KÜTÜPHANELERDE HALKLA İLİŞKİLER ÇALIŞMALARI 
VE 
TÜRKİYE’DE DURUM

Erol YILMAZ

ÖZET
Kütüphaneler hizmet verdikleri kullanıcılarla var olan ve onlara verdikleri “kaliteli” hizmetlerle varlıkları anlam kazanan eğitim ve kültür kurumlarıdır. Bu nedenle hizmet kalitesini artırarak kullanıcılarını memnun edebilmek için, öncelikle hedef kitlelerini en doğru ve geniş bilgilerle tanımak durumundadırlar.
Tanıma faaliyetinin başarıyla gerçekleştirilmesi yolunda halkla ilişkiler uygulamaları, diğer kurumlarda olduğu gibi, kütüphanelerin de en büyük yardımcısı olan yöntem ve teknikleri içermektedir. Bununla birlikte, ülkemiz kütüphanelerinin halkla ilişkiler uygulamalarından yeterince yararlanmadıkları görülmektedir.
Bu çalışmada, halkla ilişkiler ve kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusunda genel bilgiler verilecek, daha sonra, kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusunda ülkemizde hazırlanmış olan lisansüstü çalışmalarda elde edilen veriler bağlamında Türk Kütüphaneciliği’nde halkla ilişkiler konusu değerlendirilecektir.  

1. GİRİŞ
Kütüphaneler, çeşitli tür ve sayıdaki bilgi kaynaklarıyla oluşan koleksiyonlarının, bunlara gereksinim duyan kullanıcılar tarafından kullanılmasıyla varlıkları anlam kazanan, eğitim ve kültür kurumlarıdır. Diğer bir deyişle, kütüphanelerin gerçek anlamda varlıkları ancak, hizmet verdikleri kitlenin gereksinimleri ve beklentileri doğrultusunda yapılanmaları ile söz konusu olabilecektir. Bu ise, kütüphane kullanıcıları ile yoğun ve sürekli bir ilişkiyi zorunlu kılmaktadır.
Halkla ilişkiler, diğer sektörlerde faaliyet gösteren kurumlarda olduğu gibi, bilgi sektörünün temel kurumları olan kütüphanelerde de, kütüphane yönetimi ve personelinin çalışma alanlarından biridir. Dünyanın gelişmiş ülkelerindeki her türden kütüphanede yıllardır, temel kütüphanecilik uygulamalarının yanında bir yönetim fonksiyonu olarak görülen ve günlük iş hayatının içerisinde yer verilen halkla ilişkiler, ülkemiz kütüphanelerinde ise, henüz tam ve doğru anlamıyla gereken ilgiyi görememektedir.          

2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE
2.1.Kütüphane
2.1.1. Tanım
Kütüphane terimi etimolojik olarak ele alındığında, “kitaplar” anlamına gelen Arapça “kütüb” kelimesi ile, “ev” anlamına gelen Farsça “hane” kelimesinin birleşiminden oluşan “kitaplar evi” şeklinde bir tanımlama ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte, bilgi kaynağı olarak sadece kitapların var olduğu dönemlerde anlamlı olan bu tanım, bugün için yetersiz kalmış ve geçerliliğini yitirmiş durumdadır.
Bugün, klasik olarak hâlâ kütüphane adıyla anılan kurumlarda, bilgi kaynağı olarak kitap dışında çok farklı tür ve formatta bilgi kaynakları bulunmakta ve hizmete sunulmaktadır. Dergi, tez, CD-ROM, video kaset, mikrofiş, mikrofilm, on-line veri tabanları, Internet, harita vs. kitap dışı bilgi kaynaklarına örnekler olarak sıralanabilir. Bu kaynaklar dikkate alındığında ise, kütüphane teriminin kavramsal yetersizliği kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. 
Bu bağlamda, kütüphanecilik biliminin teorisyenlerinden Shera’nın tanımı, çok farklı formatlardaki bilgi kaynaklarını içine alan ve çoğunlukla kabul gören geniş kapsamlı bir tanım olarak ele alınabilir. Ona göre, kütüphane, “bir kenarında bilgi içeren bilgi kaynakları, diğer kenarında bu kaynaklara gereksinim duyan bireyler ve tabanında da bu iki unsur arasındaki ilişkinin yer aldığı bir üçgene benzetilebilir”(48).
          
2.1.2. Kütüphaneyi Oluşturan Unsurlar
Bir toplumsal kurum olarak kütüphane, belli unsurların bir araya gelmeleri sonucu oluşmaktadır. Bu unsurlar; “kullanıcı” (eski ve bilinen adıyla, “okuyucu”), “kütüphaneci” (diğer çalışanları da kapsayarak, “personel”), “koleksiyon/ derme”, “bütçe” ve “bina”dır.
Kütüphanecilik literatüründe kısaca, “beş unsur” olarak bilinen bu ögeler, bugünkü anlamıyla ortaya çıkan ilk kütüphane kurumundan bugüne kadar, eksilmeden ve değişmeden süregelmiştir. Bugün, örneğin, kütüphane koleksiyonlarında kitap dışında pekçok basılı, görsel-işitsel ya da elektronik bilgi kaynakları yer almasına karşın, söz konusu bilgi kaynaklarının tamamı, genel olarak, koleksiyon adıyla anılmaktadır. Diğer unsurlar da, kendi içlerinde kimi değişiklikler ve çeşitlenmeler görülmekle birlikte, yukarıda anılan genel adlandırma kapsamında değerlendirilmektedirler.

2.1.3. Kütüphane Türleri
Kütüphane kurumunun, amacı ve ana işlevleri aynı olmakla birlikte, altı farklı türü bulunmaktadır. Bunlar; “milli kütüphane”, “halk kütüphanesi”, “üniversite kütüphanesi”, “okul kütüphanesi”, “çocuk kütüphanesi” ve “özel kütüphane”dir.
  
2.1.4. Kütüphanenin Amacı
Kütüphane kurumu, belli gereksinimleri karşılamak amacıyla oluşturulmuş olan ve bu bağlamda belli bir amaca hizmet eden bir sistemdir. Türleri farklı olmakla birlikte, kütüphaneler, temelde aynı amaca hizmet eden eğitim ve kültür kurumlarıdır.
Buna göre, kütüphane sisteminin amacını, “insanların gereksinim duydukları bilgilere erişmelerini ve kullanmalarını mümkün kılacak faaliyetlerde bulunmak”(16) şeklinde tanımlamak mümkündür.

2.1.5. Kütüphanenin İşlevleri
Farklı türleri bulunan kütüphanelerin, bu farklılığa karşın ortak işlevleri bulunmaktadır. Buna göre, kütüphanenin işlevlerini; “bilgi kaynaklarını muhafaza etme”, “eğitim”, “araştırma” ve “boş zamanları değerlendirme”(15) şeklinde sıralamak mümkündür. 
Kütüphanenin, bu işlevleri yerine getirebilmesi bağlamında temel fonksiyonu ise, “kayıtlı bilgiyi toplamak, düzenlemek, korumak ve kullanıcılarının gereksinimlerine uygun olacak şekilde kullanımlarını sağlayarak, kullanım oranını artırmaktır”(37).

2.2. Halkla İlişkiler
2.2.1. Tarihçe
Halkla ilişkiler 20. yüzyılın bir fenomeni olarak görülmekle birlikte, gerçekte tarihin çok eski dönemlerine kadar uzanan bir geçmişe sahiptir (7).
Halkla ilişkilerle ilgilenen bilginler, halkla ilişkilerin insanların toplum halinde yaşamaya başlamalarından beri varolduğunu kabul ederler (51). Yunan ve Roma Krallıkları dönemine ait kayıtlar göstermektedir ki, bu dönemlerde kamuoyunun etkisine oldukça önem verilmiş ve halkla ilişkiler, hükümetin ayrılmaz bir parçası olmuştur (11). O dönemde halkın düşüncesine verilen değerin bir başka göstergesi de,  duvar ilanlarında kullanılan “Halkın sesi Hakk’ın sesidir” (vox populi, vox dei) (17) şeklinde sloganlaşmış olan sözdür. 
Pekçok yazar halkla ilişkilerin başlangıcını eski Yunan ve Roman İmparatorluğu dönemine kadar eskiye götürerek Julius Cesar ve Cicero’nun kamuoyunun biçimlendirilmesi konusunda ilk örnekleri verdiklerini savunmaktadır (7).
Pers, Babil ve Asurlular ise, özenle işledikleri portrelerle, vermek istedikleri güçlü imparator imajının tarih boyunca korunmasını sağlamışlardır (7).
Eski Mısır’da ise, din adamlarının kamuoyu oluşturmak ve uygulanan kuralları pekiştirmek, halkın gözünde sürekliliklerini sağlamak için halkla ilişkiler tekniklerinden yararlandıkları kabul edilmektedir (7).   
Büyük İskender’in fethedilen ülkelerin yerel kıyafetlerini giymesi, işgal ettiği ülkede bazen kralın kızıyla evlenmesi; Roma imparatorlarının, Rus çarlarının, Alman imparatorlarının abideler yaptırmaları, edebiyatçılara destek olmaları gibi etkinlikler, yönetimin halkla yakınlık kurmak, halkın sevgi, ilgi ve desteğini kazanmak isteğinin somut örnekleridir (17).   
Bununla birlikte, bugünkü anlamıyla halkla ilişkiler yaklaşık yüz yıllık bir geçmişe sahiptir.
Halkla ilişkiler deyimini ilk kez 1807 yılında dönemin Amerika Birleşik Devletleri Başkanı olan Thomas Jefferson kullanmış (11), bugünkü anlamına en yakın biçimde ise, Yale Hukuk Okulu’ndan hukukçu Dorman Eaton kullanmıştır. “Halkla İlişkiler ve Mesleğin Görevleri” deyişinden Eaton, halk yararını dile getirmek istemiştir (7).
Günümüzdeki halkla ilişkiler uygulamalarına hemen hiç benzemeyen ilk dönem uygulamaları içerisindeki daha çok tanıtım ve reklam ağırlıklı örneklerden anlaşıldığına göre, halk yanlış bilgilendirilmekte başka bir deyişle, halka kasıtlı olarak yanlış bilgiler aktarılmaktaydı.
1900’lerin başlarında, ulaşım, sanayi vb. alanlarda büyük bir tekelleşmenin ve bunun için acımasız taktiklerin uygulandığı bir ortamda, bu yüzden halk düşmanlığı, vicdansızlık ve acımasızlıklarından dolayı eleştirilmeye başlayan büyük işletmeler, ilk kez halkın kendileriyle ilgili olumlu düşüncelerini kazanmalarının gereğini fark etmişlerdi (13). 
Bu dönemde, Amerika’da Iyv Lee isimli genç bir gazeteci halkın bilgilendirilmesi gerektiği fikrini ortaya atarak (13), halkla ilişkileri ilk olarak düşünen ve uygulayan kişi olmuştur (11).                                                                        
1914 yılında John D. Rockefeller’in özel danışmanı olarak çalışmaya başlayan Lee, ilk kez, yaptığı iş için 1919 yılında “halkla ilişkiler” terimini kullanmış ve bugünkü halkla ilişkileri tanımlayan çok sayıda ilke ve tekniği o dönemde ortaya koymuştur. O’nun, halkın gözündeki Rockefeller görüntüsünü değiştirmedeki başarısı sonucunda, “aç gözlü yaşlı kapitalist” görüntüsü de değişmiş, yerini “çocuklara yardım eden ve milyonlarca doları sadaka olarak veren bir kişi” görüntüsüne bırakmıştır. Bu başarısı ile şöhret kazanan Lee kısa zamanda çeşitli şirketlerin sözcüsü olmuş, oynadığı rol onu çok başarılı, etkili ve zengin yaptığı gibi, ayrıca kendisine “halkla ilişkilerin babası” unvanının verilmesine yol açmıştır (13, 14).
1920’lerde Amerika Birleşik Devletleri’nde egemen olan Bilimsel Yönetim Okulu (Taylorizm)’nun temel ilkesi olarak; bir kuruluşun temel amacı kâr elde etmekti ve bunun için her yol deneniyordu. Bu çerçevede birey edilgen bir öğe olarak görülüyor (34), dahası mal ve hizmet üreten insanlar da sadece birer üretim aracı halinde değerlendiriliyorlardı. Bu dönemde işletmeler yanlış bir inanışla, ürün ve hizmetlerini tanıtma konusunda “...ilân vermek kârlıdır, hakkınızda ne söylenirse söylensin, önemli olan herkesin konuşma konusu olmaktır” (1) düşüncesine göre hareket ediyorlardı. Bu kişiler bir reklam şefi istihdam ederek halka kendileriyle ilgili bazı bilgileri vermenin yeterli olacağına inanmış ve sadece bu yolla işlerinin istenilen yönde gelişeceği kanısına kapılmışlardı. Bu yanlış inanç ve bu doğrultudaki uygulamalar, 1929 yılında bütün dünyayı ve özellikle Amerikan piyasasını altüst eden ekonomik krizlerle birdenbire sona erdi (1). 
Yaşanan olayların ciddiyeti karşısında çeşitli alanlarda çalışan tanıtımcılar; rollerinin sadece halkı bilgilendirmek olmadığını, aynı zamanda halkın desteğini ve anlayışını kazanmak için pozitif adımların atılması gerektiğini farkettiler (13). Bu düşüncelerin oluşmasıyla da, gerçek anlamda halkla ilişkiler uygulamalarına yöneliş söz konusu olmuştur.
Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra halkla ilişkilerde hızlı bir gelişmenin başladığı ve başta kamu kuruluşları olmak üzere, büyük firmalar, kiliseler, sendikalar ve diğer kuruluşların kendi bünyelerinde halkla ilişkiler bölümü oluşturmaya yöneldiği izlenir (42).
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra önemi daha iyi anlaşılan halkla ilişkiler ABD’de büsbütün yaygınlaştı. Harpten kısa bir süre sonra 5000 kadar ticaret ve sanayi kuruluşunun önemli birer halkla ilişkiler servisine sahip olduğu saptanmıştır. Bunun dışında 1200’den fazla özel halkla ilişkiler bürosu kurulmuştu. 1940 yılında ABD’den Kanada’ya geçen halkla ilişkiler olgusu, orada hızla gelişerek Fransa, İngiltere, Hollanda, Norveç, İtalya, Belçika, İsveç, Finlandiya ve diğer Batı Avrupa ülkelerine 1950’li yıllarda yayılmaya başladı (42).
1900’lü yılların başında medya ilişkilerine doğan gereksinim ile doğan, büyüyen, gelişen ve serpilen halkla ilişkiler mesleği 2000’li yıllar içinde hem Algılama Yönetimi, hem de İtibar Yönetimi kavramları ile ilişkilendirilmektedir. Bu ilişkilendirme, Kurumsal İtibar Yönetimi veya Algılama Yönetimi başlıkları  altında bir dizi iletişim modellemesini de beraberinde getirmektedir (31). 
Amerika’da doğan ve gelişen halkla ilişkilerin ülkemiz gündemine girmesi çok fazla gecikmemiştir. 1920’lerde Amerika’daki uygulamalarının ardından 1950’lere doğru Avrupa’ya giren halkla ilişkiler, 1960’lı yıllarda Türkiye'de yaygınlaşmaya başlamıştır (5). Amerika Birleşik Devletleri’nde halkla ilişkiler uygulamasının içerik kazanması nasıl ki 1929 Bunalımı ile başlıyorsa, ülkemizde de aynı uygulamaya gereksinim 1950 Demokrat Parti olayı ve 1961 Anayasası’ndan sonra ortaya çıkan değişikliklerle duyulmuştur. 1950’li yıllarda sendikal hareketler yok denecek kadar azdır. Ancak 1960’dan sonraki değişimler, toplumu saran katmanların örgütlenmesi hareketi, özel sektörü daha titiz ve daha dikkatli davranmaya zorlamıştır. Özel sektör bu tarihlerden sonra toplumsal olaylara daha duyarlı olmuş, kamuoyu karşısında daha titiz ve onun önemini kavramış olarak daha gerçekçi davranmaya çalışmıştır. “1961 Anayasası'nın yürürlüğe girmesinden sonra ortaya çıkan yeni anayasal hakların kullanımı, hızla gelişimi ve en önemlisi de artan etkinliği ile, halkın değişik siyasal seçeneklerle iktidara karşı koyma gücüne erişmesi, ister istemez Kamu Yönetimini de harekete geçirmiştir(34). Nasıl Amerika’da mal ve hizmet üreten kuruluşların, her şeyi kâr açısından ele alan yanlış uygulamalarının peşinden 1929 Büyük Bunalımı yaşanmış ve bir zorunluluk olarak halk dikkate alınmış ise, ülkemizde de çok partili sistem ve 1961 Anayasası’yla gelen anayasal hakların oluşturduğu atmosfer içerisinde, gerek özel ve gerekse kamu kesimi yavaş da olsa halkın görüşlerini dikkate almadan hiçbir şeyin yapılamayacağını anlamaya başlamışlardır.
1962 yılında gerçekleştiren Merkezi Hükümet Teşkilatı Araştırması Projesi kısaca MEHTAP Projesi’nde halkla ilişkiler konusuna da yer verilmiştir. Bu doküman bugün de büyük bir önem taşımaktadır. Mehtap Projesi’nde devlet kuruluşlarının her kademesindeki çalışmalarda ve kararların alınmasında halkla ilişkilerle ilgili olarak, şu satırlar yer almaktadır: 
Türk idaresinde de çeşitli kademelerde, her kurumun bünyesine uygun olarak, halkla temas ve dinleme usulleri kurmak gerekmektedir (51).

Aynı zaman dilimi içerisinde, halkla ilişkilerin teorik zemininin de oluşturulmasına ihtiyaç duyulmuştur. Sözü edilen ihtiyacı karşılamaya yönelik olarak yapılan çalışmalar kısa zamanda ürünlerini vermeye başlamış ve nihayet halkla ilişkiler konusunda Nermin Abadan’ın “Modern Toplumlarda Halkla Münasebetler” adlı kitabı ilk yayın olarak 1964 yılında kamuoyuna sunulmuştur (55).
Mehtap Raporu'ndan sonra 1971 yılı Mayıs ayında zamanın reform hükümeti, programında öngörülen devlet sektörünün genel yönünü ve stratejisini saptamak üzere, on kişilik bir Danışma Kurulu kurulmasını kararlaştırmıştır. Çalışmalarını daha önceki çalışmalara dayanarak çok kısa bir süre içerisinde Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü’nde tamamlayan Danışma Kurulu, halkla ilişkiler konusunda da araştırmalar yapmış ve bazı öneriler getirmiştir (51). Zamanla, planlı dönem içerisinde, halkla ilişkiler beş yıllık kalkınma planları içerisinde de yer almaya başlamıştır (51).
Toplum içindeki konumunu geliştirmek isteyen özel sektör kuruluşları ise, bünyelerinde halkla ilişkiler faaliyetlerine yer vermekte ve giderek halkla ilişkiler çalışmaları için daha büyük harcamalar yapmaktadırlar. Kamu ve özel sektördeki uygulamaların yanı sıra günümüzde halkla ilişkilere, kamu yönetimi dersleri kapsamı içerisinde, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültelerinde, Basın Yayın Yüksek Okullarında/ İletişim Fakültelerinde, Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü ile diğer ilgili bazı yüksek okulların eğitim-öğretim programlarında yer verilmektedir. 
Ülkemizde halkla ilişkiler yeni bir uzmanlık dalı olarak hızla gelişmektedir. Ne var ki, işletmelerimizin birçoğunda halkla ilişkiler birimi, reklam ve tanıtım ünitesi içinde yürütülmektedir. Ancak bazı dev işletmelerde, holdinglerde halkla ilişkiler departmanının bağımsız biçimde kurulduğunu izlemekteyiz (42).
Bugün ülkemiz de dahil olmak üzere pekçok ülkede halkla ilişkiler konusunda üniversite düzeyinde eğitim ve öğretim verilmekte; bu konuda çeşitli kurslar düzenlenmekte; çok sayıda özel halkla ilişkiler şirketleri faaliyet göstermekte ve ayrıca bu alanda çok sayıda ulusal ve uluslararası sivil toplum örgütü hizmet vermektedir. 

2.2.2. Tanım
Halkla ilişkilerin çok sayıda değişik tanımı yapılmaktadır. Ancak, bu farklılık, kavram ve olgu olarak halkla ilişkilerin değişik anlamlar ve işlevler içermesinden değil, tanımlamaların farklı boyutlara (iletişim, yönetim vs.) vurgu yapıyor olmasından kaynaklanmaktadır.
Halkla ilişkilerin tek bir tanımının olmayışı rastlantı değildir. Halkla ilişkilerin gelişim çizgisi ve belli uygulamalarla bütünleşmesi tek bir tanım vermeyi zorlaştırmaktadır (53).    
Amerikan Halkla İlişkiler Birliği tarafından halkla ilişkilerin 200 kadar tanımı saptanmıştır (19). Ancak, sonuç olarak yapılan tanımların sayısı ne kadar çok olsa ve bu tanımlar ne denli farklı görülseler de, temelde aynı disipline ve uygulama alanına işaret edilmektedir.
Webster Sözlüğü, halkla ilişkileri iki şekilde tanımlamaktadır (54);
•	Bir kişi, kurum ya da örgüt ile halk arasında anlayış ve iyi niyetin sağlanması,
•	Karşılıklı iyi niyet ve anlayışın geliştirilmesinin bilim ya da sanatı.

Barry’e göre halkla ilişkiler, temelde, hedef kitleyle nasıl, ne zaman ve ne şekilde bir iletişim kurulacağını belirleyen ve bu şekilde insanların davranışları, yaklaşımları ve algılamaları üzerinde yönlendirici etkiye sahip olmayı sağlayan süreçtir (9).
Ülkemizdeki halkla ilişkiler çalışmalarının öncülerinden olan Alaeddin Asna, “halkla ilişkiler dediğimiz görev, özel ya da tüzel kişinin, yani bir insanın derneğin, özel ya da kamu kuruluşunun karşılıklı iş yaptığı gruplarla ilişkiler kurması, varsa ilişkilerini geliştirmesi için gösterilecek çabalardır” (6) şeklinde bir tanımlama yapmaktadır.  
Lesly ise, halkla ilişkileri, “kurumla hedef kitlesinin, karşılıklı olarak birbirlerinin ihtiyaçlarına uyum sağlayacak şekilde yardımlaşmaları” (36) biçiminde tanımlamaktadır.
İngiltere’deki Halkla İlişkiler Enstitüsü’nün tanımı ise, oldukça kapsayıcı ve açıklayıcıdır (9);
                			
“Halkla ilişkiler, doğru anlaşılmak, belli bir kitlenin desteğini arkasına almak, fikir ve tutumlar üzerinde etki sahibi olmak hedeflerine ulaşabilmek amacıyla yürütülen marka yaratma faaliyetidir.”
 
Çalışmamızın iki temel bileşeninden biri olan kütüphane kurumunun, gerek özel sektörde ve gerekse kamu sektöründe, kamu hizmeti veren bir toplumsal yapı olduğu dikkate alınacak olursa, Yalçındağ’ın tanımı oldukça kapsamlı ve yeterli bir tanım olarak kabul edilebilecektir. Buna göre, “kamu yönetiminde halkla ilişkiler, bir kamu kuruluşunun ilişkide bulunduğu toplum kesiminin güven ve desteğini sağlamak için giriştiği, iki yönlü iletişime dayalı, sonuçta kamuoyunda kuruluşun, kuruluşta da toplumun istediği yönde değişikliklerin gerçekleşmesine, böylece kuruluş ile çevresi arasında olabilecek en uygun ölçekte uyum ve denge sağlanmasına yönelik sistemli ve sürekli çabalardır” (55).
Tüm bu tanımların özeti sayılabilecek şekilde ve kısaca söylenilecek olursa, “halkla ilişkiler, kamuoyunu etkileme ve ondan etkilenme sürecidir” (51).

2.2.3. Amaç ve İlkeler
Halkla ilişkilerin temel amacı halkı/ kamuoyunu/ hedef kitleyi herhangi bir konuda etki altına almaktır.
Bununla birlikte, belli başlı amaçları şu şekilde sıralamak mümkündür (13, 38, 39);
•	Örgütün sunduğu hizmetleri geliştirmek,
•	Hizmet edilen halk ile yönetim arasında karşılıklı güveni sağlamak,
•	Destek sağlamak,
•	İyi niyet elde edebilmek,
•	Halkı aydınlatmaya ve faaliyetleri onlara benimsetmeye çalışmak,
•	Yapılacak uygulamalarda hata ve/ veya aksaklık oranını minimum düzeye indirebilmek amacıyla, halkın istek, öneri, telkin ve şikayetlerini toplamak,
•	Halk üzerinde yönetime karşı olumlu düşünce ve davranışlar yaratmak.

Halkla ilişkiler çalışmalarının burada sıralanan ve benzer amaçlara ulaşmak üzere uymak durumunda olduğu temel ilkeler ise, “dürüstlük”, “inandırıcılık”, “gerçekçilik”, “tarafsızlık”, “sabırlılık” ve “açıklık” şeklinde sıralanmaktadır (4, 13, 39). Asna, bu ilkelere, “yineleme” ilkesini eklemektedir (6).
  
2.2.4. Kullanılan Araçlar
Halkla ilişkiler uygulamalarında kullanılan çok sayı ve türde araç bulunmaktadır. Bununla birlikte, herhangi bir işletmenin halkla ilişkiler çalışmaları sırasında, söz konusu araçların tamamının kullanılması gibi bir zorunluluk bulunmamaktadır. Bu konuda uyulması zorunlu olan kural, yapılacak uygulamanın tüm yönleriyle (hedef kitle, süre, bütçe, personel vs.) değerlendirilmesi ve araç seçiminin, bu çok yönlü değerlendirme sonrasında yapılmasıdır. 
Halkla ilişkiler uygulamalarında kullanılan/ yararlanılan araçları; işletme gazetesi, broşürler, bültenler, dergiler, filmler, afişler, herkese açık davetler (open house), pankartlar, poşetler, büyük reklam panoları, (billboards), sergiler, fuarlar, çeşitli törenler (açılış, yıldönümü vb.), geziler, toplantılar, kitaplar, yarışmalar, radyo ve televizyonlardaki küçük ilanlar (spotlar), ilan tahtası, el kitapları, mektuplar, festivaller, yıllıklar, yüzyüze görüşme, telefonla görüşme, konferans ve seminerler, sempozyumlar, paneller, Internet, televizyon, radyo ve gazete (7, 8, 17, 19, 34, 36, 39, 42, 51) şeklinde sıralamak mümkündür.  

	2.3. Halkla İlişkiler ve Verimlilik
Halkla ilişkiler tanımları incelendiğinde, çoğunlukla, halkla ilişkiler yapma konumunda bulunan kurum ve kuruluşların, hedeflerinde yer alan kişi, grup ve/ veya tüzel kişiliklerle iletişim kurmaları şeklindeki zorunlu duruma vurgu yapıldığı görülmektedir.
Burada iletişim olayı çerçevesinde bu durum değerlendirilecek olursa, mesaj gönderici konumunda, halkla ilişkiler uygulaması yapan kurum veya kuruluş; alıcı konumunda ise, hedef kitle pozisyonundaki kişi ve/ veya kurum yer almaktadır. 
Bu iki grup arasındaki sağlıklı/ sorunsuz (gürültüsüz) iletişim ise, her iki grubun karşılıklı olarak çıkar elde etmeleri, başka bir ifadeyle, değişik boyutlarda kazanım sağlamaları ile eş anlamlıdır.
Benzer şekilde, “iç halkla ilişkiler” olarak tanımlanan, kurum yönetimi ve çalışanlar ile çalışanların kendi aralarındaki iletişim de, örgütsel verimlilik çerçevesinde son derece önemlidir. Öyle ki, kurum içi iletişim ve halkla ilişkiler ne denli güçlü ve verimli ise, bu, doğrudan hedef kitleyle yaşanan iletişim ve halkla ilişkiler çalışmalarının başarısına, bu sonuç da, kurumun verimlilik düzeyine yansıyacaktır.
Kurum içi iletişim ve verimlilik birbirine bağlı iki kavramdır. Başarılı bir kurum içi iletişim çalışanın verimini, dolayısıyla işletmenin başarısını artırır (63).
Etkin örgütsel iletişim süreci ile, verimlilik esaslarına göre üretilmiş kaliteli ve faydalı mal ya da hizmetin yanı sıra sosyal sorumluluk bilinciyle bazı etkinliklerde bulunulması; ayrıca yapılan faaliyetlerin hedef kitleye iletilmesi ve onlardan geri bildirim alınmak suretiyle beklentilere ne ölçüde cevap verildiğinin tespit edilmesi mümkün olabilmektedir (18).  
Hem iç hem de dış halkla ilişkilerde verimli bir sonucun alınabilmesi, öncelikle, kurum veya kuruluşun verimlilik düzeyiyle doğru orantılıdır. Bunun için, verimlilik tanımlarında da (12, 41) altı çizilen, işgücü/ emek, sermaye, hammadde, malzeme vb. unsurların en verimli şekilde bir araya getirilmesi ve kullanılması gerekmektedir.
Söz konusu durumun oluşabilmesi ise, gönderici konumundaki kurum veya kuruluşun öncelikle “insan kaynaklarıyla” ve yanı sıra da “müşteri” konumundaki hedef kitlesiyle verimli bir iletişim kurmasını zorunlu kılmaktadır.
Özetle belirtilecek olursa, halkla ilişkiler, “iletişim” boyutu aracılığıyla bir yandan iç müşteri konumundaki personelin, diğer yandan da dış müşterilerin beklenti, gereksinim ve şikayetlerinin belirlenerek gerekli çalışmaların yapılması konusunda ilk adım rolünü oynar. Her iki gruba ilişkin sorunların giderilmesi ve beklentilerin karşılanması ise, kurum, kuruluş veya örgütün verimliliğinin artmasına yardımcı olacaktır. 
Kısacası, halkla ilişkiler, potansiyel bir verimlilik sağlama ve artırma aracı olarak mal ve/ veya hizmet üreten işletmeler için vazgeçilmez bir yönetim fonksiyonudur ve bu bağlamda verimlilik kavramı ve çalışmalarıyla sürekli olarak iç içedir.  

3. KÜTÜPHANECİLİKTE HALKLA İLİŞKİLER 
3.1. Genel Bilgiler
Bir bilgi işletmesi olarak kütüphaneler, hizmet verdikleri kitlenin gereksinimlerini en verimli şekilde karşıladıkları oranda, varlıkları anlam kazanan kurumlardır. Bunun temel koşulu, hizmet verilecek hedef kitlenin saptanması ve bu kitlenin bilgi gereksinimlerinin eksiksiz olarak tanımlanmasıdır. Bu ise, ancak, hedef kitle ile verimli bir iletişim sağlanması sonucunda gerçekleşebilecektir. Bunun yanı sıra, kütüphanenin de, kendisini mevcut ve potansiyel kullanıcı grubuna çok yönlü olarak tanıtma zorunluluğu bulunmaktadır. Tüm bu faaliyetler, kütüphanelerin yapacakları yoğun ve sistemli/ planlı halkla ilişkiler çalışmaları sonucunda gerçekleşebilecektir.
Bu bağlamda kütüphanelerde halkla ilişkiler çalışmaları; halkı aydınlatmak ve faaliyetleri benimsetmek, yönetime veya kütüphaneye karşı olumlu tutum ve davranışlar yaratmak, kararların doğruluk derecesini arttırmak, halkın işbirliği ile hizmetlerin daha çabuk ve kolay yürütülmesini temin etmek, halkın dilek, öneri, telkin ve şikayetlerini değerlendirecek çalışmalara yönelik olabilir (21).
Bununla birlikte, yapılacak halkla ilişkiler çalışmaları, kötü bir hizmetin onaylanmasını sağlayacak ya da kütüphanenin bağlı olduğu üst düzeydeki yetkililerin birinci sınıf hizmet olarak kabul etmelerine imkân verecek mucizevî bir ilaç olarak düşünülmemelidir (52). 
Önemle vurgulanması gereken bir konu da kütüphanecilik alanında halkla ilişkilere ilişkin algılama ve değerlendirme yanlışlarıdır. Kütüphanelerde halkla ilişkiler denilince, özellikle ülkemizde, akla ilk olarak halk kütüphaneleri gelmekte, hatta diğer kütüphane türleri bu çerçevede hiç dikkate alınmamaktadır. Kütüphaneciler, çoğunlukla, uygulamaların daha çok halk kütüphanelerinde geçerli olduğu şeklinde yanlış bir kanıya sahiptirler.
Oysa, halk kütüphanelerinin, halkla ilişkiler tekniklerini daha fazla kullanmalarına karşın, başta üniversite ve okul kütüphaneleri ile özel kütüphaneler olmak üzere tüm kütüphaneler planlı bir program uygulayarak halkla ilişkilerin sağladığı imkânlardan yararlanabilirler. Böyle bir program kütüphaneyle ilgili tutumların belirlenmesine, kütüphanenin düzenli kullanıcısı olanların ve potansiyel kullanıcıların ihtiyaçlarının tanımlanmasına, kütüphanenin güç kazanmasına ve yetki ve otoritesinin daha yüksek olmasına yardımcı olacaktır (35).
Kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusunda Türkiye’ye bakıldığında, gelişmiş ülkelerinin aksine, aktif ve istekli olunmadığı, hatta yeterli bilinç düzeyine gelinemediği anlaşılmaktadır. Ülkemiz kütüphaneleri bu bağlamda ele alındığında, kütüphanelerimizin bu konuya yeterince önem vermedikleri görülmektedir. Kütüphanelerde bilgi hizmeti veren kütüphaneciler, daha çok kütüphanecilik uygulamalarındaki teknik işlemler (kataloglama, sınıflama vs.) ile yeni teknolojilere (bilgisayar, Internet vs.) yoğunlaşmakta ve bu alanlarda kuramsal ve uygulamaya dönük çalışmalar yapmaktadırlar.
Bu konuda kütüphanecilik alanının teorisyenlerinden Sağlamtunç, toplumda en büyük bilgisayara sahip olan kütüphanelerin değil kullanıcının gereksinimini doğru saptayıp, onunla her açıdan iletişim sağlayıp, sağlıklı bir diyaloga girebilen kütüphanelerin toplumların hızla değiştiği dönemi başarıyla geçebilecekleri (43) uyarısında bulunmaktadır.
Buna karşın konunun bu şekilde algılanmadığının somut bir göstergesi, Kütüphanecilik disiplininde halkla ilişkiler konusunda yapılan lisansüstü çalışmaların sayısıdır. Bugün ülkemizdeki üç üniversitenin (Ankara Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi) Kütüphanecilik (yeni adıyla Bilgi ve Belge Yönetimi) bölümlerinde lisans ve lisansüstü düzeyde eğitim-öğretim çalışmaları yapılmasına ve bu bölümlerde çok sayıda lisansüstü tez hazırlanmış olmasına karşın, bunların sadece dört tanesi (20, 33, 49, 57) kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusundadır. Ayrıca, bu konuda yayımlanmış telif veya tercüme eser de bulunmamaktadır. Bugüne kadar konuyla ilgili olarak, onbir adet bilimsel makale ve konferans metni hazırlanmıştır (2, 20, 21, 22, 23, 56, 58, 59, 60, 61, 62).
Buna karşın, değişik yazılı ve sözlü meslekî platformda, halkla ilişkiler konusunda öne sürülen tüm görüşlerde, kütüphanecilik alanında bu uygulamaların zorunluluk olduğu noktasında birleşilmiştir.
	Uygulamaya bakıldığında ise, halkla ilişkiler uygulamalarının hemen tamamının halk kütüphanelerinde yapıldığı görülmektedir. Bu çalışmalar da, genellikle Kütüphane Haftası’nda yoğunlaşmaktadır. Kitap sergileri açmak, çevre okulları ziyaret ve ziyaretçi kabul etmek, kitap ve kütüphanenin önemini vurgulayan konferanslar düzenlemek, bülten hazırlamak, afiş ve pankart asmak, kitap ve kütüphane konulu filmler yayınlamak genelde yapılan faaliyetlerdir. Ayrıca daha fazla sayıda kişiye ulaşmak için de özellikle yerel basından yararlanılmış, çok nadir olmakla birlikte Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu ve yakın zamanlarda da özel televizyon kanallarından yararlanılmıştır (3, 25, 26, 29, 30, 46, 64). 
	Halkla ilişkiler amacıyla genellikle yerel gazeteler tercih edilmiş, ülke geneline hitap eden gazeteler daha çok kütüphane haftalarında haberler yapmışlardır. Bu gazetelerde çok az sayıda kütüphane yöneticilerinin ve kütüphanecilerin görüşleri ve yazıları da yer alabilmiştir. Ülke geneline yayın yapan gazeteler daha çok kitap yasakları, açılışlar gibi konulara ilgi göstermiş ya da örneğin bir vatandaşın pastanesinin bir köşesini kütüphane olarak düzenlemesi gibi, magazin ağırlıklı haberlere yer vermişlerdir (Sabah, 24.11.1993).
	Halkla ilişkiler amacıyla kitle iletişim araçlarından yararlananlar, genellikle Türk Kütüphaneciler Derneği (TKD) Genel Başkanı ve Kütüphaneler (ve Yayımlar) Genel Müdürü gibi yetkililer olmuştur. Bunun yanı sıra kitle iletişim araçları daha çok Kültür (ve Turizm) Bakanı, Kültür (ve Turizm) Bakanı Müsteşarı gibi üst düzey yöneticilerin katıldıkları olaylara yer vermişlerdir.	
Buraya kadar verilen bilgiler dikkate alındığında, Türkiye’de kütüphanecilik alanında planlı halkla ilişkiler çalışmaları yapılmadığı, yapılan çalışmaların bir tek kütüphane türünde yoğunlaştığı, bu çalışmaların Kütüphane Haftası ile sınırlı kaldığı, çalışmalarda medyadan yeterince yararlanılmadığı, bu araçlardan çok az sayıda yararlananların ise, TKD Genel Başkanı ve Kütüphaneler (ve Yayımlar) Genel Müdürü gibi üst düzey yöneticiler olduğu, halk kütüphanesi müdürlerinin ancak Kütüphane Haftası içerisinde yerel gazetelerden yararlanabildikleri, ülke genelinde faaliyet gösteren kitle iletişim araçlarının ise kütüphanecilik konusuyla ancak Kütüphane Haftası içerisinde Bakan, Müsteşar gibi üst düzey yetkililerin katıldığı programlar çerçevesinde ilgilendikleri görülmektedir. 

3.2. Kütüphanelerde Halkla İlişkilerin Kısa Tarihçesi
Kütüphanelerde halkla ilişkiler uygulamalarına tarihsel olarak bakıldığında, genel anlamda halkla ilişkiler uygulamalarıyla paralellik sergilediği görülmektedir.
Halkı bilgilendirme konusunda “publicity” (tanıtım/ duyurma) teriminin kullanıldığı 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başlarında (10), kütüphanecilik alanında da, önceleri “reklam” teriminin kullanıldığı, daha sonraları “tanıtım” kavramının benimsendiği anlaşılmaktadır (35). Örneğin, 1896 yılında Amerikan Kütüphane Derneği’nin (American Library Association/ ALA) Cleveland’daki konferansında Luttie Stearns, yerel gazetelerde yeni ve özel konulardaki kitapların listelerinin verilmesini önermiş, bu uygulama o dönem için reklam anlamında bir öneri olarak kabul edilmiştir (35).
Daha sonraki dönemlerde, özellikle kütüphane binaları ve satın alınacak kitaplar için gerekli kaynakları artırma amacıyla başlatılan “tanıtım” döneminde (35), Denver Halk Kütüphanesi Müdürü John Cotton Dana, ilk defa olarak, kütüphanesindeki yeni hizmetleri (ilk defa bir çocuk bölümünün ayrılması gibi), gazetecilere, öğretmenlere, çeşitli kulüplerin ve mesleki toplulukların üyelerine tanıtmıştır (41). 
	20. yüzyıl başlarında uygulamaların yanı sıra teorik çalışmalar da üretilmeye başlanmış ve özellikle 1910-1920 yılları arasında kütüphanecilikte halkla ilişkilerin önemine ilişkin çok sayıda makale ve el kitabı yazılmıştır (35).
	Bu on yıllık süreç içerisinde önemli bir gelişme, ALA tarafından 1913 yılında halkla ilişkiler çalışmaları için sürekli bir personel çalıştırılmaya başlanmış olmasıdır (35).
Bu dönemlerde kütüphane tanıtım faaliyetleri içerisinde gazeteler, sergiler, büyük reklam panoları, kitap ve kütüphane haftaları, yarışmalar en çok yararlanılan araçlar olmuştur (35).
Daha sonraki dönemlere gelindiğinde ise, asıl değişikliklerin 1940’lı yıllardan itibaren gerçekleştiği görülmektedir. Örneğin, önemli bir dönüm noktası, “Kütüphanelerde Halkla İlişkiler” (Public Relations of Libraries) şeklindeki konu başlığının “Library Literature” adlı kütüphanecilik indeksinde ilk kez 1943-45 cildinde görünmüş olmasıdır (8).
1950’lerin sonlarında kütüphanelerde halkla ilişkiler çalışmalarında yeni bir yol açılmıştır. Bu dönemde, ALA ve Ulusal Kitap Komitesi’nin işbirliği ile ilk kez Ulusal Kütüphane Haftası, kütüphanelerin bir yıllık tanıtım çalışmalarının ortaya konulduğu ve kütüphanecilere tanıtım ve halkla ilişkiler konusunda temel bilgilerin verildiği bir uygulama ortamı gibi rol oynamaya başlamıştır (35).
Günümüze çok yakın dönemlere gelindiğinde, halkla ilişkilerin; tanıtım, reklam ve propaganda gibi kavram ve uygulamalardan farklı olduğunun açıkça ortaya konulması, kütüphanecilik alanındaki uygulamalara da yansımıştır. Bu dönemde halkla ilişkiler konusunda daha kapsamlı çalışmalar yapılmaya başlanmış ve kullanılan araçlar da teknolojik gelişmelere paralel olarak çeşitlilik kazanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda doğal olarak ilgili personele olan ihtiyaç da artmıştır. Örneğin 1970’lerin sonunda Amerika’da halk kütüphanelerinde ve birkaç üniversite kütüphanesinde tam zamanlı olarak, tahminen 250’ye yakın halkla ilişkiler personeli görev almıştır (8).
Kütüphanelerin bireysel çalışmalarının yanı sıra, mesleki örgütlerin de bu çalışmaları değişik boyutlarda desteklemeleri dönemin önemli olaylarındandır.
Radyo ve televizyonlar için  ALA tarafından hazırlanan kütüphanelerle ilgili spotlar, yapılan çalışmalardan sadece biridir (8).
  Günümüze gelindiğinde, özellikle batı ülkelerinde çalışmaların kütüphanecilik, halkla ilişkiler ve teknolojideki gelişmelerle eş zamanlı olarak çok büyük ilerlemeler kaydettiği görülmektedir. Ancak belki de en önemli gelişme olarak halkla ilişkilerin bir iletişim süreci olduğu ve bu iletişimin kurumlar ile bireyler ve gruplar arasında olduğu gerçeği ile hem halkla ilişkilerde hem de kütüphanecilik alanında “hizmet”in asıl hareket noktası olduğu gerçeğine yönelik sağlam bir bilincin oluşmuş olmasıdır. 

3.3. Türkiye Kütüphaneleri ve Halkla İlişkiler Uygulamaları
Kütüphanecilik alanında ülkemizde ilk lisansüstü çalışma olan “Türkiye’deki halk kütüphanelerinde halkla ilişkiler” başlıklı doktora tezinde(20), halk kütüphanelerinin her türlü yararı; toplumsal, kültürel ve eğitsel önemi ortaya konulduktan sonra, “bütün bunlara karşılık halk kütüphanelerimiz niçin halk ile bütünleşememektedir?” şeklindeki problem cümlesinden hareket edilmiş ve “Türkiye’deki halk kütüphanelerinin hizmet verdikleri toplumla bütünleşememelerinin temel nedeni, halkla ilişkilere önem vermemeleridir” hipotezi doğrultusunda ilerlenmiştir. 
Araştırmada, o dönemde toplam sayısı 632 olan il ve ilçe halk kütüphanelerinden, “halk kütüphanesi olarak vasıflandırılabilecek olan 102’sinin yöneticilerine” anket gönderilmiş, 66 il ve 36 ilçe halk kütüphanesinden oluşan bu grubun 95’inin (%93) cevapları değerlendirmeye alınmıştır(20). 
Araştırmanın bazı sonuçları şu şekilde sıralanabilir;
•	Araştırmaya katılan kütüphanelerdeki okuyucu grupları incelendiğinde, bunların %83 gibi yüksek bir oranda öğrencilerden oluştuğu görülmektedir. 
•	69 kütüphanenin yöneticisi, ulaşmak istedikleri halde ulaşamadıkları okuyucu grupları olduğunu belirtmişlerdir.
•	Kütüphane yöneticilerinin %91.6’sı kütüphaneye gelen okuyucu sayısının artmasını engelleyen en büyük neden olarak halkın okuma alışkanlığının olmamasını belirtmişlerdir.
•	Buna karşılık, “95 halk kütüphanesinden 23’ünde okuyucu kazanmaya yönelik hiçbir faaliyet yapılmamış, 33’ünde kütüphaneyle ilgili yenilik ve olay halka duyurulmamış, 72’sinde kütüphane imkânları hakkında okuma listeleri ve yeni gelen kitapların listesi gibi aydınlatıcı hiçbir bilgi gönderilmemiştir.
•	Radyo, televizyon, video, film, slayt gibi görsel-işitsel araçlarından yararlanan kütüphanelerin sayısı 2 ile 22 arasında değişmektedir. 
•	Genellikle yerleşim yerlerinde park, postane, istasyon hatta tuvaletlerin yerini işaret eden levha ve işaretler olduğu halde, 95 halk kütüphanesinden 62’si için böyle bir durum söz konusu değildir.

“Kütüphanecilikte halkla ilişkiler ve kitle iletişim araçları” başlıklı ikinci çalışmada(57), “Türkiye'de kütüphanecilik alanında halkla ilişkiler çalışmaları ve bu çalışmalar içerisinde radyo, televizyon ve gazeteden yararlanma konusunu irdelemek” amaçlanmıştır. 
Çalışmada, 13 halk, 14 okul, 2 çocuk, 11 üniversite ve 38 özel kütüphanenin yanı sıra Milli Kütüphane ile birlikte toplam 79 kütüphaneye anket gönderilmiş; 29’u özel kütüphanelere, 11’i okul, 10’u üniversite, 8’i halk kütüphanelerine ve 1’i de Milli Kütüphane’ ye ait olmak üzere cevaplanan 59 form değerlendirilmiştir. Anket araştırma kapsamındaki kütüphanelerin yöneticilerine uygulanmış ve ayrıca araştırma kapsamında, radyo, televizyon ve gazete yönetici ve personeliyle görüşmeler yapılmıştır(57).
Araştırmanın önemli bulguları şu şekilde sıralanabilir;
•	Yöneticilerin %84.8’i eğitimlerinin herhangi bir döneminde “halkla ilişkiler” konusunda eğitim almamıştır. Bu konuda eğitim gören yöneticilerin oranı ise, sadece %15.2’dir.
•	“Halkla ilişkiler konusunda eğitim almamış olan yöneticilerin” %98’i bu konuda eğitim verilmesi gerektiğine inanmakta, %2’si ise, bu konuda eğitimi gereksiz bulmaktadır.
•	Kütüphane yöneticilerinin “halkla ilişkiler kavramından ne anlıyorsunuz?” şeklindeki soruya verdikleri cevaplar incelendiğinde, yöneticilerin %81.6’sının halkla ilişkiler konusunda doğru bilgilere sahip olmadıkları anlaşılmaktadır. Yöneticilerin ancak %18.4’ü, değişik tanımlar dikkate alındığında, doğru tanımlamalarda bulunmuşlardır. 
•	Kütüphanecilikte halkla ilişkilerden ne anlaşıldığına yönelik olan soruya yöneticilerin çok büyük bir bölümü (%79.6) yanlış cevap vermiştir. Bazı yöneticiler ise, ancak “iletişim”, “tanıtım” ve “mevcut kullanıcılarla iyi ilişkiler kurma” gibi ilgili cevaplar verebilmişlerdir. 
•	“Kütüphanenizi tanıtıp, hizmetleriniz hakkında bilgi veriyor musunuz?” şeklindeki soruya “evet” cevabı veren yöneticilere (%91.5) yöneltilen “hangi yollarla ....” şeklindeki  soruya, yöneticilerin %16.7’si cevap vermemiştir. Cevap verenlerin de, %51.9’unun yalnızca kütüphaneye gelen kullanıcılara yönelik çalışma yaptıkları anlaşılmaktadır. Bu çalışmalarda, sözlü olarak, gruplara ve kişilere kütüphane tanıtılmakta, ayrıca kütüphanenin ve kaynakların kullanımı hakkında bilgi verilmektedir. 
Potansiyel kullanıcıları da çalışma kapsamına alan ve bu bağlamda, çalışmalarında broşürlerden, afişlerden, bültenlerden, mektuplardan, video ve slaytlardan, zaman zaman da kitle iletişim araçlarından yararlanan yöneticilerin oranı ise, sadece %31.4’tür.
•	Yöneticilerin %42.4’ü kütüphanelerimizde halkla ilişkiler konusunda herhangi bir çalışma yapılmadığı görüşündedir. Yöneticilerin %37.3’lük bölümü bu konuda çalışmalar yapıldığını belirtirken, %20.3 oranındaki yönetici ise bu konuda bilgisinin olmadığını bildirmiştir.
•	Yöneticilerin %96.6’sının kütüphanesinde bir halkla ilişkiler birimi ya da görevlisi      bulunmamaktadır. Bu yöneticilerin %64.9’u her kütüphanede bir halkla ilişkiler birimi ya da görevlisi olması gerektiğini belirtirken, sadece %8.7 oranındaki yönetici buna gerek olmadığını düşünmektedir. %22.8 oranında bir grup yönetici ise, ayrı bir birim ya da görevli yerine kütüphanecilerin halkla ilişkiler konusunda da yetiştirilmesi gerektiğini, ayrıca bağlı bulunulan kurumun halkla ilişkiler birimiyle bağlantılı olarak çalışılabileceğini düşünmektedir. 
•	Halkla ilişkilerin bir yönetim fonksiyonu olmasına karşın kütüphane yöneticilerinin %62.8’i, ilk beş görevleri arasında halkla ilişkilerle ilgili çalışmalara yer vermemiştir. Yöneticiler ilk beş görev arasında daha çok bütçe, personel, teknik hizmetler, planlama ve denetim gibi konulara yer vermişlerdir. Bunların yanı sıra bazı yöneticiler sessiz ortam yaratmak, genel temizlik, kitapların temizliği, kitapların korunması ve benzeri işlerin de kütüphane yöneticisinin ilk beş görevi arasında olduğunu belirtmişlerdir.
“Görevleri arasında halkla ilişkilere yer veren yöneticilerin” oranı ise, yalnızca %16.9’dur. Ancak bu gruptaki (%16.9) yöneticilerin de hiçbiri bu göreve birinci sırada yer vermemiştir. %33.3’ü bu fonksiyona ikinci sırada, %8.4’ü üçüncü sırada, %25’i dördüncü sırada, %33.3’ü ise beşinci sırada yer vermiştir.
•	Yöneticilerin %49.1’i kütüphanecilik alanında halkla ilişkiler konusunda birinci derece sorumluluğun kütüphanecilik bölümlerine, %6.8’i kütüphanecilik derneklerine, %11.9’u da kütüphanecilere ait olduğunu düşünmektedir. %8.5 oranında yönetici ise, bu konudaki birinci derece sorumluluğun eğitimcilere, üniversitelere, halkla ilişkilerle ilgili ders veren birimlere ve kütüphanelerdeki halkla ilişkiler birimlerine ait olduğunu belirtmektedir. Halkla ilişkilerde kütüphane yöneticilerini birinci derecede sorumlu gören yöneticilerin oranı sadece, %16.9’dur. %6.8 oranında denek bu soruyu cevapsız bırakmıştır. 
•	Yöneticilerin %54.2’si halkla ilişkiler çalışmalarında televizyonun “son derece etkili”; %15.3’ü ise, “oldukça etkili” bir araç olduğunu düşünmektedir. Yöneticilerin %29’u halkla ilişkiler konusunda televizyonun normal düzeyde bir etkiye sahip olduğunu bildirmektedir. Yöneticilerin %1.5’i (1 kişi) ise, bu soruyu cevapsız bırakmıştır. Buna karşın kütüphane yöneticilerinin %79.7’si halkla ilişkiler amacıyla televizyondan hiç yararlanmazken, yararlanan yöneticilerin oranı ise sadece %20.3’tür.
•	Yöneticilerin %20.3’ü radyonun halkla ilişkiler çalışmalarında “son derece etkili” olduğunu, %23.7’si ise, “oldukça etkili” olduğunu düşünmektedir. Radyonun normal düzeyde bir etkiye sahip olduğunu belirten yöneticilerin oranı %47.5 iken, “fazla etkili olmadığını” belirten yöneticilerin oranı %8.5’tir. Sonuçları doğrular şekilde, yöneticilerin %84.7’si halkla ilişkiler amacıyla radyodan hiç yararlanmamıştır. Yararlanan yöneticilerin oranı ise %13.6’dır. Bir yönetici (%1.7) de bu soruyu cevapsız bırakmıştır.
•	Yöneticilerin %29’u halkla ilişkiler çalışmalarında gazetenin “son derece etkili” olduğunu düşünmektedir. Gazetenin bu konuda “oldukça etkili” olduğunu belirtenlerin oranı %25.4 iken, bu etkinin “normal” düzeyde olduğunu ifade eden yöneticilerin oranı ise %40.6’dır. Halkla ilişkiler konusunda gazetenin etkisinin olmadığını düşünen yöneticilerin oranı ise, sadece %5’tir. Bu olumsuz bakışın da sonucu olarak, yöneticilerin %76.3’ü gazeteden halkla ilişkiler amacıyla hiç yararlanmamıştır. Yöneticilerin, sadece %22’si halkla ilişkilerde gazeteleri kullandığını bildirmiştir. Bir yönetici (%1.7) de bu soruyu cevapsız bırakmıştır.
•	Yöneticilerin %64.4’ü kitle iletişim araçlarından hiç yararlanmamış, %35.6’lık bölümü ise, en az bir araçtan ve en az bir kez yararlanmıştır. 
•	Halkla ilişkiler amacıyla kitle iletişim araçlarından yararlanan (en az bir araçtan ve en az bir kez) kütüphane türleri içerisinde %62’lik oranıyla özel kütüphaneler birinci sırada yer almaktadır. Bunu %19’luk oranla halk kütüphaneleri, %14.2’lik oranıyla üniversite kütüphaneleri ve %4.8’lik oranla okul kütüphaneleri izlemektedir. Ancak çalışma kapsamında yer alan kütüphane sayıları eşit olmadığından daha sağlıklı değerlendirme yapabilmek için her kütüphane türünü, kitle iletişim araçlarından yararlanma açısından, kendi içinde değerlendirmek gerekmektedir. Buna göre; halk kütüphanelerinin %50’sinde, özel kütüphanelerin %55.2’sinde, üniversite kütüphanelerinin %70’inde, okul kütüphanelerinin %91’inde kitle iletişim araçlarından hiç yararlanılmamıştır. 
•	Kütüphanecilikte halkla ilişkiler amacıyla kitle iletişim araçlarından yararlanmama nedenlerini belirlemeye yönelik soruya deneklerin % 79.7’si cevap vermiş, % 20.3’ü bu soruyu cevapsız bırakmıştır.
•	Yöneticiler, kitle iletişim araçlarından yararlanamama konusunda birinci derecede önemli neden olarak, ilk sırada %38.2 oranıyla “halkla ilişkiler konusunda yeterli bilgiye sahip olmamalarını”; ikinci sırada “mevzuatın uygun olmamasını” (%23.4); üçüncü sırada da (%14.9) “maddi yetersizlik”, “uygun mesajların oluşturulmaması nedeniyle medyanın dikkatini çekememek” ve “kütüphanecilerin ilgisizlik ve isteksizlikleri” gibi nedenleri sıralamaktadırlar. 
•	Yöneticiler ikinci derecede önemli neden olarak, ilk sırada (%29.8) “yeterli personele sahip olmamalarını”; daha sonra “halkla ilişkiler konusunda yeterli bilgiye sahip olmamalarını” (%14.9); üçüncü sırada da “kullanıcıların halkla ilişkiler konusundaki girişimlere karşı ilgisizliklerini” (%10.6) belirtmektedirler. 
•	Yöneticiler üçüncü derecede önemli neden olarak ilk sırada (%14.9) “yeterli personele sahip olmamalarını”; ikinci sırada “radyo, televizyon ve gazete yetkililerinin girişimlere olumlu cevap vermemelerini” (%10.6); daha sonra da “kullanıcıların halkla ilişkiler konusundaki girişimlere karşı ilgisizliklerini” (%8.5) belirtmektedirler. Yöneticilerin   çok büyük bir grubu ikinci ve üçüncü derece önemli nedenleri cevapsız bırakmışlardır.
 
Üçüncü çalışma olan “Üniversite kütüphanelerinde halkla ilişkiler ve Türkiye’de durum” başlıklı çalışmanın(33) problem cümlesi; “Neden üniversite kütüphaneleri istenilen düzeyde kullanılmamakta, mevcut kullanıcılarını tatmin edememekte ve onlara yeterince erişememektedir?”; hipotezi ise; “kütüphanelerinin ve verdiği hizmetlerin kurum çevresi tarafından yeterince tanınmaması ve bunun sonucu olarak da, istenilen seviyede bu kurumlardan yararlanılamaması; ayrıca kütüphane-kullanıcı ilişkilerinde yaşanan problemlerin pek çoğu, halkla ilişkilere ve uygulamalarına gereken önemin verilmeyişinden ve kütüphane yöneticilerinin bu konudaki bilgi eksikliğinden kaynaklanmaktadır” şeklindedir. 
Araştırmada, 55 üniversite ve 2 yüksek teknoloji enstitüsünün Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanları’na 39 kapalı 1 açık uçlu soru bulunan anket gönderilmiş; 1 tanesi değerlendirme dışı tutulmuş, 1 tanesinde kütüphane olmadığı anlaşılmış, 6 tanesi cevap vermemiş, sonuçta 49 anket formu değerlendirilmiştir(33). 
Araştırmanın belli başlı sonuçları şu şekilde sıralanabilir;
•	Yöneticilerin %97.9’u personelin halkla ilişkiler eğitimi almasını gerekli görürken, %2.1’i gerekli olmadığını belirtmiştir. 
•	Yöneticilerin %65.3’ü kütüphanelerinde ‘dilek ve şikayet kutusu’ veya ‘ilan panosu’ bulunduğunu, %34.6’sı ise bulunmadığını belirtmiştir.
•	Yöneticilerin %61.2’si sosyal ve kültürel faaliyetlerde bulunduklarını, %38.7’si söz konusu faaliyetlerde bulunmadıklarını belirtmiştir.
•	Yöneticilerin %57.1’i sergilerden yararlanmış, %40.8’i yararlanmamıştır.
•	Yöneticilerin %91.8’i kütüphanesinde “kütüphane kullanma kılavuzu”, “açıklayıcı, yer gösterici levha ve oklar”, “personeli tanıtıcı resimli pano”, vb. araçlardan en az birinin var olduğunu; %8.1’i ise, hiçbir araç olmadığını belirtmiştir.
•	“Kütüphanenin bulunduğu yeri, şehir planı üzerinde ya da şehir içinde gösteren işaret veya levha var mıdır?” şeklinde sorulan soruya yöneticilerin %10.2’si “evet”, %89.7’si  ise “hayır” cevabını vermiştir.

Kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusundaki son lisansüstü çalışma(49) ise, “Üniversite kütüphanelerinde halkla ilişkiler ve Bilkent Üniversitesi Kütüphanesi” başlığını taşımakta ve “bir üniversite kütüphanesinin kendisini ve verdiği hizmetleri kullanıcılarına tanıtabilmesi ve kullanıcılarını tanıyabilmesi, çeşitli halkla ilişkiler araçlarını kullanarak halkla ilişkiler faaliyetlerinde bulunması ile mümkündür” hipoteziyle yola çıkmaktadır. Söz konusu yüksek lisans çalışmasında, Bilkent Üniversitesi’nde öğrenim gören ve Bilkent Üniversitesi Kütüphanesi (BÜK)’ni kullanan 138 “lisans” ve “yüksek lisans” öğrencisine anket uygulanmış, 21 kapalı uçlu sorudan oluşan anketlerin 100 tanesi değerlendirilmiştir(49).
Araştırmanın sonuçlarından bazıları şu şekilde sıralanabilir;	
•	Kütüphane kullanımının öğretilmesinde en etkili yol olarak öğrencilerin %43’ü broşür, afiş, dergi gibi basılı materyallerin kullanılmasını; %34’ü kütüphane tanıtım turunu; %16’sı üniversitenin öğretim programlarında kütüphane kullanım dersinin yer almasını; %7’si konferanslar verilmesini tercih etmiştir. 
•	BÜK, üniversiteye yeni kayıt olan öğrencileri için kütüphane tanıtım turu düzenlemektedir. Bu turlara katılmayan öğrencilerin çeşitli işlemleri üniversitenin Öğrenci İşleri Müdürlüğü tarafından yapılmamaktadır. Bu da üniversite yönetiminin, öğrencilerin kütüphane kullanımını öğrenmelerine verdiği değeri göstermektedir.
•	Öğrencilerin %69’luk bir kesiminin kütüphane kullanımını kendi çabaları ile öğrenebilmiş olması, kütüphane içerisindeki yönlendirme, işaret-simge kullanımı, uyarı yazıları gibi halkla ilişkiler araçlarının etkili olarak kullanıldığını göstermektedir. %7’lik bir kesimin kütüphane kullanımını kütüphane tanıtım turundan öğrendiğini belirtmesi ise, bu halkla ilişkiler aracının öğrenciler üzerinde yeterince etki yaratmadığını belirtmektedir.
•	Öğrenciler kütüphanenin tanıtılmasında %46.3’lük bir oranla broşür dağıtılmasını, %31.7’lik bir oranla kütüphane hizmetlerini tanıtıcı notların e-posta adreslerine gönderilmesini, %15.9 oranında da kütüphane tanıtım turunun düzenlenmesini tercih etmiştir.
•	BÜ öğrencilerinin %25’i kütüphanede çalışan personeli, güleryüzlü; %25’i okuyuculara yardımcı olan; %22’si işinde bilgili ve deneyimli; %10’u nazik ve saygılı; %15’i asık suratlı, ilgisiz ve %3’ü okuyuculara yardımcı olmayan biçiminde tanımlamıştır.
		Öğrenciler tarafından personelin %82 gibi yüksek bir oranda yeterli bulunması, BÜK’nin halkla ilişkiler faaliyetleri için gerekli olan personel potansiyeline sahip olduğunu ve personelin bireysel olarak kütüphanenin halkla ilişkiler faaliyetlerinde kullanıcılar ile iyi iletişim kurduklarını göstermektedir. 
•	BÜK, kütüphane ve hizmetlerini tanıtmak amacıyla basılı materyallerden yeterince faydalanmamaktadır. Öğrencilerin sadece %18’ine kütüphane ve hizmetlerini tanıtıcı basılı materyal verilmiş, büyük kısmına (%82) bu türden bir materyal verilmemiştir.
•	Öğrencilerin %77’sinin kütüphane içerisindeki yönlendirici levhaları ve kütüphane kuralları ile ilgili açıklamaları yeterli bulmaları, kütüphanenin levha ve açıklamalar gibi halkla ilişkiler araçlarının kullanımında başarılı olduğunu göstermektedir.
•	Öğrencilerin %68’i kütüphanedeki duyuru panolarını incelemekte, %32’si ise incelememektedir. İncelemeyen kişilere ait oran BÜ için oldukça yüksektir. Bu durumdan panoların dikkat çekici olmadığı anlaşılmakta ve daha dikkat çekici şekilde hazırlanması gerektiği anlaşılmaktadır.
•	Kütüphanenin sergi/ toplantı salonundaki faaliyetlere öğrencilerin sadece %11’i katılmaktadır. Kütüphanenin öğrencilerin ilgisini çekecek faaliyetler düzenleyip uygun halkla ilişkiler araçlarıyla da duyurması gerekmektedir.
•	Öğrencilerin %40’ı kütüphaneyle ilgili kitap sergilerinin düzenlenmesini istemekte, %32’si de, ayrıca kütüphane ile ilgili fotoğraf sergileri, film gösterileri, konferanslar istemektedirler.

4. SONUÇ VE ÖNERİLER
4.1. Sonuç
Çalışmayla ilgili genel sonuçlar şu şekilde sıralanabilir;
•	Halkla ilişkiler çalışmalarında birinci derecede sorumluluk kütüphane yöneticilerine ait olmasına karşın, yöneticilerin çok küçük bir bölümü bu gerçeğin farkındadır. 
•	Kütüphane yöneticilerinin tamama yakın bölümü halkla ilişkilerin ne olduğu konusunda doğru bilgiye sahip değildir. Doğru bilgilere sahip olan çok az sayıdaki yöneticinin yanı sıra, bir kısım yönetici de “iletişim”, “tanıtım” gibi ilgili cevaplar vermiştir.
•	Kütüphanecilikte halkla ilişkilerden ne anlaşıldığına yönelik soruya yöneticilerin çok önemli bir bölümü doğru cevap verememiştir. Kimi yöneticiler ise, “iletişim”, “tanıtım” ve “mevcut kullanıcılarla iyi ilişkiler kurma” gibi ilgili cevaplar vermişlerdir. Tam olarak doğru cevap veren yöneticilerin çok az sayıda olması ve bu soruyu önemli oranda yönetici grubunun cevapsız bırakması halkla ilişkiler konusunda eğitim eksikliğinin ve gereksiniminin ne boyutlarda olduğunu çok açık bir şekilde ortaya koymaktadır.
•	Üniversite kütüphanesi yöneticilerinin hemen tamamı personelin halkla ilişkiler eğitimi almasının önemli bir ihtiyaç olduğunu benimsemektedir. 
•	Yöneticiler, Yılmaz’ın çalışmasında(57) ilgili sorularda belirtmiş olmalarına rağmen, açık uçlu soruda, tekrar, halkla ilişkiler konusunda kütüphanecilik bölümlerinde eğitim verilmesini ve ayrıca kütüphanecilik derneklerinin hizmet içi eğitim konusunda aktif olması gerektiğini belirtmişlerdir. 
•	Kütüphanelerimizin tamamına yakın bölümünde halkla ilişkiler birimi ya da görevlisi bulunmamaktadır. Kütüphane yöneticilerinin büyük bir çoğunluğu bunun bir eksiklik olduğunu ve giderilmesi gerektiğini düşünmektedirler. 
•	Yöneticilerin tamamı, ülkemizde kütüphaneciliğin bütün yönleriyle ve gerektiği gibi tanıtılamadığını düşünmektedir.
•	Yöneticilerin hemen hepsi, kütüphanelerini ve hizmetlerini tanıttıklarını belirtmiş ancak, bazı yöneticiler “nasıl?” sorusuna hiç cevap vermemişlerdir.  
•	Yöneticiler, kütüphanelerini daha çok mevcut kullanıcılarına tanıtmaktadırlar. Bu kullanıcılara, gruplar halinde geldiklerinde sözlü olarak kütüphane ve verilen hizmetler hakkında bilgi verilmektedir. Bunun yanı sıra oldukça düşük orandaki bir  yönetici grubu ise, mevcut kullanıcıların yanı sıra, kütüphaneden yararlanmayan potansiyel kullanıcılara da bülten, broşür, afiş vb. araçlarla ulaşmaya çalışmaktadırlar.
•	Kütüphane yöneticilerinin çok büyük bir bölümü halkla ilişkiler amacıyla televizyon, radyo ve gazeteden hiç yararlanmamış; yararlanmış olan çok az sayıda yöneticinin büyük bölümü ise, bu araçlardan yalnızca birer kez yararlanmıştır. 
•	Kitle iletişim araçlarından daha çok hangi kütüphanelerin yararlandığına bakıldığında, halk kütüphaneleri birinci, özel kütüphaneler ikinci, üniversite kütüphaneleri üçüncü, okul kütüphaneleri ise dördüncü sırada yer almaktadır. Son sıradaki Milli Kütüphane’de ise, verilen cevaplara göre, kitle iletişim araçlarından hiç yararlanılmadığı anlaşılmaktadır.
•	Halk kütüphanelerinin çok küçük bir bölümünde halkla ilişkiler amacıyla radyo, televizyon, video, film, slayt gibi görsel-işitsel araçlarından yararlanılmaktadır.
•	Halk kütüphanelerinden çok büyük oranda öğrencilerin yararlandığı; diğer grupların ise, kütüphane hizmetlerinden yeterince yararlanmadıkları anlaşılmaktadır. Bu durum, halk kütüphanelerinin ulaşamadıkları geniş okuyucu grupları olduğunu göstermektedir.
•	Üniversite kütüphanelerinin çoğunda “kütüphane kullanma kılavuzu”, “açıklayıcı, yer gösterici levha ve oklar”, “personeli tanıtıcı resimli pano”, vb. araçlardan en az biri bulunmaktadır.
•	Üniversite kütüphanelerinin önemli bir kısmında halkla ilişkiler amacıyla sergilerden ve sosyal faaliyetlerden yararlanılmaktadır.
•	Üniversite kütüphanelerinin büyük bir kısmında ‘dilek ve şikayet kutusu’ veya ‘ilan panosu’ bulunmaktadır.
•	Üniversite öğrencilerinin büyük bölümü kütüphane kullanımının öğretilmesinde en etkili yol olarak broşür, afiş, dergi gibi basılı materyallerin kullanılmasının ve kütüphane tanıtım turlarının yararlı olacağını belirtirken; daha küçük bir bölüm ise, bunun için üniversitenin öğretim programlarında kütüphane kullanım dersinin yer almasını ve konferanslar verilmesini tercih etmektedirler. 
•	Üniversite öğrencilerinin önemli bir bölümü kütüphane tanıtımında broşür dağıtılmasını ve kütüphane hizmetlerini tanıtıcı notların e-posta adreslerine gönderilmesini tercih ederken, çok küçük bir bölüm ise, tanıtım turunun daha yararlı olacağını belirtmektedir.
•	Üniversite öğrencilerinin önemli bir bölümü kütüphaneyle ilgili kitap sergilerinin düzenlenmesini ve ayrıca kütüphane ile ilgili fotoğraf sergileri, film gösterileri ve  konferanslar düzenlenmesini istemektedirler.
•	Kütüphanelerimizde planlı halkla ilişkiler çalışmaları yapılmadığından faaliyetlerle ilgili ayrıntılı dosyalar oluşturulmamaktadır. Özellikle kitle iletişim araçlarına yönelik dosyaların bulunmaması nedeniyle çok gerekli olduğu durumlarda bile doğru bilgilerin verilemediği görülmüştür. Örneğin, Yılmaz’ın çalışması(57) kapsamında yer alan Milli Kütüphane’nin anketi incelendiğinde, kitle iletişim araçlarından hiç yararlanılmadığı şeklinde bir sonuç görülmüştür. Oysa, Kanal 7 Ankara Haber Müdürü’nden, programlarının birinde Milli Kütüphane’nin de yer aldığı öğrenilmiştir. Ayrıca, TRT kanallarında uzun süre “Bunları Biliyor musunuz?” şeklinde yer alan spot reklamlarda Milli Kütüphane’nin yer aldığı da bilinmektedir.
•	Yöneticiler, kitle iletişim araçlarından yararlanamamaları konusunda, en önemli nedenler içerisinde birinci sırayı, halkla ilişkiler konusundaki bilgi eksikliğine vermişlerdir. Daha sonra en önemli neden olarak, mevzuatın uygun olmaması, kitle iletişim araçlarının dikkatini çekecek mesajların oluşturulamaması ve kütüphanecilerin ilgisizlikleri ve isteksizlikleri gelmektedir. İkinci ve üçüncü derecede önemli görülen nedenlere bakıldığında da, personel sayısındaki yetersizliğin, halkla ilişkiler konusundaki bilgisizliğin ve mevzuat yetersizliğinin, ayrıca kitle iletişim araçlarının girişimlere karşı ilgisizliğinin ilk sıralarda yer aldığı görülmektedir. Oysa, kütüphanelerin bağlı bulundukları üst düzey yetkililerden edinilen bilgilere ve yürürlükteki mevzuata göre, zamanında uygun girişimlerde bulunulduğu takdirde kitle iletişim araçlarından yararlanmanın yasal sakıncasının olmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, görüşülen medya yetkilileri, kütüphane yöneticilerinin hemen hiçbir talepte bulunmadıklarını ileri sürmüşlerdir. Bu durumda temel neden olarak yöneticilerin ilgisizlik, isteksizlik ve bilgisizlikleri öne çıkmaktadır. 
•	Kitle iletişim araçlarından hiç yararlanmamış yöneticilerin büyük bir bölümü bu durumun temel nedeninin, “halkla ilişkiler konusundaki bilgisizlikleri” olduğunu belirtmektedirler. 
•	Kütüphanecilik alanında halkla ilişkiler amacıyla iletişim araçlarından yararlananların daha çok kütüphane yöneticileri dışındaki kişiler oldukları anlaşılmaktadır. Buna göre, kamuoyunda daha çok siyasi kimlikleriyle tanınan Kültür Bakanı, Belediye Başkanı gibi kişilerle; Vali, Kütüphaneler Genel Müdürü ve TKD Genel Başkanı olan kişilerin yaptıkları kütüphane açılışları, Kütüphane Haftası açılışları gibi olaylar kitle iletişim araçlarında daha fazla yer almaktadır. Kütüphane yöneticilerinin yaptıkları az sayıdaki sergi, konferans vb. faaliyetler ise kitle iletişim araçlarında hemen hiç yer alamamaktadır.
•	Yerleşim yerlerinde park, postane, istasyon hatta tuvaletlerin yerini işaret eden levha ve işaretler olduğu halde, çoğunluğu itibariyle halk kütüphaneleri için böyle bir durum söz konusu değildir. Aynı şekilde, şehir planlarında üniversite kütüphanelerinin yeri de çoğunlukla yer almamaktadır. 

4.2. Öneriler
Araştırmamızın sonuçları doğrultusunda aşağıdaki çerçeve önerileri sunabiliriz;
•	Kütüphanecilik öğretim programları içerisine başka derslerden bağımsız şekilde “halkla ilişkiler dersi” konulmalı; bu gerçekleşene kadar, kütüphanecilik öğrencilerinin bağlı olunan üniversitenin halkla ilişkiler bölümü varsa, buradan halkla ilişkiler dersi almaları için gerekli ortam hazırlanmalıdır. 
•	Kütüphanecilik öğrenimleri sırasında halkla ilişkiler dersi alan ve/ veya almayan yeni mezunlar, halkla ilişkiler bölümlerinin lisansüstü programlarına yönlendirilmeli; böylece bir yandan bu konuda bilgi düzeyi yüksek kütüphanecilerin yetişmesine, diğer yandan da kütüphanecilikte halkla ilişkiler literatürüne katkı oluşmasına çalışılmalıdır.
•	Kütüphane yöneticileri halkla ilişkiler çalışmalarında öncelikli görevin kendilerine ait olduğunu tartışmasız bir şekilde kabul etmelidirler. 
•	Kütüphanecilik dernekleri tarafından, öncelikle kütüphane yöneticilerine yönelik olarak halkla ilişkiler seminer ve kursları düzenlenmelidir. Buralarda kazanılan bilgiler yöneticiler tarafından çalışanlarına aktarılarak uygulamaya dönüştürülebilecektir. Daha sonra uygun zemin oluştuğu takdirde , tüm kütüphanecileri kapsayacak şekilde seminer, kurs vb. eğitici faaliyetler yapılmalıdır.
•	Kütüphaneleri planlı halkla ilişkiler çalışmaları yapmaya özendirmek ve motive edebilmek amacıyla, özellikle parasal ödüllü yarışmalar düzenlenmelidir.
•	Kütüphanecilik dernekleri düzenleyecekleri kurs, seminer, yarışma vb. her türlü faaliyete maddi destek sağlayacak kişi, kurum ve kuruluşlara ulaşmalıdırlar. 
•	Dernekler tarafından kütüphanecilikte halkla ilişkiler konusunda çeşitli düzeylerde yayınlar (kitap, broşür, ...) hazırlanmalı veya hazırlatılmalıdır. 
•	Kütüphane Haftası’nda veya belirli dönemlerde halkla ilişkilerle ilgili sempozyum, konferans vb. faaliyetler düzenlenmeli ve uzman kişilerin katılımları sağlanmalıdır.
•	Dernekler düzenleyecekleri her türlü faaliyetten kitle iletişim araçları için çeşitli haberler üretebilmeli ve bunları uygun şekilde sunabilmelidirler. 
•	Mevcut ve potansiyel kullanıcılara ilişkin profil çıkarılarak, onlarla sürekli iletişim halinde bulunulmalı, anket ve odak grup görüşmeleriyle istek, beklenti ve şikayetler toplanmalı, elde edilen veriler hizmet yapılanması sırasında değerlendirilmelidir. 
•	Planlı halkla ilişkiler çalışmalarına hemen başlanamıyorsa bile, kullanıcıların görüş, istek ve şikayetlerini belirleyebilmek amacıyla anketler uygulanmalı ve kütüphanenin uygun yerlerine “dilek ve şikayet kutuları” yerleştirilerek geri bildirim alınmalıdır. Elde edilecek veriler kütüphanenin eksiklerinin/ yanlışlarının görülmesini sağlayacağı gibi, planlı çalışmaların hazırlanması aşamasında son derece değerli katkılar sağlayacaktır.
•	Kütüphanelerimiz Internet sitesi oluşturma konusunda gayretli olmalıdır. Kolay kullanımlı bir şekilde hazırlanmış olan bu sayfalarda kütüphanenin hizmetleri ve koleksiyonuyla tanıtımı yapılabileceği gibi, elektronik posta yoluyla geri bildirim alma konusunda da bu araç son derece yararlı olacaktır.     
•	Yeni kütüphane binası inşa edilirken veya imkanlar çerçevesinde sonradan yapılacak ilavelerle çeşitli ölçülerde salonlar yapılmalı; bu salonlar kütüphaneyle ilgili olsun olmasın çeşitli konulardaki toplantı, sergi vb. çalışmalar için kullandırılarak potansiyel kullanıcıların bu şekilde de olsa  kütüphaneden içeriye girmesi sağlanmalıdır.
•	Uygun koşullara sahip olan halk, çocuk, okul ve üniversite kütüphaneleri ile Milli Kütüphane’de özellikle potansiyel kullanıcıları kütüphaneye çekebilmek için film günleri düzenlenmelidir.  
•	Tanıtım amaçlı poster, afiş, ilân vb. araçlardan yararlanmak amacıyla, örneğin okul kütüphaneleri, özel kütüphaneler ve üniversite kütüphanelerinde içinde bulunulan kurumun yemekhane vb. noktalarına bu araçlar asılmalıdır.
•	Kütüphanenin bağlı bulunduğu üst kurumun dergi, bülten vb. bir yayını varsa, kütüphane ile ilgili bilgilerin ve daha geniş yazıların buralarda yayımlanmasına çalışılmalıdır.
•	Kütüphaneyi ana hatlarıyla ve çok yönlü olarak tanıtan bir broşür hazırlanmalı, söz konusu araç hem renk, şekil vb. unsurlar açısından albenili bir biçimde oluşturulmalı hem de içerdiği bilgiler günceli yansıtmalıdır. Kullanıcıların rahatça alabilecekleri yerlere bol miktarda konulacak broşürlerin yanı sıra, kütüphanenin belli noktalarına rahatça görülebilir ve okunabilir şekilde uyarıcı ve bilgilendirici yazılar asılmalıdır. Ancak kütüphane içerisinde asla güncelliğini yitirmiş bilgiler taşıyan yazı, broşür vb. bulundurulmamalı; varsa web sitesindeki bilgilerin güncelliğine dikkat edilmelidir.     
•	Yöneticiler kendileri ve personeli için kütüphanecilikte halkla ilişkiler literatürünü izlemeli, bu konuda bilgi eksikliğinin giderilmesine çalışmalıdırlar. 
•	Kütüphane yöneticileri planlı halkla ilişkiler çalışmalarına maddi-manevi destek sağlamaya yönelik olarak, kütüphanenin hizmet çevresinde yaşayan zengin ve yardımsever kişilerin veya tanınmış/ ünlü kişilerin kütüphaneye ilgisini çekebilmelidirler. 
•	Kütüphane yöneticileri ayrıca, hizmet bölgelerindeki belediye, okul, vakıf, dernek vb. gibi kurumlarla sıkı işbirliği içerisinde bulunmalı, onlara çalışma ilkelerine uygun olan her konuda yardımcı olmak için istekli olmalıdırlar. 
•	Yöneticiler, bağlı bulundukları üst kurum ya da kuruluşun, varsa halkla ilişkiler birimleriyle bağlantı içinde bulunmalıdırlar. Eğer kütüphanenin bir halkla ilişkiler uzmanı yoksa, bu işe uygun bir eleman kurumun halkla ilişkiler biriminde yetiştirilmelidir.
•	Kütüphane personelinin yaka kartı kullanımı, kütüphane kullanıcılarına kiminle ve hangi statüde bir personelle iletişim kurduğuna ilişkin bilgi ve dolayısıyla güven vereceğinden bu uygulamanın yerleştirilmesine çalışılmalıdır. 
•	Kütüphanelerin bağlı bulundukları üst kurum ve kuruluş yetkililerinin çalışmaları  öğrenilerek uygun bilgi kaynaklarıyla desteklenmeli, böylece kütüphanenin varlığı ve hayatî önemi kabul ettirilmelidir. Bu şekilde bilinçlendirilen üst yöneticilerin kütüphanenin halkla ilişkiler çalışmalarına yönelik desteği daha kolay sağlanabilecektir. 
•	Girişimci bir kütüphane yöneticisi yerel gazetelerde sohbet biçiminde kaleme alacağı makaleleri ile halkın, özellikle hayırsever varlıklı kişilerin kütüphaneyi sahiplenmelerini, dolayısıyla maddi ve manevi desteklerini sağlayabilir. Kütüphanenin verdiği hizmetlerin ve koleksiyona yeni katılan eserlerin tanıtıldığı veya kitap ve kütüphanenin insan yaşamındaki öneminin vurgulandığı yazı dizileri mutlaka okuyucuyu kütüphaneye çekecektir. Aynı şekilde, radyo ve televizyondan da, kütüphanenin tanıtımı ve toplum yaşamındaki vazgeçilmez önemine dikkat çekebilmek amacıyla yararlanılmalıdır.
•	İlgili mevzuat, çalışma koşulları vb. durumlar halkla ilişkiler çalışmalarını etkileyebileceğinden, kütüphane türlerini ayrı ayrı ele alan ve halkla ilişkiler açısından inceleyen çalışmalar hazırlanmalıdır. 
•	Özellikle halk, çocuk ve üniversite kütüphaneleri ile Milli Kütüphane başta olmak üzere, geniş araştırmacı gruplarına hizmet veren kimi büyük ölçekli özel kütüphanelerin yerleri şehir planları ile ana cadde ve bulvar kenarlarındaki yönlendirme levhalarında; okul kütüphaneleri ile diğer kurum kütüphanelerinin yerleri de üst kurum binaları içerisindeki yerleri yerleşim planları içerisinde mutlaka yer almalıdır.    

Kütüphanecilikte gerçek anlamda halkla ilişkiler çalışmalarının bir an önce başlatılmasına zemin hazırlamak amacıyla verilen bu çerçeve öneriler, ilgililerce dikkate alındığı takdirde, bilgi hizmetlerinin kalitesi hızla yükselecek; kütüphanecilik mesleği de, gelişmiş ülkelerde olduğu gibi, bugün olduğundan daha saygın bir konumda yer alacaktır.

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1.	Abadan, Nermin, (1964), Modern Toplumlarda Halkla Münasebetler, Ankara: TODAİE.  
2.	Aksakal, Ali, (1993), “Halk Kütüphaneciliğinde Halkla İlişkilerin Önemi”, I. Halk Kütüphaneciliği Sempozyumu (29 Kasım-1 Aralık 1993): Bildiriler, Ankara: Kültür Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü, s. 108-110.
3.	“Ankara Radyosu Sabahtan Sabaha Programında Kütüphane Haftası”, (1975), Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 24 (2): 127-128.
4.	Asna, M. Alaeddin, (1969), Halkla İlişkiler, Ankara: TODAİE. 
5.	Asna, M. Alaeddin, (1988), “Halkla İlişkilerin Türkiye’de Benimsenmesi”, Halkla İlişkiler Sempozyumu-87,  Ankara. A.Ü.SBF Basın-Yayın Yüksekokulu-TODAİE, s. 27-30.
6.	Asna, M. Alaeddin, (1997), Halkla İlişkiler=Public Relations/ PR: Dünden Bugüne Bir Sanat-Meslek Öyküsü, İstanbul: Sabah. 
7.	Balta Peltekoğlu, Filiz, Halkla İlişkiler: Giriş, İstanbul: Marmara Üniversitesi, 1993.
8.	Barber, Peggy, (1980), “Public Relations”, ALA World Encyclopedia of Library and Information  Sciences, Chicago: ALA, s. 459-463.
9.	Barry, Amanda, (2003), Halkla İlişkilerin Gücü, (Çev. Aysın Önen Steidle), Ankara: Kesit Tanıtım.
10.	Bernays, Edward L., (1963), Public Relations, New York: University of Oklohama Press. 
11.	Black, Sam, (1978), Practical Public Relations, 4th ed., London: Pitman.
12.	Burnak, Nimetullah ve Cafer Çelik, (1992), “Potansiyel Verimlilik Artırma Aracı Olarak Kalite Geliştirme” Verimlilik, 1992, (4): 51-64.
13.	Canfield, Bertrand R., (1964), Public Relations: Principles, Cases and Problems, 4th ed., Illinois: Richard D. Irwin, Inc.. 
14.	Cutlip, S.M. and A.H. Center, (1964), Effective Public Relations, New Jersey: Prentice-Hall.
15.	Çakın, İrfan, (1986), “Kütüphanenin Toplumsal Konumu ve İşlevleri”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 35 (1): 12-14.
16.	Çakın, İrfan, (1991), “Araştırma Faaliyetleri ve Kütüphaneler”. Türk Kütüphaneciliği, 5 (4): 153-160.
17.	Çamdereli, Mete, (2004), Ana Çizgileriyle Halkla İlişkiler, İstanbul: Salyangoz.
18.	Çetin, Muharrem, (2000), Örgüt Verimliliği Açısından Halkla İlişkiler ve Örgütsel Kültür (Tarım Kredi Kooperatifleri’nde ve Pankobirlik’te Bir Araştırma), Gazi Üniversitesi  Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.  
19.	Ertekin, Yücel, (1995), Halkla İlişkiler, Geliştirilmiş 3. Bs., Ankara: TODAİE. 
20.	Fındık, Esra, (1985), Türkiye’deki Halk Kütüphanelerinde Halkla İlişkiler, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara. 
21.	Fındık, Esra, (1988a), “Kütüphanecilikte Halkla İlişkiler”, Türk Kütüphaneciliği, 2  (2): 69-73.
22.	Fındık, Esra, (1988b), “Halk Kütüphaneleri ve Halkla İlişkiler”, Türk Kütüphaneciliği, 2 (3): 99-102.
23.	Fındık, Esra, (1993), “Kütüphane Sorunlarına Çağdaş Bir Yaklaşım: Halkla İlişkiler”, Yayımlanmamış Konferans Metni, Ankara, 4 Mayıs 1993.
24.	Gökkurt, Özlem, (1993), “Bilgi Merkezlerinde Pazarlama ve Halkla İlişkiler”, Düşünceler, (9): 2-5.
25.	“Haberler”, (1976), Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 25 (2):151-158.
26.	“Haberler”, (1982), Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 31 (2): 97.
27.	“Haberler”, (1989), Türk Kütüphaneciliği, 3 (1): 56.
28.	“Haberler”, (1991), Türk Kütüphaneciliği, 5 (2): 84.
29.	“Haberler”, (2001), Türk Kütüphaneciliği, 15 (2): 238-239.
30.	“Haberler”, (2002), Türk Kütüphaneciliği, 16 (2): 199-201.
31.	Kadıbeşegil, Salim, (2004), Halkla İlişkilere Nereden Başlamalı, Güncellenmiş 6. Bs., İstanbul: MediaCat. 
32.	Kaptan, Saim, (1989), Bilimsel Araştırma ve Gözlem Teknikleri, Ankara. 
33.	Kayan, Yusuf, (1996), Üniversite Kütüphanelerinde Halkla İlişkiler ve Türkiye’de Durum, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
34.	Kazancı, Metin, (1982), Halkla İlişkiler: Kuramsal ve Uygulamaya İlişkin Sorunlar,                Ankara: Savaş. 
35.	Kies, Cossette, (1987), Marketing and Public Relations for Libraries, Metuchen: The Scarecrow Press. 
36.	Lesly, Philip, (1991), “Relations  with  Publicity Media”.  Lesly’s  Handbook  of   Public Relations and Communications, 4th ed., (Ed. by Philip Lesly), Chicago: Probus Publishing, s. 346-366.
37.	Matsumura, T., (1982), “The Integrated Approach: Library and Information Studies”, Library Education Programmes in Developing Countries with Special Reference to Asia: Proceedings of the UNESCO Pre-IFLA Conference Seminar on Library Education Programmes in Developing Countries with Special Reference to Asia Held at the Asian Institude of Tourism in the University of Philippines, Quezon City, Manila, The Philippines, from 15 to 9 August 1980, (Ed. by) Russell Bowdon, The Library Association, London, s. 121-129. 
38.	Mıhçıoğlu, Cemal, (1970), “Halkla İlişkiler Nedir?”, Ankara Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3 (1/4): 96-98. 
39.	Newsom, D., A. Scott,  J. T. Vanslyke, (1989), This is PR: The Realities of Public Relations, California: Wodsworth Publishing Company. 
40.	Norton, Alice, (1984), “Library Public Relations: New Opportunities in a Growing Field”,  Library Trends, 32 (3): 291-302. 
41.	Prokopenko, Joseph, (1998), Verimlilik Yönetimi: Uygulamalı Elkitabı, (Çev. O. Baykal, N. Atalay ve E. Fidan), 3. Bs., Ankara: Milli Prodüktivite Merkezi.
42.	Sabuncuoğlu, Zeyyat, (2004), İşletmelerde Halkla İlişkiler, 7. Bs., İstanbul: Alfa Akademi. 
43.	Sağlamtunç, Tülin, (1987a), “Halk Kütüphaneciliğinde Gelişmeler ve Türkiye”. Türk Kütüphaneciliği, 1 (3): 110-124.
44.	Sağlamtunç, Tülin, (1987b), “Halk Kütüphanelerinde Gelişmeler ve Yeni Eğilimler”. Kütüphaneciliğimiz Üzerine Görüşler: 1987, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, s. 23-35.
45.	Sağlamtunç, Tülin, (1994), Çağdaş Kütüphanecilik ve Düşünce Özgürlüğü Üzerine..., İstanbul: Yapı Tasarım-Üretim.
46.	Salgır, Abdülkadir, (1973), “IX. Kütüphane Haftası Radyo Konuşması (31 Mart 1973)”. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 22 (1-2): 21-25.
47.	Sefercioğlu, Necmeddin, (1987), “Halk Kütüphanelerinden Yararlanma ve Kütüphanelerarası İşbirliği”, Kütüphaneciliğimiz Üzerine Görüşler: 1987, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, s. 13-14.
48.	Shera, Jessie, H, (1972), The Foundations of Education for Librarianship, New York: Becker and Hayes, Inc.. 
49.	Sönmez, Pınar, (2000), Üniversite Kütüphanelerinde Halkla İlişkiler ve Bilkent Üniversitesi Kütüphanesi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara. 
50.	Şenalp, Leman, (1990), “Halk Kütüphanelerinin Yaygın Eğitimdeki Yeri”, Prof. Dr. Osman Ersoy’a Armağan, Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği, s. 132-134.
51.	Tortop Nuri, (1993), Halkla İlişkiler, Ankara: Yargı.
52.	Usherwood, Bob, (1989), “Kütüphanenin Halkla İlişkileri: Bir Giriş”, (Çev. Ayşe Işın), Kütüphanecilikle İlgili Seçme Metinler, İstanbul: TKD İstanbul Şubesi, s. 45-66.
53.	Uysal, Birkân, (1998), Siyaset, Yönetim, Halkla İlişkiler, Ankara: Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü.
54.	Webster’s Third New International Dictionary, (1981), (Ed. by P. B. Gove), Massachusetts: Merriam-Webster Inc..
55.	Yalçındağ, Selçuk, (1986), “Kamu Yönetiminde Halkla İlişkiler”, Amme İdaresi Dergisi, 19 (1): 133-156.
56.	Yenikurtuluş, Hatice, (2003), “Üniversite Kütüphanelerinde Halkla İlişkiler Uygulaması ve Bir Örnek: İstanbul Bilgi Üniversitesi Kütüphanesi”, ÜNAK’ 03 “Bilgiye Erişimde Değişen Yollar” ve II. Tıbbi Bilgi Yönetimi ve Teknolojileri Sempozyumu, (25-27 Eylül 2002, Ankara), Başkent Üniversitesi - Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği, Ankara.
57.	Yılmaz, Erol, (1996a), Kütüphanecilikte Halkla İlişkiler ve Kitle İletişim Araçları, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.
58.	Yılmaz, Erol, (1996b), “Internet: Yeni Bir Kitle İletişim ve Halkla İlişkiler Aracı”, Türk Kütüphaneciliği, 10 (3/ Internet Özel Sayısı): 277-283. 
59.	Yılmaz, Erol, (1997), “Kütüphanecilikte Halkla İlişkiler ve Kitle İletişim Araçları”, Türk Kütüphaneciliği, 11 (1): 29-41. 
60.	Yılmaz, Erol, (1998), “Kütüphane ve Toplum Birlikteliğinin Sağlanmasında Televizyonun Rolü”, XVIII. Genel Kurul ve III. Kütüphanecilik Konferansı (10-12 Eylül 1998, Ankara), Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği. 
61.	Yılmaz, Erol, (1999), “Kütüphanecilik Alanında Halkla İlişkiler Çalışmaları ve Televizyon”, Türk Kütüphaneciliği, 13 (4): 397-418.
62.	Yılmaz, Erol, (2002), “Kütüphanelerimiz ve Halkla İlişkiler”, I. ÜNAK Genel Konferansı, (10-12 Ekim 2002, Samsun), Ondokuz Mayıs Üniversitesi - Üniversite ve Araştırma Kütüphanecileri Derneği, Samsun.
63.	Yorulmaz, Ayşe, (2001), Kurum İçi İletişimin Verimlilik ve İmaj Üzerine Etkisi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
64.	“Yuvarlak Masa: 1923’den 1973’e Kütüphaneciliğimizdeki Gelişmeler ve Kütüphanelerimizin Eğitime Olan Katkıları”, (1973), Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 22 (1-2): 6-20.