cbd Coğrafi Bilimler Dergisi 1303-5851 1308-9765 Ankara Üniversitesi 10.33688/aucbd.1780698 Economic Geography Turkish Economic Geography Ekonomik Coğrafya Türkiye Ekonomik Coğrafyası Clustering in the Footwear Manufacturing Sector in Türkiye: A Study on Spatial Distribution Türkiye’de Ayakkabı İmalatı Sektöründe Kümelenme: Mekansal Dağılım Üzerine Bir İnceleme https://orcid.org/0000-0002-1127-3579 Kalelioğlu Mehmet Ragıp Gaziantep University Advanced Online Publication 298 320 09 09 2025 03 26 2026 Copyright © 2003, Coğrafi Bilimler Dergisi 2003 Coğrafi Bilimler Dergisi

This study examines the spatial clusters, levels of specialization, and patterns in the SME-dominated footwear manufacturing sector in Türkiye. Like many other types of clusters, footwear manufacturing clusters are constantly evolving and restructuring in response to globalization, technological changes, and market dynamics. The study examined employment and value-added parameters in the footwear manufacturing sector for the 2009 and 2019 time series, using Three-Star Analysis supported by Location Quotient Analysis. Clusters were identified, and the spatial distribution was mapped using location-specific information to evaluate patterns across Türkiye. According to the spatial pattern emerging from both analyses, footwear manufacturing clusters are not homogeneously distributed; rather, the sector is specialized and clustered in certain provinces that are traditional industrial centers and the Anatolian Tigers of Türkiye. This spatial pattern provides critical data for local and regional development strategies and lays an important foundation for future research into the reasons for sectoral concentration.

Bu çalışma, Türkiye’de KOBİ ağırlıklı ayakkabı imalatı sektöründeki mekansal kümelenmeleri, uzmanlaşma düzeyleri ve örüntülerini incelemektedir. Ayakkabı imalat kümelenmeleri diğer birçok kümelenme tipi gibi küreselleşme, teknolojik değişimler ve pazar dinamikleriyle sürekli olarak evrilmekte ve yeniden yapılanmaktadır. Araştırmada, ayakkabı imalat sektöründe istihdam ve katma değer parametreleri, 2009 ve 2019 zaman serisi için Üç Yıldız Analizi aracılığıyla incelenmiş, Lokasyon Katsayısı analiziyle desteklenmiş; bu kapsamda kümelenme alanları belirlenmiş ve mekansal dağılım haritalandırılarak Türkiye genelindeki örüntüler, mekana özgü bilgilerle değerlendirilmiştir. Her iki analiz sonucunda ortaya çıkan mekansal örüntüye göre, ayakkabı imalat kümelerine dair mekansal örüntünün pek homojen dağılmadığını, sektörün Türkiye’nin geleneksel sanayi merkezleri ve Anadolu Kaplanları niteliğindeki belirli illerde uzmanlaştığını ve kümelenme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Bu mekansal örüntü, yerel ve bölgesel kalkınma stratejileri bakımından kritik veriler oluştururken, sektörel yoğunlaşmanın nedenleri üzerine gelecekte yapılacak araştırmalar için önemli bir tartışma zemini oluşturmaktadır.

 Kümelenme Ayakkabı imalatı Üç yıldız analizi Ekonomik coğrafya Türkiye Cluster Footwear manufacturing Three-star analysis Economic geography Türkiye Akgüngör, S. (2006). Geographic concentrations in Turkey’s manufacturing industry: Identifying regional highpoint clusters. European Planning Studies, 14(2), 169-197. https://doi.org/10.1080/09654310500418002 Akgüngör, S., Kumral, N., & Lenger, A. (2003). National industry clusters and regional specializations in Turkey. European Planning Studies, 11(6), 647-669. https://doi.org/10.1080/0965431032000108378 Akgüngör, S., & Falcıoğlu, P. (2005). European Integration and Regional Specialization Patterns in Turkey’s Manufacturing Industry. Dokuz Eylül University Discussion Paper Series, 5(01). Amighini, A., & Rabellotti, R. (2006). How do Italian footwear industrial districts face globalization? European Planning Studies, 14(4), 485-502. https://doi.org/10.1080/09654310500421105 APICCAPS. (2020). The World footwear yearbook 2020 (10th ed.). Portuguese Footwear, Components, Leather Goods Manufacturers’ Association. https://www.worldfootwear.com/yearbook/the-world-footwear-2020-Yearbook/214.html Argüelles, M., Benavides, C., & Fernández, I. (2014). A new approach to the identification of regional clusters: Hierarchical clustering on principal components. Applied Economics, 46(21), 2511-2519. https://doi.org/10.1080/00036846.2014.904491 Asheim, B. T., Cooke, P., & Martin, R. (2006). The Rise of the cluster concept in regional analysis and policy: A Critical assessment. In B. T. Asheim, P. Cooke & R. Martin (Eds.), Clusters and regional development: Critical reflections and explorations (pp. 1-29). London: Routledge. Baca, H. (2022). Kümelenme analizi: Türkiye illerinin sektörel bazda kümelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kafkas Üniversitesi, SBE, Kars, Türkiye. Bathelt, H., & Glückler, J. (2018). Relational research design in economic geography. In The new Oxford handbook of economic geography, (pp. 179-195). Oxford: Oxford University Press Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı (BAKKA). (2023). Bartın ayakkabı ve saya imalatı sektörüne yönelik sanayi sitesi kurulumu. Bartın: BAKKA. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/bartin-ayakkabi-ve-saya-imalatina-yonelik-sanayi-sitesi-kurulumu-on-fizibilite-raporu/2796 Bertacchini, E. E., & Borrione, P. (2013). The geography of the Italian creative economy: The special role of the design and craft-based industries. Regional Studies, 47(2), 135-147. https://doi.org/10.1080/00343404.2011.628652 Breschi, S. & Malerba, F. (2005). Clusters, networks, and Innovation: Research Results and New Directions. In S. Breschi & F. Malerba (Eds.), Clusters, Networks, and Innovation (pp.1-26). Oxford: Oxford University Press. Boschma, R. (2007). Path creation, path dependence and regional development. Path Dependence and the Evolution of City Regional Economies, Working Paper Series, 197(3), 40-55. Buciuni, G., & Pisano, G. (2018). Knowledge integrators and the survival of manufacturing clusters. Journal of Economic Geography, 18(5), 1069-1089. https://doi.org/10.1093/jeg/lby035 Carroll, M. C., Reid, N., & Smith, B. W. (2008). Location quotients versus spatial autocorrelation in identifying potential cluster regions. The Annals of Regional Science, 42(2), 449-463 https://doi.org/10.1007/s00168-007-0163-1 Ceyhan, M. S., & Özcan, S. Ö. (2018). Bölgesel kalkınmada kümelenmelerin rolü: Bartın ili ayakkabıcılık sektörü örneği. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 141-163. https://doi.org/10.11616/asbed.v18i38800.459479 Coe, N. M., Kelly, P. F., & Yeung, H. W. (2019). Economic geography: A contemporary introduction. John Wiley & Sons. Çelik, N., Akgüngör, S., & Kumral, N. (2019). An assessment of the technology level and knowledge intensity of regions in Turkey. European Planning Studies, 27(5), 952-973. https://doi.org/10.1080/09654313.2019.1579301 Çelik, E., & Sandal, E. (2022). Türkiye imalat sanayii ve alt sektörlerinin bölgesel yoğunlaşma yapısı: 2011-2020 yılı karşılaştırmalı yerelleşme katsayısı analizi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(3), 1452-1468. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1122318 Delgado, M., Porter, M. E., & Stern, S. (2016). Defining clusters of related industries. Journal of Economic Geography, 16(1), 1-38. https://doi.org/10.1093/jeg/lbv017 Demirdöğen, S. (2018). Kümelenme potansiyeli gösteren sektörlerin belirlenmesi: TRA 1 düzey 2 bölgesi üzerine bir uygulama. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(4), 85-113. https://doi.org/10.11616/asbed.v18i41997.505856 Doldur, H., & Kartal, M. (2022). Türkiye’de deri sanayisinin mekânsal dağılışı. Ege Coğrafya Dergisi, 31(1), 55–68. https://doi.org/10.51800/ecd.1111116 Duran, E. (2024). Çorum İli İmalat Sektörü Üç Yıldız Analizi. Doğu Coğrafya Dergisi, 29(51), 41-49. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1448869 Elburz, Z. (2024). Türkiye’de imalat sanayi coğrafi yoğunlaşması ve değişimi. Kent Akademisi, 17(6), 2585-2604. https://doi.org/10.35674/kent.1505195 Encyclopaedia Britannica. (2025, Ağustos 07). Shoe. In Encyclopaedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/shoe Eser, U., & Köse, S. (2005). Endüstriyel yerelleşme ve yoğunlaşma açısından Türkiye sanayii: İl imalat sanayilerinin analizi. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(2), 97-139. https://izlik.org/JA36FU44ZX Essletzbichler, J. (2012). Evolutionary Economic Geographies. İçinde Trevor Barnes, Jamie Peck, and Eric Sheppard (eds) The Wiley‐Blackwell Companion to Economic Geography, 183-198. Wiley Blackwell. European Commission (EC) (2025). Footwear industry. Internal Market, Industry, Entrepreneurship and SMEs. Erişim. URL: https://single-market economy.ec.europa.eu/sectors/textiles-ecosystem/footwear-industry_en Falcıoğlu, P., & Akgüngör, S. (2008). Regional specialization and industrial concentration patterns in the Turkish manufacturing industry: An assessment for the 1980–2000 period. European Planning Studies, 16(2), 303-323. https://doi.org/10.1080/09654310701814678 Faroqhi, S. (2011). Osmanlı’da kentler ve kentliler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Feser, E. J. & Bergman, E. M. (2000). National industry cluster templates: A framework for applied regional cluster analysis. Regional Studies, 34(1), 1-19. https://doi.org/10.1080/00343400050005844 Güçlü, M., Türkcan, B., Günal, R. A. & Kumral, N. (2016). An Empirical Analysis of Cultural Economy in Turkey’s Metropolitan Regions. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(4), 53-66. https://doi.org/10.18037/ausbd.415545 Gültekin, L., Yavan, N., & Kurul, Z. (2023). Evrimsel ekonomik coğrafya perspektifinden Türkiye’de bölgelerin ilişkili çeşitlilik dinamiklerine yönelik ampirik bir analiz. Coğrafi Bilimler Dergisi, 21(2), 616-659. https://doi.org/10.33688/aucbd.1354132 Huang, Z., & Zhang, X. (2008). The role of clustering in rural industrialization: A case study of the footwear industry in Wenzhou. China Economic Review, 19(3), 409-420. İpekyolu Kalkınma Ajansı (İKA). (2024). Gaziantep ayakkabı sektörü raporu. Gaziantep: İpekyolu Kalkınma Ajansı. Isaksen, A. (1997). Regional clusters and competitiveness: the Norwegian case. European planning studies, 5(1), 65-76. https://doi.org/10.1080/09654319708720384 İstanbul Sanayi Odası (İSO). (2022). Ayakkabı sektörü raporu 2022. İstanbul: İstanbul Sanayi Odası. https://www.iso.org.tr/Sites/1/upload/files/AYAKKABI_ve_YAN_SANAYI_SEKTOR_RAPORU_WEB_opt-11190.pdf Kalelioğlu, M. R. (2025). Gaziantep imalat sanayinde Fordist üretimden Post-Fordizme geçiş süreci: Mekânsal dönüşümün dinamikleri ve sonuçları. Türk Coğrafya Dergisi, (88), 211-226. https://doi.org/10.17211/tcd.1766334 Kavak, İ. (2021). Türkiye’de ekonomik rekabetçilik için bölgesel sektörel kümelerin rolü (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara. Kaygalak, I. & Reid, N. (2016). The geographical evolution of manufacturing and industrial policies in Turkey. Applied Geography, 70, 37-48. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2016.01.001 Kaygalak, İ. (2018). Türkiye imalat sanayisinde yerelleşme ve uzmanlaşma eğilimleri. International Journal of Geography and Geography Education, (38), 171-186. https://doi.org/10.32003/iggei.428136 Ketels, C. & Protsiv, S. (2014). European Cluster Panorama 2014. Luxembourg: Publications Office of the European Union. (European Cluster Observatory report; European Commission, DG GROW). Kırankabeş, M. C., & Arık, M. (2014). Industrial clustering approach in regional development: The case of Turkey. Journal of Applied Business and Economics, 16(3), 135-151. http://www.na-businesspress.com/JABE/ArikM_Web16_3_.pdf Klepper, S. (2007). Disagreements, spinoffs, and the evolution of Detroit as the capital of the US automobile industry. Management Science, 53(4), 616-631. https://doi.org/10.1287/mnsc.1060.0683 Klepper, S. (2010). The origin and growth of industry clusters: The making of Silicon Valley and Detroit. Journal of Urban Economics, 67(1), 15-32. https://doi.org/10.1016/j.jue.2009.09.004 Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı (KUZKA) (2014). TR82 Bölgesi 3 yıldız küme analiz çalışması. Ankara: TC Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı yayını. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/assets/upload/dosyalar/20140901-tr82-bolgesi-3-yildiz-kume-analizi-san-bak-web.pdf Lazzeretti, L., Boix, R., & Capone, F. (2008). Do creative industries cluster? Mapping creative local production systems in Italy and Spain. Industry and innovation, 15(5), 549-567. https://doi.org/10.1080/13662710802374161 Martin, R., & Sunley, P. (2003). Deconstructing clusters: chaotic concept or policy panacea? Journal of Economic Geography, 3(1), 5-35. https://doi.org/10.1093/jeg/3.1.5 Martin, R., & Sunley, P. (2006). Path dependence and regional economic evolution. Journal of Economic Geography, 6(4), 395–437. https://doi.org/10.1093/jeg/lbl012 Menzel, M.P., & Fornahl, D. (2010). Cluster life cycles – Dimensions and rationales of cluster evolution. Industrial and Corporate Change, 19, 205–238. https://doi.org/10.1093/icc/dtp036 Mevlana Kalkınma Ajansı (MEVKA). (2012). Konya ayakkabı kümelenme stratejisinin geliştirilmesi (TR52-11-DFD-01/0026). Konya: Mevlana Kalkınma Ajansı. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/konya-ayakkabi-rekabet-edebilirlik-ve-kume-raporu/1310 O’Donoghue, D., & Gleave, B. (2004). A note on methods for measuring industrial agglomeration. Regional studies, 38(4), 419-427. https://doi.org/10.1080/03434002000213932 Orta Anadolu Kalkınma Ajansı (ORAN). (2021). TR72 Bölgesinde Öne Çıkan Sektörler. Kayseri: ORAN. https://www.kalkinmakutuphanesi.gov.tr/dokuman/tr72-bolgesinde-one-cikan-sektorler-raporu-2021/2164 Öz, Ö. (2004). Clusters and competitive advantage: The Turkish experience. Basingstoke/New York: Palgrave Macmillan. Pamuk, Ş. (2021). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi: Büyüme, kurumlar ve bölüşüm. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Pike, A., Rodríguez-Pose, A., & Tomaney, J. (2017). Local and regional development. New York: Routledge. Porter, M. E. (1990). The competitive advantage of nations. London: The Macmillan Press. Porter, M. E. (1998). Location, clusters, and the “new” microeconomics of competition. Business economics, 33(1), 7-13. https://www.jstor.org/stable/23487685 Porter, M. (2003). The Economic Performance of Regions. Regional Studies, 37(6–7), 549–578. https://doi.org/10.1080/0034340032000108688 Rigby, D. L. (2018). Evolutionary Economic Geography: An emerging field or framework? In The Routledge companion to the geography of international business (pp. 129-146). Routledge. Sakarya, A. (2023). Identifying the manufacturing industrial clusters in the districts of Türkiye. Megaron, 18(1), 29-42. https://dx.doi.org/10.14744/megaron.2023.98975 Savran, Ö. (2007). Türkiye’de bölgesel uzmanlaşma ve coğrafi yoğunlaşma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir. Schmitz, H. (1995). Small shoemakers and Fordist giants: Tale of a supercluster. World development, 23(1), 9-28. https://doi.org/10.1016/0305-750X(94)00110-K Scott, A. J. (2005). The shoe industry of Marikina City, Philippines: A developing – country cluster in crisis. Kasarinlan: Philippine Journal of Third World Studies, 20(2), 76-99. https://www.journals.upd.edu.ph/index.php/kasarinlan/article/viewFile/435/400 Sölvell, Ö., Ketels, C., & Lindqvist, G. (2008). Industrial specialization and regional clusters in the ten new EU member states. Competitiveness Review: An International Business Journal, 18(1/2), 104-130. https://doi.org/10.1108/10595420810874637 Storper, M. (1997). The regional world: territorial development in a global economy. Guilford press. Şen, Ö., & Sandal, E. K. (2017). Gaziantep İlinde Üç Yıldız Analizi Yöntemi ile Endüstriyel Kümelenme Analizi. Doğu Coğrafya Dergisi, 22(38), 39-62. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.310308 T.C. Ticaret Bakanlığı İhracat Genel Müdürlüğü. (2022). Ayakkabı sektör raporu. Ankara: TC Ticaret Bakanlığı. https://ticaret.gov.tr/data/5b87000813b8761450e18d7b/Ayakkabı%20Sektör%20Rap ru%202022.pdf TÜİK. (2020). Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri: Mikro Veri Seti 2009-2019. Türkiye İstatistik Kurumu, https://www.tuik.gov.tr/media/microdata/pdf/yillik-sanayi-hizmet.pdf (Erişim: 01 Ekim 2020). United Nations (UN) (2025). UN Comtrade Database – HS 64 footwear exports-imports (2009-2019). https://comtradeplus.un.org Yavan, N. (2006). Türkiye'de doğrudan yabancı yatırımların lokasyon seçimi [Yayımlanmış doktora tezi]. İstanbul: İktisadi Araştırmalar Vakfı. Yavan, N. (2013). Küresel kriz sonrası bölgesel kalkınma politikalarında yeni yaklaşımlar: Dünya Bankası, Avrupa Birliği ve OECD’nin yaklaşımları. İçinde: Demirci, A. & Arı, Y. (Eds) Coğrafyacılar Derneği Yıllık Kongresi Bildiriler Kitabı, Balıkesir, Türkiye, 520-534. Yavan, N. (2018). KOP Bölgesi girişimcilik ve yenilik ı̇htiyaç analizi. Konya: Kalkınma Bakanlığı KOP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı. Yavan, N. & Yılmaz, Ş. (2024). Evrimsel ekonomik coğrafya (EEC) ile küresel üretim ağları (KÜA) yaklaşımlarını buluşturmak. TÜCAUM 2024 Uluslararası Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 280-290. Ankara Üniversitesi, Ankara, Türkiye. Yavan, N., Anlı, C. K., & Kalelioğlu, M. R. (2025). Barriers and Risks in Digitalization and Industry 4.0 Process: Evidence from Carpet Industry in Gaziantep, Turkey. In T. Neise, P. Verfürth and M. Franz (Eds) The Changing Economic Geography of Companies and Regions in Times of Risk, Uncertainty, and Crisis (pp. 150-171). Routledge. Wang, J. (2010). Industrial clustering in China: The case of the Wenzhou footwear sector. In D. Z. Zeng (Ed.), Building engines for growth and competitiveness in China: Experience with special economic zones and industrial clusters (pp. 151-179). Washington, DC: World Bank.