Riwāyah and dirāyah are two fundamental concepts commonly used across Islamic sciences and they hold a central place in the discipline of qirāʾāt. In the science of qirāʾāt, riwāyah refers to the modes of recitation that were learned directly from the Prophet Muhammad through oral transmission (mushāfahah) and conveyed from generation to generation without interruption. Within this framework, the wording of the Qur’an, the articulation of its letters, and the various modes of recitation have been preserved and transmitted to subsequent generations exactly as they were received. The practice of riwāyah is therefore based on safeguarding these recitation forms without alteration, representing an inviolable system of wording and pronunciation with regard to the Qur’an and its recitations. In this respect, riwāyah constitutes the primary mechanism through which the qirāʾāt have been transmitted. Dirāyah, on the other hand, refers to the intellectual effort to understand, interpret, and explain the modes of recitation transmitted through riwāyah. In this context, the nature of the letters, their points and manners of articulation, as well as the pronunciation forms of the words and sentences formed through the combination of these letters are examined within the scope of dirāyah. Furthermore, theoretical attempts to explain how and why the transmitted forms of recitation occur in particular ways are also considered part of dirāyah. Accordingly, while riwāyah represents the dimension of transmission in the science of qirāʾāt, dirāyah denotes the process of understanding this transmission, systematizing it, and explaining it through scholarly principles. This study examines the nature of the concepts of riwāyah and dirāyah as used specifically in the science of qirāʾāt and aims to clarify their place within this discipline.
Rivayet ve dirayet, İslamî ilimlerde ortak biçimde kullanılan temel kavramlar arasında yer almakta olup kıraat ilmi açısından da merkezi bir öneme sahiptir. Rivayet, kıraat ilminde Hz. Peygamber’den Kur’an ve kıraatlere dair müşafehe yoluyla öğrenilen ve nesilden nesile kesintisiz bir şekilde aktarılan okuma biçimlerini ifade etmektedir. Bu kapsamda Kur’an’ın lafızları, harflerin telaffuz keyfiyetleri ve kıraat farklılıkları, öğrenildiği şekliyle korunarak sonraki nesillere aktarılmıştır. Rivayet ameliyesi, söz konusu okuma biçimlerinin herhangi bir değişikliğe uğratılmaksızın muhafaza edilmesini esas almakta olup Kur’an ve kıraatler açısından dokunulmaz bir lafız ve telaffuz düzenini temsil etmektedir. Bu yönüyle rivayet, kıraatlerin temel aktarım mekanizmasını oluşturmaktadır. Dirayet ise rivayetle nakledilen kıraat formlarının tilavet keyfiyetlerini anlama, yorumlama ve açıklama çabasını ifade etmektedir. Bu bağlamda harflerin mahiyetleri, mahreç ve sıfat özellikleri ile harflerin birleşmesi sonucu oluşan kelime ve cümlelerin telaffuz biçimleri dirayet kapsamında değerlendirilir. Ayrıca rivayetle gelen okuma biçimlerinin nasıl ve hangi sebeplerle bu şekilde gerçekleştiğini açıklamaya yönelik teorik çabalar da dirayet faaliyetinin bir parçası olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla rivayet kıraatlerin nakil boyutunu temsil ederken, dirayet bu naklin anlaşılması, sistematik hâle getirilmesi ve ilmî kurallarla açıklanmasını ifade etmektedir. Bu çalışma, kıraat ilmine özgü olarak kullanılan rivayet ve dirayet kavramlarının mahiyetini ele almakta ve söz konusu kavramların kıraat ilmi içerisindeki yerini açıklamayı amaçlamaktadır.