Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi

1300-4220 2822-4647

Nazmi KOZAK

10.17123/atad.1696344

Cultural Heritage Tourism, Visitor and Audience Studies

Kültürel Miras Turizmi, Ziyaretçi ve İzleyici Çalışmaları

The Friday Parade as a Tourism Destination in the Last Period of the Ottoman State

Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Bir Turizm Destinasyonu Olarak Cuma Selamlığı

https://orcid.org/0000-0002-7817-2043

Şahin

Gürsoy

AFYON KOCATEPE ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ

03 17 2026

0 1 105 114 05 09 2025 09 11 2025

1990

Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi

Tourism activities in the modern sense in the Ottoman country began starting from the second half of the 19th century. The first organised tourist group came to İstanbul on the occasion of Ottoman General Exposition [Sergi-i Umûmî-i Osmânî] held in 1863. From this date, within the scope of faith, culture, and archaeology tourism, organised group tours to different regions of the country started to be held. The capital city, İstanbul was at the forefront of the destinations attracting European tourists’ attention. Especially the historical peninsula was the most popular region. Additionally, the Friday Parade which provided the opportunity to see the Sultan himself up close, even if only for a short time, was an extremely interesting ceremony for foreigners. The tourists interested in the physical characteristics of Sultan and his coming and going to the mosque had to be in the city on Friday and presented to the palace for approval by their embassies in order to watch this ceremony. Since the number of participants was limited, attending this ceremony was considered a significant privilege. The purpose of this study was to examine the permission processes conducted due to tourists’ watching the ceremony, the problems experienced, and their impressions about the ceremony in the light of Ottoman archive documents and travel books.

Osmanlı ülkesinde modern anlamda turizm faaliyetleri 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren başladı. İstanbul’a ilk organize turist kafilesi 1863’te düzenlenen Sergi-i Umûmî-i Osmânî vesilesiyle geldi. Bu tarihten itibaren inanç, kültür ve arkeoloji turizmi kapsamında ülkenin çeşitli bölgelerine organize grup turları düzenlenmeye başlandı. Başkent İstanbul, Avrupalı turistlerin ilgisini çeken destinasyonların başında gelmekteydi. Özellikle tarihi yarımada en popüler bölgeydi. Bununla birlikte padişahın bizzat kendisini kısa bir süreliğine de olsa yakından görme imkanı sağlayan cuma selamlığı, ecnebiler için son derece ilgi çekici bir tören idi. Padişahın fiziksel özelliklerini ve camiye geliş-gidişini merak eden turistlerin bu töreni izleyebilmeleri için cuma günü şehirde bulunmaları ve elçilikleri tarafından sarayın onayına sunulmaları gerekliydi. Katılımcı sayısı sınırlı oldu- ğu için bu merasime katılabilmek önemli bir ayrıcalık olarak kabul edilmekteydi. Çalışmanın amacı Osmanlı arşiv belgeleri ve seyahatnameler ışığında turistlerin cuma selamlığını izlemek amacıyla yürütülen izin süreç- lerini, yaşanan sorunları ve törenle ilgili izlenimlerini irdelemektir.

Cuma Selamlığı Padişah İstanbul Turist Osmanlı Devleti

Friday Parade Sultan İstanbul Tourist Ottoman State

Ahmed Lütfi Efendi, (1999). Vak’anüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi. V. Cilt, (trans. Y. Demirel), İstanbul: Tarih Vakfı-Yapı Kredi Yayınları.

Altıntaş, A. ve Kurnaz Şahin, F. (2007). Reşit Saffet Atabinen (1884 1965) ve Türk Turizmine Katkıları”, AÜ DTCF Tarih Araştırmaları Dergisi, 26 (42): 9-36.

Arslan, N. (1992). Gravür ve Seyahatnamelerde Anıtsal Yapılarıyla İstanbul (18. Yüzyıl Sonu ve 19. Yüzyıl). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları.

Başkan, S. (1997). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Resim. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Beydilli, K. (2014). İmparatorluğun Son Yüzyılında İstanbul. II. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu, II. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu Bildirileri 27-29 Mayıs 2014, (Edt. F. M. Emecen, A. Akyıldız, E. S. Gürkan) İstanbul : İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Yayını.

Chishull, E. D. (1993). Türkiye Gezisi ve İngiltere’ye Dönüş 12 Eylül 1698-10 Şubat 1702. (Çevirmen: B. Orhan), İstanbul: Bağlam Yayınları.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), İrâde Hususi (İ.HUS), 36/89, 001, H-29-10-1312/25 Nisan 1895; İ.HUS, 128/14, H-04-02-1323/10 Nisan 1905.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Esas Evrakı (Y.EE), 108/29, H-23-11-1304/13 Ağustos 1887.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Evrakı Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik (Y.PRK.EŞA), 38/24, 001, H-02-02-1319/21 Mayıs 1901; Y.PRK.EŞA, 6/71, (3 Ramazan 1304/26 Mayıs 1887).

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Evrakı Teşrifat-ı Umumiye Dairesi (Y.PRK.TŞF), 5/61, 001, H-10-05-1316/26 Eylül 1898.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Perakende Evrakı Zabtiye Nezareti Maruzatı (Y.PRK.ZB), 25/91, 001, H-29-02-1318/28 Haziran 1900.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO), 2190/164177, 001, 002; BEO, 2547/191023, H-06-02-1323/12 Nisan 1905.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Hariciye Nezareti Tahrirat-ı Hariciye Odası (HR.TH.), 317/68, 11 Nisan 1905.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Evrak (TS.MA.e), 375/25, H-21-11-1318/12 Mart 1901.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Yıldız Mütenevvi Maruzat Evrakı (Y.MTV), 173/154, 12 Şevval 1315/5 Mart 1898.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Hariciye (C.HR), 1338, 2200, 2484, 2563, 2694, 3304, 3305, 3472, 3474, 3617, 3618, 4354, 4745, 5063, 5207, 5267, 5288, 5637, 5724, 5742, 5756, 5998, 5999, 6639, 6701, 6714, 6715, 6718, 6730, 7327, 7837, 8422, 8530.

Çadırcı, M. (1991). Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapıları. Ankara: TTK Yayınları.

Çadırcı, M. (1993). Tanzimat Döneminde Çıkarılan Men’-i Mürûr ve Pasaport Nizâmnâmeleri, Belgeler, XV (19): 169-185.

Çelik, E. (2019). Osmanlı’nın Ecnebî Misafirleri: Seyyah-Turist, Güzergâh ve Devlet (1863-1914) (Basılmamış Doktora Tezi). Trabzon: Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı.

Çelik, E. (2020). Osmanlı Topraklarına Yeni Bir Gezi Türü: 19. ve 20. Yüzyılda Cruise Gezileri, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi (CTAD), 16 (32): 399-430.

Çelik, E. (2023). Acentayı Takip Etmek: 19. Yüzyıl Sonlarında İstanbul’da Paket Turlar, Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 34 (3): 71-79.

Davis, E. J. (1879). Life in Asiatic Turkey. a Journal of Travel in Cilicia (Pedias and Trachoea), Isauria, and Parts of Lycaonia and Cappadocia, London: Edward Stanford Yayınları.

Deringil, S. (2002). İktidarın Sembolleri ve İdeoloji, II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909), (Çevirmen: G. Çağalı Güven) İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Deringil, S. (2017). Simgeden Millete, II. Abdülhamid’den Mustafa Kemal’e Devlet ve Millet, 4. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları.

Doğan, C. (2021). Sultan ve Foucault: II. Abdülhamid Döneminde Cuma Selamlığı, Arz-ı Hâller ve İktidarın Mikrofiziğinde “Güç Aşındırmaları” (1876-1908). Universal Journal of History and Culture, 3 (1): 1-18.

Fellows, C. (1852). Travels and Researches in Asia Minor More Particularly in The Province of Lycia. London: John Murray Yayınları.

Forlar Yazıcı, Ö. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nda Turizm (1850-1923) (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı.

Güleryüz, U. (2021). Türkiye’de Turizmin Tarihsel Gelişimi (Basılmamış Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı.

Güngör, B. (2021). Sultan II. Abdülhamid’in Yönetim Anlayışı ve Osmanlı Bürokratik Yapısındaki Yeri. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (60): 79-102.

Handbook (1871). Handbook for Travellers in Constantinople, the Bosphorus, Dardanelles, Brousa, and Plain of Troy, with General Hints for Travellers in Turkey. London: John Murray Yayınları.

Handbook (1900-1907), Handbook For Travellers is Constantinople, Brusa. and the Troad, with Maps and Plans. London: John Murray, Albemarle Street. 1900. With Index and Directory for 1907.

İnalcık, H. (1988). “Şikayet Hakkı: Arz-i Hâl ve ‘Arz-i Mahzar’lar”. Osmanlı Araştırmaları, VII-VIII, 33-54.

İpşirli, M. (1991). “Osmanlılarda Cuma Selamlığı (Halk-Hükümdar Münasebetleri Açısından Önemi)”. Prof Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, Ayrı Basım, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 459-471.

İpşirli, M. (1993). Cuma Selâmlığı. İslâm Ansiklopedisi, 8. Cilt, İstanbul: TDV Yayını, 90-92.

İpşirli, M. (2015). Cuma Selamlığı. Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi, 3. Cilt, İstanbul: 396-403 (https://istanbultarihi.ist/90-cuma-selamligi), (Erişim Tarihi: 09.05.2025).

Karateke, H. T. (2004). Padişahım Çok Yaşa! Osmanlı Devletinin Son Yüz Yılında Merasimler, İstanbul: Kitap Yayınevi.

Kütükoğlu, M. S. (1974). Osmanlı-İngiliz İktisadi Münasebetleri (1580-1838). 1. Cilt, Ankara: TKAE Yayınları.

Madden, R. R. (1829). Travels in Turkey, Egypt, Nubia and Palestine in 1824, 1825, 1826, and 1827. London: Henry Colburn Yayınları.

Neave, D. L. D. (1978). Eski İstanbul’da Hayat. (Çevirmen: O. Öndeş), İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.

Özbek, N. (2004). Osmanlı İmparatorluğunda Sosyal Devlet Siyaset, İktidar ve Meşrutiyet (1876-1914), İstanbul: İletişim Yayınları.

Raczynski, E. (1980). 1814’de İstanbul ve Çanakkale’ye Seyâhat. İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.

Schiffer, R. (1982). Turkey Romanticized İmages of the Turk in Early 19th Century English Travel Literature with an Anthology af Texts. Bochum: Materialia Turcica, Beiheft 5, Studienverlag Dr. N. Brockmeyer Yayınları.

Sezer, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nda Seyahat İzinleri (18-19.Yüzyıl), Tarih Araştırmaları Dergisi, XXI (33): 105-125.

Slade, A. (1945). Sir Adolphus Slade’in (Müşavir Paşa) Türkiye Seyahatnamesi ve Türk Donanması İle Yaptığı “Karadeniz” Seferi. (çev. A. R. Seyfioğlu), Genelkurmay IX. Şube Yayınları.

Spry, W. J. J. (1895). Life of the Bosphorus Doings in the City of the Sultan Turkey Past and Present. London: H. S. Nichols Yayınları.

Şahin, G. (2017). İngiliz Seyahatnamelerinde Osmanlı Toplumu ve Türk İmajı. İstanbul: Gökkubbe Yayınları.

Şahin, G. (2020). XIX. Yüzyılda İngiliz Gezginlerin Kaleminden Osmanlı Yöneticileri ve Yönetim Sistemi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (TBMM’nin 100. Yılı ve Millî İrade Özel Sayısı), 69-91.

Tozduman Terzi, A. (2013). “Sultan Abdülaziz’in Kılıç Kuşanma Merasimi”, Osmanlı’nın İzinde Prof Dr Mehmet İpşirli Armağanı, C. II, (Edt. F. Emecen, İ. Keskin, A. Ahmetbeyoğlu), İstanbul: Timaş Yayınları, 465-484.

Wittman, W. (1803). Travels in Turkey, Asia-Minor, Syria and Across the Desert Into Egypt During the Years 1799, 1800 and 1801 in Company with Turkish Army, and The British Military Mission. London: Richard Philips Yayınları.

Yüksel, A. (2012). II. Abdülhamid Döneminde Bilimsel, Kültürel ve Turistik Amaçlarla Osmanlı Ülkesine Gelen Almanlar, The Journal of Academic Social Science Studies, 5 (5): 413-433.