İstanbul’da kara yolu temelli toplu taşıma süreci, 19. yüzyılın son çeyreğinde atlı tramvayların hizmete girmesiyle başlamıştır. Avrupa başkentlerinin çok gerisinde kalmayan bu sistem, Balkan Savaşı’na kadar kesintisiz şekilde faaliyet göstermiştir. 1913 yılında elektrikli tramvayın devreye alınmasıyla birlikte, 1960’lı yılların ortalarına kadar tramvay, kent içi ulaşımda İstanbulluların temel tercihi hâline gelmiştir. Bu dönemde şehir içi hareketlilik büyük ölçüde tramvay sistemi tarafından karşılanmış; kentsel gelişimin yönü, yoğunluğu ve mekânsal formu doğrudan bu ulaşım altyapısı tarafından belirlenmiştir. Tramvayın hızı, kent içindeki erişim süresi ve ulaşım verimliliği üzerinde doğrudan etkili olmuş, böylece modern şehir formunun teşekkülünde belirleyici bir unsur olarak öne çıkmıştır. Bu çalışma, İstanbul’daki tramvay sisteminin dönemsel hızını ve bu hızın kentleşme dinamikleri üzerindeki etkilerini; arşiv belgeleri, ulaşım mühendisliği ve iktisat tarihi perspektiflerinden çok disiplinli bir yaklaşımla ele almaktadır. Elde edilen bulgular, tramvayın hızının yalnızca teknik bir parametre olarak değil, aynı zamanda kentleşmeyi yönlendiren yapısal bir faktör olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
The road-based public transport system in Istanbul began in the last quarter of the 19th century with the introduction of horse-drawn trams. This system, which was not far behind those of European capitals, operated continuously until the Balkan War. With the introduction of electric trams in 1913, trams became the primary mode of transportation for Istanbul residents until the mid-1960s. During this period, urban mobility was largely shaped around tram lines; the direction, intensity, and spatial form of urban development were directly determined by this transportation infrastructure. The speed of the tram had a direct impact on travel times and transportation efficiency within the city, thereby emerging as a decisive factor in the formation of the modern urban form. This study examines the historical speed of Istanbul’s tram system and its effects on urbanisation dynamics through a multidisciplinary approach that draws on archival documents, transportation engineering, and economic history perspectives. The findings reveal that tram speed should be evaluated not only as a technical parameter but also as a structural factor guiding urbanisation.