوَ التَّعَبُّدُ- اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ، قَبْلَ أَنْ يَنْزِعَ إِلَى أَهْلِهِ و يَتَزَوَّدُ لِذَالِكَ” “Rasûlullah yalnızlık ve inziva halinden hoşlanmaya başladı. Bu süreçte Hira mağarasında inzivaya çekiliyordu. Azığı tükenip eşinin yanına dönünceye ve azığını tedarik edinceye değin günlerce orada tehannüsle (ibadetle) meşgul olurdu.” Zikri geçen rivayetteki “الليالي ذوات العدد”/“sayılı geceler” ibaresine dair kanaatleri zikretmeden önce, hadisin ikinci ravisi olan Zührî’nin metne bir derc yaptığının ifade edildiğini; yani, hadisin müdrec olduğunu belirtelim. Hadisin müdrec (müdrecu’l-metn) olduğu konusunda ittifak vardır. Fakat bu dercin miktarı hususunda iki farklı kanaat vardır ki, bunları şöyle zikredebiliriz:
1- Nevevî (ö. 676/1227), İbn Hacer (ö. 852/1448) ve Kastallânî (923/1517) hadisin müdrec olan kısmının, sadece tehannüsü açıklama babından zikredilen “teabbud” -وَ هُوَ التَّعَبُّدُ-ibaresi olduğu kanaatindedirler. Zikri geçen müelliflere göre İbn Şihâb ez-Zührî (ö. 124/742), tehannüsün ne olduğuna dair şahsi kanaatini tefsir mahiyetinde -وَ هُوَ التَّعَبُّدُ- “o teabbuddur/ibadet etmedir” şeklinde metne derc etmiştir. Müslim şârihi en-Nevevî ve Buhâri şârihleri İbn Hacer ve Kastallânî’ye göre Ahmed b. Hanbel (ö. 241/866), Buhârî (ö. 256/870) ve Müslim’in (ö. 261/875) rivayetlerinde geçen (birçok baskıda da iki çizgi arasında yazılan)-وَ هُوَ التَّعَبُّدُ- ibaresinden sonraki “اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ” tehannüse matuftur ve bu ibare Hz. Aişe’ye (ö. 58/678) aittir. Yine, hadisin metninde geçen tehannüs, Kureyşliler’in uyguladığı geleneği kastetmiş değildir.
Kaynakların ifadesine göre, söz konusu tehannüs geleneği bir aylık süre ile mahduttur. Hadiste geçen tehannüs ise, Hz. Peygamber’in azık almak için ailesi ile buluştuğu zaman aralıkları haricinde Hira’da ibadetle geçirdiği süreyi kastetmektedir. Bu süreye dair belirleme yapılamayacağı için de, ibare “اللَّيَالِيَ ذَوَاتِ الْعَدَدِ” “sayılı geceler” şeklinde aza ve çoğa ıtlak olunabilecek bir surette müphem olarak zikredilmiştir. Mamafih, Müslim’in zikrettiği rivayette ibare “الليالي أولات العدد” şeklindedir ve her ikisi de sürenin müphem oluşuna; dolayısıyla, bu süreye dair herhangi bir zaman diliminin belirlenemeyeceğine delalet eder.
2- Celâleddin es-Suyûtî (ö. 911/1505), Talat Koçyiğit ve Lütfi Çakan’a göre tabiinden olan ve ilk resmi hadis müdevvini olarak ismi geçen İbn Şihâb ez-Zührî’nin hadis metnine derc ettiği bölüm, “ tehannüs birkaç gecelik ibadettir” “وهو التعبد الليالي ذوات العدد” ibaresinin tamamıdır. Zührî hem tehannüsten ne kastedildiğini, hem de ibadetle geçen zaman aralıklarının ne kadar olabileceğini şahsi kanaati olarak metne derc etmiştir. Elimizde, ikinci kanaate sahip müelliflerin görüşüne delil teşkil edebilecek veriler vardır. Örneğin, İbn Şihab ez-Zührî’nin Meğâzî isimli eserinde ve Abdurrazzak b. Hemmam (ö. 211/826)’ın Musannef isimli matbu eserinde müdrec metin “وهو التعبد الليالي ذوات العدد” şeklinde iki çizgi arasında yazılmıştır.
Kanaatimizce, “sayılı geceler” ibaresinin Hz. Aişe’ye veya Zührî’ye ait olup olmadığını belirleyebilmek müşkül görünmektedir. Fakat ibare hangi raviye ait olursa olsun sonucun değişmeyeceğini söylememiz mümkündür. Çünkü kaynakların hemen hemen ittifakla belirttiğine göre tehannüs, Ramazan ayı boyunca uygulanan bir ameliyedir ve bir ay sürmektedir. Dolayısıyla, “sayılı geceler” ibaresi ile kastedilen zaman dilimi ihtiyaçlar haricinde ibadetle geçirilen zamanı kastetmiş olmaktadır. Bu zamana dair bilgi de kesinlik arzetmediği için, hadisin metninde zamanı kastetmek için kullanılan kelime aza veya çoğa hamledilebilecek müphem bir anlamı haizdir. İfade edilen hususlar bize birkaç durum ihsas ettirmektedir ki, bunları şöyle sıralayabiliriz:
1- “Sayılı geceler” ifadesi müphem bir zaman dilimini kastetmektedir. Bu durumda, ibarenin kaç günlük zamana tekabül ettiğini belirleyemeyiz.
2- Hz. Peygamber’in (a.s) kaç günlük aralarla kaç defa azık aldığını bilmiyoruz. Dolayısıyla, Şevval ayından önceki ibadetinin kaç gün olduğunu bilmemiz mümkün görünmemektedir.
3- Şayet o dönemde, özellikle Ramazan ayının son on gününe/gecesine mahsus bir ibadet şekli olsa idi, müerrih ve muhaddis İbn Şihab’ın veya diğer siyer müelliflerinin bunu zikretmesi gerekirdi.
4- Kadir gecesinin zamanı Kur’ân’ın nüzûlünden önce biliniyor olsa idi, Kur’ân’ın nüzûlünden sonra bu gecenin zamanına dair ihtilafın olmaması gerekirdi.
Sonuç olarak, “sayılı geceler” bağlamında, Derveze’nin; “söz konusu sayılı geceler”in Mekke çevresinde de bilinen ve Ramazan ayının son on gecesine tekabul eden geceler olabileceğini söylemek uygundur”, şeklindeki kanaati isabetli değildir. Müellifin bu konudaki mesnedi zayıftır.
c- Derveze, Fecr suresinin ikinci ayeti; (و ليال عشر” “on geceye and olsun) bağlamında şöyle demektedir: “İfade edildiğine göre bu on gece Ramazan’ın son on günü veya Muharrem’in ilk on günü ya da Zilhicce’nin ilk on gününün gecesidir. Bütün bu on günler İslami gelenekte kutsal bir özellik taşımaktadır”. Derveze’nin söz konusu ifadelerini değerlendirmeden önce, Fecr sûresinin ikinci ayetinin diğer müfessirlerce nasıl tefsir edildiğine dair mücmel bilgi vermek istiyoruz.
Fecr sûresinde kendisine yemin edilen on gece Dahhâk’a (ö. 105/724) göre Zilhicce’nin ilk on gecesi ya da Ramazan’ın ilk veya son on günü olabilir. Surenin üçüncü ayetindeki “çift ve tek” ise nahr (10 Zilhicce) ve Arafe (9 Zilhicce) günüdür. İbn Cüreyc’e (ö. 149/766) göre on gece Ramazan’ın ilk on günüdür. Mukatil’e (ö. 150/767) göre kurbandan önceki on gecedir. Abdurrazzak (ö. 211/826) ve Nesâî’ye (ö. 303/916) göre ikinci ayette kendisine yemin edilen on gece Zilhiccenin ilk on gecesi, üçüncü ayetteki “çift ve tek” ise nahr ve Arafe günüdür. Mâturîdî (ö. 333/946), Allah’ın hac ve haccın vakti vesilesiyle Araplar’a sayısız nimetler verdiğine dair açıklamaları müteakip, surenin üçüncü ayetindeki “çift ve tek”i Zilhicce ayının on ve dokuzuncu günü olarak tefsir etmiştir. Semerkandî’ye (ö. 375/988) göre “on gece” Muharrem’in ilk on gecesi veya Zilhicce’nin ilk on gecesi olabilir. “Çift ve tek” ise nahr ve Arafe günüdür. Taberi (ö. 310/923), Razi (ö. 606/1210), Nesefî (ö. 710/1309) ve İbn Kesir’e (ö. 774/1375) göre “on gece” ile Zilhicce’nin ilk on gecesi, Muharrem’in ilk on gecesi veya Ramazan’ın son on gecesi kastedilmiş olabilir. Fakat Taberî, Suyûtî ve İbn Kesir, bu on günün, Zilhiccenin ilk on günü olması gerektiğine dair daha fazla kanaat olduğunu; sahih olanın da Zilhicceye matuf olan görüş olduğunu beyan etmişlerdir.
İbn Âşûr (ö. 1975), kendisine yemin edilen on günün işitenler tarafından bilinen ve değer verilen bir zaman olması gerektiğini beyan etmiştir. Bu on günün, o dönemin insanları nezdinde kıymeti ve değeri olan; içerisinde vakfe, sa’y, kurban ve tavaf gibi özel ibadetlerin bulunduğu hac zamanı, yani Zilhiccenin ilk on günü olması gerektiğini vurgulamıştır. Elmalılı Hamdi Yazır’ın (ö. 1942) tefsiri ve Kur’an Yolu tefsirinde de kendisine yemin edilen on gecenin, Zilhiccenin ilk on günü olması gerektiği şeklinde kanaat izhar edilmiştir. Zeki Duman, (ö. 2013) bu on gecenin, içerisinde Kadir gecesinin bulunduğu Ramazan’ın son on günü veya Zilhicce’nin ilk on günü olabileceğini ifade etmiştir. Kadir gecesi, Kur’an’ın indirildiği gece olduğu için, bu gecenin de içerisinde bulunduğu zaman dilimi kendisine yemin edilmeye daha layıktır, demiştir.
Zikrettiğimiz kanaatlerden sonra, “on gece”ye dair değerlendirmemizi iki hususa binaen şöylece ifade etmeyi uygun bulmaktayız:
1- Allah’ın kendisine yemin ettiği şey ilk muhataplar nezdinde kıymetli ve değerli olmalıdır. O dönemde tüm Arap topluluğu nezdinde kıymet arzeden zaman dilimi -İbn Âşur’un vurguladığı gibi-, Zilhicce’nin ilk on günüdür. Her ne kadar Ramazan ayında tehannüs geleneği var ise de, bu ayın son on gününün mahsusen değerlendirildiğine dair -elimizdeki kaynaklara binaen- herhangi bir bilgiye sahip değiliz. Ayrıca, bu gelenek Kureyş’e -bazı müeliflere göre Hanifler’e- münhasır olup yereldir ve çok büyük bir topluluğa mal olmamıştır. Fakat, içerisinde hacc yapılan Zilhicce’nin ilk on günü çok geniş insan kitleleri nezdinde kıymet ve değer arz etmektedir. Dolayısıyla, “on gecenin” Kadir gecesinin içerisinde bulunduğu zaman diliminin kıymetine vurgu yaptığı kanaati, ilk görüşe göre daha zayıf kalmaktadır. Ayrıca, erken dönem müfessirlerin kahir ekseriyetine göre “on gece” Zilhicce ayının ilk on gecesidir. Son dönem müfessirlerin ekseriyeti de, Ramazan’ın son on günü ve Zilhicce’nin ilk on günü arasında tercihini Zilhicce’nin ilk on gecesinden yana yapmıştır.
2- Nüzûl tertiplerinin tümünde Fecr sûresi Kadir sûresinden öncedir. Dolayısıyla, Kadir gecesine dair bilgi henüz zihinlerde oluşmamışken bu gecenin kıymetinden bahsedilmesi muhaldir. Kur’ân’ın, sonradan değerini ifade edeceği bir zaman dilimine önceden yemin etmesinin hikmetini anlamak güçtür. Kadir gecesinin içerisinde bulunduğu Ramazan ayının son on gününün İslam geleneğinde kıymetli addedildiği bir hakikattir. Bu minvalde, mushaf tertibini esas alarak tefsir yapan muahhar müfessirlerin, Fecr suresindeki “on geceyi” Kadir gecesine hamletmiş olmaları makuldür. Fakat kronolojik tefsir çalışması yapan İzzet Derveze ve Zeki Duman’ın Fecr sûresinin Kadir sûresinden önce nâzil olduğu hakikatini gözden kaçırmış olmalarını sehven yapılmış bir hata olarak telakki etmek gerekir.
Kanaatimizce, henüz Kadir gecesinin değerine dair zihinlerde bilgi oluşmamışken Kur’ân’ın bu gecenin de içerisinde bulunduğu zaman dilimine yemin etmiş olması anlamlı değildir. Bu durumda, Kur’an-ı Kerîm’in kendisine yemin ettiği “on gece” Zilhicce’nin ilk on gününün gecesi olmalıdır.
Sonuç
Kur’ân-ı Kerim’in mushaf tertibine göre 97. sûrenin özel ismi olan Kadir gecesi, Kur’ân’ın indirilmeye başlandığı geceyi ifade etmektedir. Çoğunluğun kanaatine göre bu gecenin tespiti mümkün değildir. Zira bu günün kaçıncı gece ve hangi gün olduğu hususunda ihtilaf vardır. Ayrıca, senetleri sahih rivayetlerin ifadesine göre Hz. Peygamber’e (a.s) bu gece unutturulmuştur. Kadir gecesinin tespiti konusundaki ikinci yaklaşıma göre bu gecenin bilinmesi mümkündür. Fakat Câhiliye Araplarının tarih algısı ve Kur’ân tarafından “küfürde ileri gitmek” olarak tavsif edilen nesî’ ameliyesi bu tespite engel teşkil etmektedir. Bazı son dönem âlimlerine göre bazı verilerle bu gecenin tespitinin mümkün olduğu kanaati daha isabetlidir. 
Muhammed İzzet Derveze, Alak sûresinin ilk inen vahiy metni olduğuna dair sahih rivayette geçen “tehannüs” ve “sayılı geceler” ibareleri bağlamında; “söz konusu “sayılı geceler”in Mekke çevresinde de bilinen ve Ramazan ayının son on gecesine tekabul eden geceler olabileceğini söylemek uygundur”, şeklinde bir kanaat izhar etmiştir. Fakat müellifin mesnet edindiği hadiste, Hz. Peygamber’in (a.s) birkaç günlük ibadeti müteakip, azık almak için ailesine döndüğü ifade edilmektedir. Müphem bir zaman dilimini kast eden “sayılı geceler” ibaresini Ramazan ayının son on gününe hamledebilmemize kaynaklık edebilecek herhangi bir delilimiz yoktur. Ayrıca, müellifin mesnet edindiği “tehannüs” geleneği Ramazan ayı boyunca süren bir gelenektir. Ramazan ayının son on gününe mahsus ayrı bir ibadete ve bu zamanın özel oluşuna delalet edebilecek herhangi bir bilgi kaynaklarda zikredilmiş değildir.
Derveze’nin Fecr sûresinde yemine konu olan “on gece”nin Ramazan’ın son on günü olabileceğine dair yorumu da isabetli değildir. Çünkü Fecr sûresi nüzûl sıralamasında Kadir sûresinden öncedir. Binaenaleyh, Fecr sûresinin Kadir sûresinde zikredilecek zamanı kastetmiş olması muhal görünmektedir. Mushaf tertibini esas alarak tefsir çalışması yapan muahhar müfessirlerin söz konusu kıymeti vurgulayan rivayetleri dikkate almış olmaları makuldür. Fakat kronolojik tefsir çalışması yapan İzzet Derveze, ifade ettiğimiz hususu gözden kaçırmış olmalıdır. Kadir gecesinin değerine dair bilgi zihinlerde oluşmamışken, Kur’ân’ın Kadir gecesinin de içerisinde bulunduğu zaman dilimine kasemi anlamlı değildir. Bu durumda, Kur’an-ı Kerîm’in kendisine yemin ettiği “on gece” Ramazan ayının son on gecesi değil, Zilhicce ayının ilk on gecesi olmalıdır.
Nihai surette, Muhammed İzzet Derveze’nin mesnet edindiği hususların işkal içerdiğini ve müellifin kanaatine halel getirdiğini ifade edebiliriz. Binaenaleyh, Kadir gecesinin Kur’ân’ın nüzûlünden önce bilinebileceği şeklindeki görüş isabetli, mesnetleri de sağlam değildir.

	Kaynakça
Abdurraezzak b. Hemmâm. Tefsîru’l-Kur’ân. thk. Mustafa Müslim. 3 cilt. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1989.
Abdurrezzak b. Hemmâm. el-Musannef. thk. Habiburrahman el-Azamî. 12 cilt. Beyrut: Mektebetu’l-İslâmî, 1972.
Ahmed b. Hanbel. Müsnedu’l-İmâm Ahmed bin Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaûd. 6 cilt.  Kahire: Müessesetu Kurtûba, ty.
Algül, Hüseyin. “Ficar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1996, 13: 52. 
Âlûsi, Şihâbuddîn. Bulûğu’l-ereb fî marifeti ahvali’l-Arab. thk. Behcet el-Eserî. 3 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, ty.
Âlûsi, Şihâbuddîn. Rûhu’l-me’ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm. 28 cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turasi’l-Arabî, ty. 
Ayhan, Bayram. “Kur’ân’ın Nüzûl Sürecinde Vahyin İlk Yılının Tahlili”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2014.
Belâzûri. Ensâbu’l-eşrâf. thk. Muhammed Hamidullah. 13 cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1996.
Beyhâkî, Ahmed b. Hüseyn. Delâilu’n-nübüvve ve marifetu ahvâli sâhibi’ş-şerîa’. thk. Abdulmuti Kal’acî. 7 cilt. Lübnan: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1988.
Bîrûnî, Ebu Reyhan. el-Âsârü’l-bâkıye ani’l-kurûnîl’-hâliye. nşr. Edward Sachau. Leipzig: yy., 1923.
Buhârî, Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 2006.
Cârullah, Musa. Nizâmu’n-nesî’ ‘inde’l-Arab. Mısır: Matbaatu’s-Saâde, 1935.
Casnazânî, Muhammed, Şetha Dargazelli, Cemal Hüseyin, Hamin Nuaymî ve Louay Fatoohi. “Hz. Peygamber Devri Kronolojisinin Miladi Karşılığı İle İlgili Bir Araştırma”, çev. Kasım Şulul. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 6/1 (2000): 142-172.
Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1971.
Çakan, İsmail Lütfi. Hadis Edebiyatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları, 1997.
Dahhâk. Tefsîru Dahhâk. thk. Muhammed Şükrî. 2 cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1999.
Dârimî, Abdurrahman. Sünenu’d-Dârimî. thk. Fevvâz Ahmed. 2 cilt. Karaçi: Kadîmî Kutubhâne, ty.
Dayf, Şevki. Târîhu’l-edebi’l-Arabî. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2003.
Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîru’l-hadîs: Tertibu’s-süver hasebe’n-nüzûl. 7 cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, 1964.
Duman, Zeki. Beyânu’l-Hak Kur’ân’ı-Kerîm’in Nüzul Sırasına Göre Tefsiri, 3 cilt. Ankara: Fecr Yayınevi, 2008.
Duman, Zeki. “Kelamullah’ın Levh-i Mahfuzdan Cebrail’e İntikali ve Hz. Peygamber’e İnzali”. İslami İlimler Dergisi. 5/1 (2010): 41-90.
Ebu Hayyân. Tefsîru’l-bahri’l-muhît. thk. Ahmed Abdulmevcûd. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1993.
Ebu Nuaym. Delâilu’n-nübüvve. thk. Muhammed Ravvâs. 2 cilt. Beyrut: yy., 1986.
Efgânî, Saîd. Esvâku’l-Arab fi’l-câhiliyye ve’l-İslâm. Dımaşk: yy., 1960.
Ezrâki, Abdullah b. Ahmed. Ahbâru Mekke ve mâ câe fîhâ mine’l-âsâr. thk. Abdulmelik b. Duheyş. 2 cilt. byy.: Mektebetu’l-Esedî, 2003.
Fayda, Mustafa. “Nesî’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2006, 32: 578-579.
Fazlur Rahman, “The Veracity of the Arap Pagan Calendar”, Islamic Culture. 71/1 (1996): 171-192.
Hamidullah, Muhammed. İslam Peygamberi. çev. Salih Tuğ. 2 cilt. İstanbul: İrfan Yayınları, 1993.
Hamidullah, Muhammed. “Hicri Takvim ve Tarihi Arkaplanı”. çev. Kasım Şulul. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 19/9 (2000): 671-685.
İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr. 30 cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tunûsiyye, 1984.
İbn Atiyye, Muhammed Abdulhak. el-Muharreru’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. thk. Abdusselam Abduşşâfî. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2001.
İbn Cüreyc. Tefsîru İbn Cüreyc. nşr. Hasan Abdulğanî. Kahire: Mektebetu’t-Turâs, 1992.
İbn Ebi Heysem. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Fethi Helel. 4 cilt. Kahire: el-Fârûku’l-Hadîsiyye, 2004.
İbn Fâris, Ebu Hüseyn. Mu’cemu mekâyîsi’l-luğa, thk. Abdusselam Muhammed. 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fîkr, 1979.
İbn Habib, Ebu Cafer. Kitâbu’l-muhabber. Beyrut: Dâru’l-Âfaki’l-Cedide, ty.
İbn Hacer, Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî bi şerhi Sahihi’l-Buhârî. thk. Abdulaziz b. Bâz. 13 cilt. Riyad: el-Mektebetu’s-Selefiyye, ty.
İbn Hişam, Muhammed. es-Sîretu’n-nebeviyye. thk. Abdusselam Tedmûrî, 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 1990.
İbn İshak, Muhammed. es-Sîretu’n-nebeviyye. thk. Ferid el-Mezîdî. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2004.
İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Muhammed Sellâme. 5 cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1997.
İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdulmuhsin et-Türkî. 21 cilt. Lübnan: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirasât, 1997.
İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ. el-Fusûl fî sîreti’r-Rasûl. thk. Muhammed el-Hadravî. Beyrut: Medresetu Müesseseti’l-Kur’an, ty.
İbn Manzur. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâder, ty.
Ebu Abdullah Muhammed, İbn S’ad. Kitâbu’t-tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 cilt. Kahire: eş-Şirketu’d-Duveliyye li’t-Tab’, 2001.
İbnu’d-Dureys. Fedâilu’l-Kur’ân vemâ unzile bi-Mekke vemâ unzile bi’l-Medine. thk. Urve Bedîr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1987.
İbu’l-Esîr, İzzuddîn. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ebu Sayyeb el-Keramî. Beyrut: Beytu’l-Efkâri’d-Duveliyye, ty.
İbnu’n-Nedîm. Kitâbu’l-fihrist. thk. Rıza Teceddüd. Tahran: yy., 1971.
Karaman, Hayrettin, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez ve Sadrettin Gümüş, Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir. 3. bs. 5 cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. İrşâdu’s-sârî li şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 10 cilt. Bulak: Mektebetu’l-Kubra, 1905.
Kılıç, Ünal. “Dini İçerikli Ekonomik Bir Kavram; Hums”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 8/1 (2004): 75-91.
Koçyiğit, Talat. Hadis Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1977.
Koçyiğit, Talat. Hadis Usûlü. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1967.
Köksal, Asım. İslam Tarihi. İstanbul: İrfan Yayınları, 1981.
Kurtûbî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Semir el-Buhârî. 21 cilt. Riyad: Dâru Alemi’l-Kutub, ty.
Makdisî, Ebu Şâme. el-Mürşidu’l-vecîz. thk. Velid Mesâid. Kuveyt: Mektebetu İmam ez-Zehebî, 1993.
Makdisî, İbn Tâhir. Kitâbu’l-bed’ ve’t-târîh. 6 cilt. Kahire: Mektebetu’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, ty.
Makrizî, Abdulkadir. İmtau’l-esmâ’ bima li’n-nebiyyi mine’l-ahvâl. thk. Abdulhamid en-Nemîsî. 13 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1999.
Marzûkî, Ebu Ali. el-Ezmine ve’l-emkine. 2 cilt. Hindistan: Meclisu Dâiratu’l-Maârif, 1914.
Mâturîdî, Ebu Mansur Muhammed. Tevilâtu ehli’s-sünne, thk. Mecdî Basillûm, 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2005.
Mesû’dî, Hüseyin b. Ali. Murûcu’z-zeheb maâdinu’l-cevher. thk. Muhammed Muhyiddin, 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-fikr, 1973.
Mubarekfûrî, Safiyyurrahman. er-Rahîku’l-mahtûm. Katar: Vizâratu’l-Evkâf, 2007.
Mubarekfûrî, Safiyyurrahman. İnneke lea’lâ hulukin azîm. 3 cilt. Ürdün: Mektebetu Kunûzi’l-Marife, 2006.
Muhammed Ebu Zehra. Hâtemu’n-nebiyyîn. thk. İbrahim el-Ensârî. Katar: el-Mu’temeru’l-‘İlmî li’s-Sîre, 1980.
Mukâtil b. Süleyman. Tefsîru Mukâtil bin Süleyman. thk. Ahmed Ferîd, 5 cilt: Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2003.
Müslim, Ebu’l-Hüseyn. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki, Beyrut: Dâru’l-Hadis, 1991.
Nedvî, Ali Hüseyn. Sîretu hâtemi’n-nebiyyîn. Beyrut: Müessesetu’r-risâle, 1985.
Nesâî. Tefsîru’n-Nesâî. thk. Abdulhalık eş-Şafiî. 2 cilt. Beyrut: Müessesetu’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1990.
Nevevî, Ebu Zekeriyya. el-Minhâc: Sahîhu Müslim bi şerhi’n-Nevevî. 2. bs. 18 cilt. byy.: Müessesetu Kurtuba, 1994.
Okumuş, Mesut. Kur’an’ın Kronolojik Okunuşu Muhammed İzzet Derveze Örneği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2009.
Özervarlı, Sait. “Kadir Gecesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2001, 24: 124-125.
Özgel, İshak. “Kur’ân’ın Üç Aşamalı Nüzûlü Anlayışının Lugavî Temelleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Arayışlar -İnsan Bilimleri Araştırmaları-. 3/ 5 (2001): 89-114.
Ramyar, Mahmut. Tarih-i Kur’ân. Tahran: Müessesei İntişârât-ı Emir Kebir, 1990.
Râzî, Fahreddin. Mefâtîhu’l-Ğayb. 32 cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr li’t-Tabâa ve’n-Neşr, 1981.
Saîdî, Abdulmuteâl. en-Nazmu’l-fennî fi’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 1992.
Savaş, Rıza. “İslam’dan Önce Hicaz Bölgesindeki Araplarda Tarih Bilinci”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 7/1 (1992): 257-268.
Suheylî, Ebu’l-Hasan. Ravdu’l-unuf. thk. Seyyid eş-Şûrî. 4 cilt. Lübnan: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, ty.
Suyûtî, Celâleddîn. ed-Dürrü’l-mensûr. thk. Abdulmuhsin et-Türkî. 17 cilt. Beyrut: Merkezu Hicr li’l-Buhûs, 2004.
Suyûtî, Celâleddîn. el-İtkân fi ulûmi’l-Kur’an. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 2 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 2002.
Suyûtî, Celâleddîn. Tedrîbu’r-râvî fî şerhi takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebu Kuteybe el-Fârayâbî. Beyrut: Mektebetu’l-Kevser, 1994.
Şehristânî, Abdulkerim. Mefâtîhu’l-esrâr ve mesâbîhu’l-ebrâr. nşr. Muhammed Âzerşeb. Tahran: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 2008.
Şulul, Kasım. Hz. Peygamber Devri Kronolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
Taberî, İbn Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 cilt. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, 2001.
Taberî, İbn Cerîr. Târihu’r-rusul ve’l-mulûk. thk. Ebu’l-Fadl İbrâhim. 11 cilt. Kahire: Merkezu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, ty.
Uslu, Recep. “Hums”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 1999, 18: 364-365.
Vâhidî, Ebu’l-Hasan. Esbâbu nüzûli’l-Kur’ân. thk. Seyyid Ahmed Sakr. 1. bs. byy.: Dâru’l-Kutubi’l-Cedîde, 1969.
Vatandaş, Celâleddîn. Hz. Muhammed’in Hayatı ve İslam Daveti. 2 cilt. İstanbul: Pınar Yayınları, 2009.
Yakûbî, Cafer b. Vehb. Târîhu’l-Yakûbî. 3 cilt. Leiden: Matbaatu Brill, 1883.
Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. İstanbul: Hikmet Neşriyat, 2006.
Yüksel, Ahmet Turan. İslam’ın İlk Döneminde Ticari Hayat. İstanbul: Beyan Yayınları, 1999.
Zebîdî, Muhammed Murtaza. Tâcu’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Mustafa Mecâzî. 40 cilt. Kuveyt: et-Turâsu’l-Arabî, 1977.
Zehebî, Ahmed b. Osman. Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtu’l-meşâhîr ve’l-a’lâm. thk. Abdusselam Tedmûrî, 53 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, 1990.
Zemahşerî, Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf an hakâiki ğavâmidi’t-tenzîli ve uyûni’l-ekvali fi vucûhi’t-te’vîl. thk. Ahmed Abdulmevcud. 4 cilt. Riyad: Mektebetu’l-Abikan, 1998.
Zerkânî, Muhammed Abdulazim. Menâhilu’l-irfân fi ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Zümeralî. 2 cilt. Beyrut: Dârul-Kutubi’l-Arabi, 1995.
Zerkeşî, Bedruddin. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ebu’l Fadl ed-Dimyatî. 4 cilt. byy.: Dâru’l-Hadîs, 2006.
Zührî, İbn Şihâb. el-Meğâzi’n-nebeviyye. thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1981.