Avrupa Birliğinde Uygulanan Koruma Yaklaşımları ve Türkiye’de Korunan Alanların Yasal Statü ve Kategorilerle İncelenmesi

Öz

Yaşanabilir bir çevre oluşturmak ve biyolojik çeşitliliği korumak yalnızca ulusal değil, küresel bir sorumluluktur. Bu doğrultuda dünya ülkeleri, doğal kaynakları korumaya yönelik statüler ve hedefler geliştirmiştir. Türkiye’de statüler uluslararası koruma sistemleri ile benzerlik gösterse de korunan alanların tespit, tescil, onay ve yönetim süreçlerinde sorunlar yaşanmaktadır. Aynı alanın farklı mevzuatlara göre birden fazla statüde tanımlanması ve bu statülerin farklı kurumlarca yönetilmesi, uygulamada zorluklara yol açmaktadır. Bu çalışmada, öncelikle kuramsal bir çerçeve oluşturulmuş; ardından analiz-sentez süreciyle Avrupa Birliği çevre politikalarıyla uyumlu olarak uygulanan uluslararası koruma sistemleri ile Türkiye’deki koruma yaklaşımları karşılaştırılmıştır. Üç örnek korunan alan türü olan IUCN Kategori I.b kapsamında değerlendirilen Milli Park, Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları, Ramsar Sözleşmesi kapsamında Ramsar Alanları üzerinden yasal, yönetsel ve uygulamaya dair çelişkiler tartışılmış; alanın yeri ile ilgili, alanın yapısı ile ilgili ve alanın gelişimi ile ilgili kriterler çerçevesinde değerlendirilmiştir. Alanın yeri ile ilgili kriterler; büyüklük, yer (konum), ulaşım başlıklarında değerlendirilmiştir. Alanın yapısı ile ilgili kriterler; korunan alanlarda incelenecek ekolojik kriterler çerçevesinde detaylandırılmış (doğallık, tehlike altında olma, yenilenemezlik, zenginlik, azlık enderlik, bütünlük, temsil yeteneği) başlıklarında, alanın gelişimi ile ilgili kriterler ise korunan alana gelen ziyaretçilerin alanın özellik ve karakteristiğini bozmadan barındıracak tesislerin yapılması, gerekli yerlerde koruma-kullanım dengesi gözetilerek yapılan planlama çalışmaları, alanın bakımı ve temizliği ile idari ve teknik personel çerçevesinde değerlendirilmiştir. Tabiatı ve Biyolojik Çeşitliliği Koruma Yasa Tasarısı’na da yer verilerek mevcut sorunların giderilmesine yönelik sonuç ve öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Korunan Alanlar,
• Koruma Statüleri
• Çevre Yönetimi
• Korunan Alan Kriterleri

Conservation Approaches Implemented in the European Union and an Examination of the Legal Status and Categories of Protected Areas in Türkiye

Öz

Creating a livable environment and conserving biodiversity constitute not only a national but also a global responsibility. In this context, countries around the world have developed various statuses and targets aimed at protecting natural resources. Although the protection statuses in Türkiye show similarities with international conservation systems, significant challenges arise in the processes of identification, designation, approval, and management of protected areas. The classification of the same area under multiple statuses based on different legislative frameworks, and their management by different authorities, leads to practical difficulties. In this study, a theoretical framework is first established; subsequently, through an analysis–synthesis process, international conservation systems implemented in alignment with European Union environmental policies are compared with conservation approaches in Türkiye. Legal, administrative, and practical contradictions are discussed through three sample protected area types: National Parks evaluated under IUCN Category I.b, Wildlife Development Areas, and Ramsar Sites designated under the Ramsar Convention. These areas are assessed within the framework of criteria related to location, structure, and development. Location-related criteria include size, geographical position, and accessibility. Structure-related criteria are elaborated within the scope of ecological parameters to be examined in protected areas, including naturalness, level of threat, non-renewability, richness, rarity, integrity, and representativeness. Development-related criteria are evaluated in terms of the construction of facilities that accommodate visitors without compromising the characteristics and integrity of the area, planning practices that maintain a balance between conservation and use where necessary, as well as maintenance, cleanliness, and the provision of administrative and technical personnel. The study also addresses the Draft Law on the Protection of Nature and Biodiversity and develops conclusions and recommendations aimed at resolving existing issues.

Anahtar Kelimeler

• Protection Statues
• Environmental Management
• Protected areas
• Protected area criterias

Kaynakça

1. Akdoğan, M. (2023). Korunan alan yönetiminde katılımcılık: Sakarya Meydan Muharebesi Tarihi Milli Parkı Örneği (Yüksek Lisans Tezi). Çankırı Karatekin Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Çankırı.
2. Arat, G., & Türkeş, M. (2002). Uluslararası sözleşmeler ön rapor. Vizyon 2023: Bilim ve Teknoloji Stratejileri Teknoloji Öngörü Projesi Çevre ve Sürdürülebilir Kalkınma Paneli, Ankara.
3. Aydın, A.H., & Çamur, Ö. (2017). Avrupa Birliği çevre politikaları ve çevre eylem programları üzerine bir inceleme. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7 (13), https://doi.org/10.29029/busbed.310635
4. Bayar, A., & Göktuğ, T.H. (2021). Actual situation and problems of national parks in Turkey. In A. Gül & M. Çakır (Eds.), Architectural sciences and protection & conservation & preservation (p.141-178). Iksad Publication.
5. Berglund, H., Carré, A., Halada, L., Kanka, R., Kudrnovsky, H., Paternoster, D., & Roscher, S. (2021). Forest & biodiversity in europe: an overview (Technical Paper No. 4/2021). ETC/BD Report to the EEA. https://www.eionet.europa.eu
6. Convention on Biological Diversity. (1993). Article 2: use of terms – protected area. EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/TR/TXT/?uri=CELEX%3A21993A1213(01)
7. Convention on Biological Diversity. (2011). Text and annexes. Secretariat of the Convention on Biological Diversity/UNEP. https://www.cbd.int/doc/legal/cbd-en.pdf
8. Çokgezen, J. (2007). Avrupa Birliği çevre politikası ve Türkiye. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 23 (2), 91-115. https://izlik.org/JA82MC92DD

9. Coşkun, B., Ak, D., & Pank Yıldırım, Ç. (2018). Mevzuatta son dönemlerde meydana gelen gelişmeler bağlamında çevresel açıdan korunan alan yönetiminin değerlendirilmesi. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(4), 29–44.
10. DKMPGM. (2024). Korunan alan istatistikleri. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü. https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Menu/18/Korunan-Alan-Istatistikleri
11. Dudley, N., & Phillips, A. (2006). Forests and protected areas: guidance on the use of the ıucn protected area management categories (Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 12). World Commission on Protected Areas (WCPA), IUCN.
12. Dudley, N., Parrish, J.D., Redford, K.H., & Stolton, S. (2010). The revised IUCN protected area management categories: The debate and ways forward. Oryx, 44(4), 485–490. https://doi.org/10.1017/S0030605310000566
13. Duru, B. (2007). Avrupa Birliği çevre politikası. In D. Çağrı Esenemoğlu (Eds.), Avrupa Birliği politikaları (s.280), İmaj Yayınevi: Ankara.
14. Eroğlu, S. (2014). Milli Parklar Kanunu’nda belirlenen korunan alan metodolojisi. Denetişim, (13), 85–90.
15. Gökalp Alıca, S. (2012). Tabiatı ve biyolojik çeşitliliği koruma kanunu tasarısı’nın doğa koruma mevzuatı çerçevesinde değerlendirilmesi. Ankara Barosu Dergisi, 185–216.
16. IUCN. (2008). Effective protected areas. https://www.iucn.org/our-work/topic/effective-protected-areas
17. IUCN. (2013a). Wilderness protected areas: management guidelines for IUCN category 1b protected areas. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/PAG-025.pdf
18. IUCN. (2013b). Guidelines for applying protected area management categories: category ıı national park (Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 21). https://www.iucn.org/resources/publication/guidelines-applying-protected-area-management-categories-category-ii-national-park
19. Karadaş, G., & Yalçınkaya, N.M. (2023). Türkiye’de tabiat parklarının ilan edilmesine yönelik karar verme süreçlerinde etkin bir analitik araç önerisi: WASPAS tekniği. Kadirli Uygulamalı Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 317–347. https://kadirliubfd.com/index.php/kubfd/article/view/82
20. Kılıç, M. (2018). Türkiye’de milli parkların gelişimi: Yozgat Çamlığı Milli Parkı örneği (Yüksek Lisans Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
21. Körbalta, H. (2022). Türkiye’de milli parklar ve uzun devreli gelişme planlarının arazi kullanımı ve yapılaşmaya yönelik mevzuat kapsamında incelemesi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 5(3), 703–715. https://doi.org/10.33712/mana.1183743
22. Kurdoğlu, O. (2007). Dünya’da doğayı koruma hareketinin tarihsel gelişimi ve güncel boyutu. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 8(1), 59–76.
23. Mezquida, J.A.A., de la Guerra, M.M., Limón García, J.G., & de Lucio Fernández, J.V. (2008). Procedure for assigning IUCN protected area management categories. IUCN–International Union for Conservation of Nature; Europarc-Spain; Fundación Interuniversitaria Fernando González Bernáldez. https://policycommons.net/artifacts/1375547/procedure-for-assigning-iucn-protected-area-management-categories/1989809/
24. Milli Parklar Yönetmeliği. (1986, 12 Aralık). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5413&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
25. Natura 2000. (79/409/EEC Yabani Kuşların Korunması Direktifi, 92/43/EEC Habitat Direktifi)
26. Öztunç, Ö. (2006). Uluslararası çevre politikalarında Birleşmiş Milletlerin rolü (Yüksek Lisans Tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
27. Ramsar Sözleşmesi. (1994, 4 Mart) https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/21937.pdf
28. Sarıkaya, H.Z. (2004). Avrupa Birliği uyum sürecinde çevre politikaları ve uygulamaları. Su Kirlenmesi Kontrolü Dergisi, 14 (1), 1-10.
29. Seyhan, S., & Demirel, Ö. (2021). Almanya ve İngiltere örneklerinde korunan alan politikaları ve planlaması ile orman rekreasyon alanlarının yasal statüleri ve mevzuatları. GSI Journals Serie A: Advancements in Tourism, Recreation and Sports Sciences (ATRSS), 4(1), 82–98. https://doi.org/10.5281/zenodo.4574594
30. Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği. (2014, 4 Nisan). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19546&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
31. Surat, H., Surat, B.Z., & Özdemir, M. (2014). Korunan alanların rekreasyonel kullanımı ve yerel halkın farkındalığı: Borçka Karagöl Tabiat Parkı örneği. In II. Ulusal Akdeniz Orman ve Çevre Sempozyumu: Akdeniz Ormanlarının Geleceği: Sürdürülebilir Toplum ve Çevre (Bildiri). WWF. (2008). Living planet report. https://wwfint.awsassets.panda.org/downloads/lpr_living_planet_report_2008.pdf
32. WWF. (2021). Korumazsak kaybederiz: sürdürülebilir bir türkiye için korunan alan hedefi: 2030’a kadar %30. Yaban Hayatı Koruma ve Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları ile İlgili Yönetmelik. (2004, 8 Kasım). https://www.tarimorman.gov.tr/DKMP/Belgeler/MEVZUAT/4915%20Kara%20Avc%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1%20Kanunu/13)Yaban%20Hayat%C4%B1%20Koruma%20ve%20Yaban%20Hayat%C4%B1%20Geli%C5%9Ftirme%20Sahalar%C4%B1%2
33. Yeniyurt, C., Hemmami, M., Çağırankaya, S., & Koopmanschap, E. (2011). Türkiye’nin ramsar alanlarında sulak alan yönetim planları değerlendirme raporu. Doğa Derneği.
34. Yeşil, M. (2016). Doğa koruma yaklaşımlarındaki değişimlerin dünyada ve Türkiye’deki tarihsel süreci. Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 4(10), 867–876. https://doi.org/10.24925/turjaf.v4i10.867-876.658
35. Yıldırım, B. (2023). Katılımcı yaklaşım ile korunan alanlarda ekoturizm faaliyetlerinin değerlendirilmesi: Yedigöller Milli Parkı örneği (Yüksek Lisans Tezi). Düzce Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Düzce.
36. Yıldız, B., & Aydın, C. (2023). Türkiye’de korunan alanların IUCN politikaları kapsamında değerlendirilmesi. Türkiye Arazi Yönetimi Dergisi, 5(1), 20–30. https://doi.org/10.51765/tayod.1233766
37. Yılmaz, H. (2023). Milli parkların planlanması: uzun devreli gelişme planlarının işlevi ve hukuki niteliği üzerine bir inceleme. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(2). https://doi.org/10.58733/imhfd.1357942
38. Yinanç, A., & Sönmez, K. (2022). Türkiye’de korunan alanların tanımlanmasında ve sınıflandırılmasında yaşanan sorunlara ilişkin çözüm önerileri. International Journal of Management and Administration, 6(11), 53–60. https://doi.org/10.29064/ijma.1035202
39. Yui, M. (2014). The development of national parks and protected areas around THT world. Natural Environment Coexistence Technology Association Japan. https://necta.jp/pdf/national_parks.pdf
40. Yücel, M. (2010). Doğa koruma. Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Genel Yayın No: 265, Ders Kitapları Yayın No: A-85
41. 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu. (1971, 4 Nisan). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=1380&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
42. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu. (1983, 23 Temmuz). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2863&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
43. 2872 Sayılı Çevre Kanunu. (1983, 11 Ağustos). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2872&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
44. 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu. (1983, 11 Ağustos). https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=2873&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
45. 4915 Sayılı Kara Avcılığı Kanunu. (2003, 11 Temmuz). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4915&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
46. 6831 Sayılı Orman Kanunu. (1956, 31 Ağustos) https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.6831.pdf