Religious Education Processes in Turkey in the Context of Political Developments and Problems Emerging in This Process

Öz

From the Ottoman Empire to the Republic of Turkey, from the foundation of the Republic to the present day, religious education has undergone changes and transformations in relation to the changing state governance, the type of people the state needs, the meaning that political ideology attributes to religion and expectations from religious education. In this process, the status, content and duration of religious education courses have been the subject of many applications and have become a part of legitimacy debates. This change and transformation in religious education has caused different problems that will continue to this day. The study is handled in two sections using the literature review method. The processes that religious education has gone through and the problems that have emerged in this process have been examined in the context of political developments from the Ottoman Empire to the foundation of the Republic and from the Republic to the present day. As a result of the research, it is seen that in the Ottoman Empire, which largely established its institutions with reference to religion, a significant part of education, and in the last years of the state, all of education was constituted by classical religious education, while secularism came to the fore with the Tanzimat and Islahat edicts. Although religious education regained importance with the ideology of ummah during the reign of Abdulhamid II, it is seen that the problems of religious education did not come to the fore and that the developments in education took place outside of religious education. The state-dependent religious approach accepted with the Republic has differentiated the expectations and problems in religious education. In this process, religious education has been the subject of many applications and changes and has survived to the present day as a controversial area with some of its problems.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Religious Education Processes
• Political Developments and Religious Education
• Problems of Religious Education

Siyasi Gelişmeler Bağlamında Türkiye’de Din Eğitimi Süreçleri ve Bu Süreçte Ortaya Çıkan Problemler

Öz

Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne, Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze kadar değişen devlet yönetim şekli, devletin ihtiyaç duyduğu insan tipi, siyasi ideolojin dine yüklediği anlam ve din eğitiminden beklentileriyle ilintili olarak din eğitimi değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Bu süreçte din eğitimi dersinin statüsü, içeriği, süresi pek çok uygulamaya konu olmuş, meşruiyet tartışmalarının bir parçası haline gelmiştir. Din eğitimindeki bu değişim ve dönüşüm günümüze kadar sürecek farklı problemlere kaynaklık etmiştir. Çalışma literatür tarama yöntemiyle yapılmış iki bölümde ele alınmıştır. Osmanlı İmparatorluğu’ndan Cumhuriyeti’n kuruluşuna ve Cumhuriyet’ten günümüze siyasi gelişmeler bağlamında din eğitiminin geçirdiği süreçler ve bu süreçte ortaya çıkan problemler incelenmiştir. Yapılan araştırma sonucunda kurumlarını büyük ölçüde dinden referansla oluşturan Osmanlı Devleti’nde eğitimin önemli bölümünü, devletin son zamanlarında ise eğitimin tamamını klasik din eğitimi oluştururken Tanzimat ve Islahat fermanlarıyla laikliğin gündeme geldiği görülmektedir. II. Abdülhamit Döneminde ümmetçilik ideolojisiyle din eğitimi yeniden önem kazansa da din eğitiminin sorunlarının gündeme gelmediği, eğitimde yer alan gelişmelerin din eğitimi dışında gerçekleştiği görülmektedir. Cumhuriyet’le birlikte kabul edilen devlete bağlı din yaklaşımı ise din eğitiminde beklentileri ve problemleri farklılaştırmıştır. Bu süreçte din eğitimi pek çok uygulamaya ve değişime konu olmuş ve tartışmalı bir alan olarak bazı problemleriyle birlikte günümüze kadar gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Din Eğitim Süreçleri
• Siyasi Gelişmeler ve Din Eğitimi
• Din Eğitiminin Problemleri

Destekleyen Kurum

Yazar, bu araştırmayı desteklemek için herhangi bir dış fon almadığını kabul eder

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur

Kaynakça

1. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi (M.Ö.1000-M.S.2006). Ankara: Pegem Yayıncılık, 9. baskı, 2006.
2. Altaş, Nurullah. “Türkiye’de Zorunlu Din Öğretimini Yapılandıran Süreç, Hedefler ve Yeni Yöntem Arayışları 1980-2001”. Dini Araştırmalar 4/12 (Ocak-Nisan 2002), 145-168.
3. Altın, Hamza. “1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ve Öğretmen Yetiştirme Tarihimizdeki Yeri’’, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 13/1 (Haziran 2008), 271-283.
4. Armaner, Neda-Ökmen Zeki. Din Eğitimi ve Öğretiminde Metodik Bilgiler. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1960.
5. Aydın, Muhammet Şevki. Din Eğitimi Bilimi. Kayseri: Kimlik Yayınları, 1. Baskı, 2017.
6. Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2004.
7. Ayhan, Halis. “Din Eğitimi ve Öğretimi: 21. Yüzyılda Beklentiler”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Türk Eğitim Sistemi. haz., Orhan Oğuz vd. 127-154. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2004.
8. Bahçekapılı, Mehmet. Türkiye’de Din Eğitiminin Dönüşümü (1997-2012). İstanbul: İlke Yayınları, 2012.

9. Bahçekapılı, Mehmet. Yeni Eğitim Sisteminde Seçmeli Din Dersleri İmkânlar, Fırsatlar, Aktörler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri. İstanbul: İlke Yayınları, 2013.
10. Baloğlu, Zekai. Türkiye’de Eğitim Sorunlar ve Değişime Uyum Önerileri. TÜSİAD 1990. file:///C:/Users/Nazl%C4%B1/Downloads/Turkiyede-egitim-2.pdf
11. Başgil, Ali Fuat. Din ve Laiklik. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 12. Baskı, 2017.
12. BİKTM, Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. “Atatürk’ün Balıkesir Hutbesi”. Erişim 1 Mayıs 2025. https://balikesir.ktb.gov.tr/TR-65833/ataturk39un-balikesir-hutbesi.html
13. Bilgin Beyza. Liselerde Din Eğitiminin Bugünkü Durumu. 50. Yıl. Ankara: AÜİF Yayınları, No: 117, (1973), 273-289.
14. Bilgin, Beyza. Türkiye’de Din Eğitimi ve Liselerde Din Dersleri. Ankara: Emel Matbaacılık, 1980.
15. Bilgin, Beyza. Eğitim Bilimi ve Din Eğitimi. Ankara: Gün Yayıncılık, 1998.
16. Bilgin, Beyza. “İlkokullarda Din Bilgisi Dersleri”. İslam İlimleri Enstitüsü Dergisi 5 (1982), 157-166.
17. Bilgin, Beyza. “1980 Sonrası Türkiye’de Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinin Zorunlu Oluşu ve Program Anlayışları”. Din Öğretiminde Yeni Yöntem Arayışları Uluslararası Sempozyum Bildiri ve Tartışmalar 28-30 Mart 2001-İstanbul. 671-693, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2003.
18. Cicioğlu, Hasan. Türkiye Cumhuriyeti’nde İlk ve Ortaöğretim (Tarihi Gelişimi). Ankara: Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları, 1985.
19. Erdem, Ufuk. “Türkiye Büyük Millet Meclisinin Açılma Süreci ve Meclisin Açılış Günü (23 Nisan 1920). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/2 (Eylül 2019), 272-273.
20. Erdoğan, İrfan. Yeni Bin Yıla Doğru Türk Eğitim Sistemi Sorunlar ve Çözümler. İstanbul: Sistem Yayıncılık, 3. Baskı, 2004.
21. Gutek, Gerald L. Eğitime Felsefi ve İdeolojik Yaklaşımlar. çev. Nesrin Kale. Ankara: Ütopya Yayınları, 3. Basım, 2006.
22. Gümüş, Musa. “Anayasal Meşruti Yönetime Medhal: 1856 Islahat Fermanı’nın Tam İncelemesi”. Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 0/47 (Güz 2008), 215-240.
23. İnalcık, Halil. Rönesans Avrupası Türkiye’nin Batı Medeniyetiyle Özdeşleşme Süreci. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Baskı, 2011.
24. Kara İsmail (ed.). Türkiye’deki İslamcılık Düşüncesi ve Hareketi Sempozyum Tebliğleri. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
25. Kara. İsmail. Cumhuriyet Türkiye'sinde Bir Mesele Olarak İslam 1. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012.
26. Kaymakcan, Recep, vd. Seçmeli Din Eğitimi Dersleri İnceleme ve Değerlendirme Raporu. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi, Mart 2013. Erişim 27 Nisan 2025. https://dem.org.tr/yayin/raporlar/2013/03/secmeli-din-egitimi-dersleri-inceleme-ve-degerlendirme-raporu.
27. Koçer, Hasan Ali. Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişmesi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1974.
28. Kozan, Nazlı. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerine Göre Örgün Din Öğretiminin İmkân ve Sorunları (Ege Bölgesi Örneği). İzmir: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023 DOI: https://doi.org/10.59372/turajas.1312058 Kozan Nazlı-Keyifli, Şükrü.“Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin DKAB Dersi ile İlgili Görüşlerinin Tespit Edilmesi (Ege Bölgesi Örneği)”. Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 6/1 (Haziran 2023),76-90.
29. Köroğlu, Serdar Aytekin. “Literatür Taraması Üzerine Notlar ve Bir Tarama Tekniği” GİDB DERGİ, 1, (2015), 61-69.
30. Köylü, Mustafa. “Türkiye’de Din Eğitiminin Meşruiyeti Sorunu”, Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları. ed. Mustafa Köylü. 15-47. Ankara: Dem Yayınları, 2018.
31. Kutlu, Sönmez. “Alevilik-Bektaşiliğin Diyanette Temsil Problemi” İslamiyat IV/1 (2001), 21-40.
32. MEBTD, Millî Eğitim Bakanlığı Tebliğler Dergisi. Sayı 45/2109, Erişim 25 Mart 2025 ps://dhgm.meb.gov.tr/tebligler-dergisi/1982/fihrist-1982.pdf
33. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. Din ile İlgili Eğitim ve Öğretim Komitesi Raporu. Ankara: Milli Eğitim Basımevi 1961. Öcal Mustafa. “Türk Hukuk Mevzuatında Din Eğitim ve Öğretiminin Yeri ve Uygulama Biçimi”. Avrupa Birliği Sürecinde Dini Kurumlar ve Din Eğitimi İlmi Toplantısı 17-19 Kasım 2006. ed. İlyas Çelebi. 511-559, İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007.
34. Özbek, Abdullah. “Din ve Dindar Üzerindeki Baskıların Din Eğitimine Etkisi” Avrupa Birliğine Giriş Sürecinde Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları Sempozyumu. 26-27 Mayıs Adapazarı, 2001. ed: Suat Cebeci. 203-211, Adapazarı: Değişim Yayınları, 1. Baskı, 2002.
35. Resmî Gazete. 6287 Sayılı Kanun 11 Nisan 2012 Tarihli, 28261 sayılı Resmî Gazete. Erişim 26 Mart 2025, https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/04/20120411.htm
36. Resmî Gazete. 4306 Sayılı Kanun, 18 Ağustos 1997 tarihli, 23084 sayılı Resmî Gazete. Erişim 10 Ekim 2024. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/23420.pdf.
37. Tilly, Charles. Avrupa’da Devrimler: 1492-1992. çev. Özden Arıkan. İstanbul: Literatür Yayınları, 2005.
38. Tuna, Korkut. Yeniden Sosyoloji. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
39. Turan, İbrahim. “Cumhuriyet Türkiye’sinde Din Eğitimi Politikaları”. Din bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 19/2 (Eylül 2019), 269-292.
40. Türkiye Cumhuriyeti 1961 Anayasası. Madde 19. ANAYASA GEN TR. Erişim 09 Nisan 2023. https://www.anayasa.gen.tr/1961ay.htm.
41. Vahapoğlu, Vahap-Güneş, Âdem. “1924’ten 1950’ye Din Eğitimini Etkileyen Unsurlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/60 (2018), 1320–1327.
42. Yamaç, Muhammed-Okumuş, Ejder. “Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Darbeler ve Din”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (Haziran 2020). 483-501.
43. Yücel, İrfan. “Diyanet İşleri Başkanlığı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/diyanet-isleri-baskanligi Yürük, Tuğrul. “Cumhuriyet Dönemi Din Öğretimi Program Anlayışları”. Dini Araştırmalar 13/34 (Ocak -Haziran 2010), 69-86.
44. Yıldırım, Ali–Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 1. Baskı, 2008.
45. Zengin, Mahmut. “Türkiye’de Cumhuriyet Dönemi Eğitim Politikalarının Din Dersi Öğretim Programlarına Etkileri”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/36 (Aralık 2017), 113-136.
46. Zengin, Zeki Salih. II. Abdülhamit Dönemi Örgün Eğitim Kurumlarında Din Eğitimi ve Öğretimi. Adana: Baki Kitabevi, I. Basım, 2003.
47. Zengin, Zeki Salih. “Başlangıçtan Cumhuriyet Dönemine Din Eğitimi”. Din Eğitimi. ed. Mustafa Köylü- Nurullah Altaş. 23-47. İstanbul: Ensar Neşriyat, 7. Baskı, 2017.