The paper treats an important issue dominating theMu'tazili thought, i.e. the status and the perceived roles of the humanintellect, since it plays, to them, an essential role in interpreting theShariah texts probably to the extent of giving it apriority over them. This isdespite the fact that the intellect according to the Mu'tazila is defined intheir own terms, and it is not a collective sort of intellect where it isapproved by all schools of thoughts. So what is this intellect and itscomponents? And is there a difference between the necessary intellect and thenecessary knowledge? Is this intellect in line with the concept of intellectaccording to the pioneers of the Sunni school? The paper attempts to answer allthe above questions and hence its importance. The methodology used in this paper is an inductive methodology dictatedby the nature of this research work; however, the paper to someextent also uses both the descriptive and the analytic approaches as suchmethodologies are also dictated by the nature of such researches. In order to be fair to the Mu'tazila and reachsatisfactory and unbiased results, the paper seeks to identify thecharacteristics of theMu'tazili intellect from their ownbooks or the books of schools that were influenced by them like the Zaidis, notthe books of their adversaries.
يتناولُهذا البحث قضيةً بارزةً متحكِّمةً في الفكر الاعتزالي وهي مفهوم العقل عندهم، ذلكالعقل الذي لَعِب دوراً مُهمَّاً في تأويل النصوص، وربّما ردِّها بحجّة أنَّهاتصطدم مع العقول . والمعتزلة عندما يتحدثون عن العقل يتصوَّر القارئ أنّهميتحدثونعن عقلٍكُلٍّ متّفقٍ عليه من قِبَل الآخرين،بينما هو عقلٌ اعتزاليٌّ صِرْفٌ. فما هو هذا العقل؟ وما مُكوِّناته؟ وهلْ ثَمَّةفرقٌ بين العقل الضروري والعلم الضروري؟ وهلْ هذا العقل متماشٍمع مفهوم المدرسةالكلامية السُّنِّية؟ فالإجابة عن هذهالأسئلة تُظهر لنا مكانةهذا البحث. موضوعهذا البحث وطبيعته قد فرضت سلوك المنهج الاستقرائي، ومن أجلالوصول إلى نتائجَمرضيةٍ بعيداً عن التشويه وتراشق التُّهم بين المتكلمين، فقد تم الحرص على استخلاصهذا المفهوم من المدوَّناتالاعتزالية أو مِمَّنْ تبنَّى فكرهم كالزيدية، ولم أجدممن كتب من المعاصرين في هذا البحث . وعادةًلايستغنيالباحث عن المنهج الوصفي والتحليلي في مثل هذه الأبحاثوهذا ما يجده القارئ في هذاالبحث بحول الله تعالى
Bu araştırma Mutezile düşüncesinin temeliniteşkil eden aklın konumu meselesini ele almaktadır. Akıl nasların yorumlanmasındaönemli rol oynamaktadır. Mutezile kimi zaman nasları akılla çeliştiği gerekçesiylereddeder. Mutezilenin sözünü ettiği akıldan okur üzerinde tartışma olmayan ve başkalarıtarafından ittifakla kabul edilmiş külli bir aklı sanmış olabilir. Oysaki buradasöz konusu edilen akıl salt Mutezili akıldır. Peki nedir bu mutezili akıl? Onu oluşturanunsurlar nelerdir? Acaba zorunlu akıl ile zorunlu bilgi arasında bir fark var mıdır?Sünni Kelam ekolünün öncülerince Kabul edilen akılla Mutezili akıl bir birine parelelyürür mü? Bu sorulara verilecek yanıtlar bu çalışmanın önemini gözler önüne serecektir.Çalışmanın doğası tümevarım yöntemini esas edinmeyi gerektirdi. Amacımız çarpıtmadanve kelamcıların hoş olmayan suçlamalarından uzak güzel sonuçlara ulaşmaktır. Muteziliakıl kavramını sadece Mutezili literatürden yahut da büyük oranda onların düşüncesindenetkilenmiş Zeydiyye ekolünün eserlerinden yararlanarak işlemeye çabaladık. Butarz çalışmalarda genellikle yazar kendisini tanımlama ve değerlendirmeler yapmaktanalamaz. Okur bu özelliği Allah’ın izniyle bu araştırmada da görecektir.