Deneysel, Rasyonel ve Mistik Bilginin İnşasında Otodidakt Bir Model Olarak Hayy bin Yakzân

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 441 - 462, 31.12.2025

Selahattin Akti

https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1758259

Öz

Bireyin kendi kendine öğrenme sürecini ifade eden ve Türkçede “öz öğrenim” ile karşılık bulan “otodidakt” terimi birden fazla alt süreç ve alt faaliyeti de kapsamaktadır. Yazılı metinlerdeki kullanımı daha çok son yüzyıllarda artmış olsa da terimin ihtiva ve işaret ettiği olgu düşünce tarihinde hep olagelmiştir. Bu çalışmanın nihai hedefi tarihte otodidakt bir eser olarak görülen Hayy bin Yakzân adlı eserinin söz konusu bağlamda ele alınıp alınamayacağını tartışmaktır. Zira eser 1671 yılında Arapçadan Latinceye Edward Pococke tarafından ilk tercümesi Philosophus Autodidactus adıyla yapılmış ve sonraki yıllarda dönemin düşünürleri tarafından otodidaktizmin en iyi örneklerden biri olarak gösterilmiştir. Nitekim eserin öykü kahramanı Hayy, toplumdan uzak ıssız bir adada vahşi hayvanlar tarafından büyütüldükten sonra hayatta kalabilmek için büyük bir mücadeleye girişmiş ve her şeyi kendi başına öğrenmek zorunda kalmıştır. Ancak Orta Çağ düşünürlerinin dikkatini çeken şey Hayy’ın doğaya karşı kazandığı bu zafer değil, doğayla mücadele halindeyken fizik âlemini anlamak için geliştirdiği düşünme kabiliyetinin bir süre sonra metafizik bilgiyi de elde edebilecek evrimi gerçekleştirebilmesidir. Fiziksel olarak diğer canlılardan daha zayıf olan Hayy’ın onlardan farklı olarak düşünebiliyor olduğunu keşfetmesi ve bu durumu yaşadığı adada lehine çevirmesi çok uzun sürmemişti. Doğanın izlenmesi ve düşünülmesinden hareketle düşüncenin doğasını keşfeden Hayy, doğasını keşfettiği bu teorik düşünme ve mükâşefe yoluyla daha sonra mutlak hakikatin bilgisine ulaşır. Bu çalışmada İbn Tufeyl’in Hayy için öngördüğü ve kademe kademe ilerleyen bu öğrenim sürecinin otodidakt tartışmaları içerisindeki yeri değerlendirilecektir. Nitel analitik bir yöntemi benimsediğimiz araştırmamızda amacımız, sözü edilen sürecin ‘mistik otodidaktizm’ şeklinde kavramsallaştırmasının mümkün olup olmadığını anlamaktır. Bildiğimiz kadarıyla mevcut literatürde eseri pedagojik otodidaktizm açısından analiz eden bir çalışma bulunmamaktadır. Araştırma, klasik İslam düşüncesindeki bu boşluğun doldurulmasına katkı vermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Felsefesi , Hayy bin Yakzân , Otodidaktizm , Otodidakt Öğrenim , Mistik Otodidaktizm , Öz Öğrenim

Ḥayy ibn Yaqẓān as an Autodidactic Model in the Construction of Experimental, Rational, and Mystical Knowledge

Öz

The term autodidact, corresponding in Turkish to “özöğrenim,” denotes an individual’s self-directed learning process and comprises several sub-processes and activities. Although its appearance in written sources has increased mainly in recent centuries, the phenomenon it signifies has always existed in the history of thought. The ultimate aim of this study is to examine whether Hayy ibn Yaqzān, long regarded as an autodidactic work, can indeed be analyzed within this framework. The text was first translated from Arabic into Latin in 1671 by Pococke under the title Philosophus Autodidactus, and subsequent thinkers presented it as one of the finest examples of autodidacticism. The protagonist, Hayy, raised by wild animals on a deserted island far from society, must struggle to survive and thus learns everything on his own. Yet what attracted medieval thinkers was not merely his victory over nature, but the development of a capacity for reflection that, beginning with efforts to understand the physical world, eventually enabled him to attain metaphysical knowledge. Observing and contemplating nature, Hayy discovers the nature of thought itself, and through theoretical reasoning and inner unveiling, he ultimately reaches knowledge of absolute truth. This study evaluates the place of the gradual learning process envisioned by Ibn Tufayl for Hayy within debates on autodidacticism. Employing a qualitative-analytical method, it seeks to determine whether this process can be conceptualized as “mystical autodidacticism.” To our knowledge, no study analyses the work regarding pedagogical autodidacticism; the research aims to fill a gap in classical Islamic thought.

Anahtar Kelimeler

Islamic Philosophy , Ḥayy Ibn Yaqẓān , Autodidacticism , Autodidactic Learning , Mystical Autodidacticism , Self-Directed Learning

Kaynakça

• Akti, Selahattin. Dînî, Siyasi ve Felsefi Arka Planıyla Hayy bin Yakzân. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2024.
• Arslan, Ahmet. İlkçağ Felsefe Tarihi 2 – Sofistlerden Platon’a. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
• Avcı, Ömer. “Yetişkin Eğitiminde Bir Kavram Üç Kuram: Öz-Yönlendirmeli Öğrenme”. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi 6/1 (Haziran 2022), 1-22.
• Avner Ben-Zaken. Hay bin Yakzan’ı Okumak. çev. Yavuz Alogan. İstanbul: İthaki Yayınları, 2017.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Tarihi. İstanbul: Say Yayınları, 2022.
• Cihan, Mustafa. “John Locke ve Eğitim”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 7/1 (2006), 173-178.
• Ebn Tophail, Abi Jaafar. Philosophus Autodidactus, Sive Epistola ABI Jaafar Ebn Tophail de Hai Ebn Yokdhan. çev. Edvardo Pockokio. Oxford: Sheldonian Theatre, 1700.
• Friedrich, Helmut Felix - Mandl, Heinz: “Psychologische Aspekte autodidaktischen Lernens”. Unterrichtswissenschaft 18/3 (1990), 197-218.
• Güncel Türkçe Sözlük. Erişim: 15.07.2025. https://sozluk.gov.tr Heidrich, Peter. “Mystik”. Historisches Wörterbuch der Philosophie online. Erişim 24 Eylül 2025. https://www.schwabeonline.ch/schwabe-xaveropp/elibrary/start.xav?start=%2F%2F%2A%5B%40attr_id%3D%27hwph_productpage%27%5D#/text/verw.mystik.mystisch?_ts=1758711921218
• Homeros. Odysseia. çev. Azra Erhat - A. Kadir. İstanbul: Can Yayınları, 2008.
• İbn Bâcce. Tedbîru’l-Mutevaḥḥid. thk. İlyas Özdemir. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
• İbn Tufeyl. “Hayy bin Yakzân”. Dînî, Siyasi ve Felsefi Arka Planıyla Hayy bin Yakzân. mlf. Selahattin Akti. 20-197. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2024.
• Kâşânî, Abdurrazzâk. Mu’cam Istilâhâtu’s-Sûfiyye. Thk. Abdu’l-ʿâl Şâhîn. Kahire: Daru’l-manâr, 1992.
• Kenny, Anthony. Geschichte der abendländischen Philosophie - Neuzeit. Übersetzt von Manfred Weltecke. Darmstadt: WBG, 2016.
• Kluge, Friedrich. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Hrsg. Elmar Seebold. Berlin/New York: Walter de Gruyter, 2001.
• Leibniz, Gottfried Wilhelm. Frühe Schriften zum Naturrecht. Hrsg. Hans Zimmermann. Hamburg: Felix Meiner Verlag, 2003.
• Locke, John. İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme. çev. Vehbi Hacıkadiroğlu. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1992.
• Muhammet Said Duran. Felsefenin Kökeni. İstanbul: Nobel Yayıncılık, 2024.
• Murray, Katharine Maud Elisabeth. Caught in the Web of Words: James A.H. Murray and the Oxford English Dictionary. New Haven & London: Yale University Press, 2001.
• Pfeifer, Wolfgang. “Mystik”. Etymologisches Wörterbuch des Deutschen. Erişim 24 Eylül 2025. https://www.dwds.de/wb/etymwb/Mystik
• Platon. Menon. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2013.
• Platon. Theaitetos. çev. Birdal Akar. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2016.
• Prenzel, Manfred - Heiland, Alfred. “Motivationale Prozesse beim autodidaktischen Lernen”. Unterrichtswissenschaft 18/3 (1990), 219-234.
• Rousseau, Jean Jacques. Bilimler ve Sanatlar Üzerine Söylev. çev. Sabahattin Eyüpoğlu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2007.
• Rousseau, Jean Jacques. Emile. çev. Yaşar Avunç. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2010.
• Rousseau, Jean Jacques. İnsanlar Arasındaki Eşitsizliğin Kaynağı. Çev. Ünsal Oskay, İstanbul: Say Yayınları, 2009.
• Samar Attar. İbn Tufeyl’in Modern Batı Düşüncesi Üzerindeki Etkisi. çev. Ayşenur Alper. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2021.
• Sıddıkî, Bahtiyar Hüseyin. “İbn Tufeyl”. çev. İlhan Kutluer. İslam Düşüncesi Tarihi. ed. M. M. Şerif. İstanbul: İnsan Yayınları, 1996.
• Strauss, Leo. “How To Study Medieval Philosophy”. Interpretation 23/3 (1996), 320-338.
• Tüfenkçi, Semra - Çetin, Mustafa: “Rousseau’da İnsan Doğası Ve Değerler Eğitimi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/32 (Aralık 2017), 487-506.
• Uludağ, Süleyman. “Keşf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 24 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kesf
• Vorländer, Karl. Geschichte der Philosophie. 2. Cilt. Leipzig: Verlag der Dürr’schen Buchhandlung, 3. Basım, 1911.
• Yalçın, B. Murat vd. “Malcolm Shepherd Knowles ve Erişkin Eğitimi”. Tıp Eğitimi Dünyası Sayı 19/19 (2005), 34-40.