İsmâ'il Cürcâni’nin ݃Zahire-i ۟’H'ârezmşâhi Adlı Ünlü Eserinin XVI. Yüzyıl Türkçe Çevirisi Kanunu’l-İlâc ve Şifâ'u'l-Emrâz Li-Külli Mizâc’da “Geriatri” ve “Gerontoloji” ile ilgili Bölümler

Amaç: 􀄝sm􀄆􀞏􀄚l Cürc􀄆n􀄚’nin 􀝃a􀛠􀄚re-i 􀛟’􀄆rezm􀄹􀄆h􀄚 adl􀃖 eserinde yer alan “ya􀄹l􀃖lar􀃖n tedbiri” üzerine yaz􀃖lm􀃖􀄹 bölümün sunulmas􀃖 ve de􀃾erlendirilmesi. Gereç ve Yöntem: Bu çal􀃖􀄹mada 􀝃a􀛠􀄚re-i 􀛟’􀄆rezm􀄹􀄆h􀄚’nin 􀄝stanbul Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Nuruosmaniye Koleksiyonu No: 3574’de (34 Nk 3574) bulunan 􀛧an􀄿nu’l-􀓅􀄝l􀄆c ve 􀄸if􀄆􀓄u’l-Emr􀄆􀅉 li-Külli Miz􀄆c adl􀃖 Türkçe çeviri nüshas􀃖 ile Edirne Selimiye Kütüphanesi No: 4721’de (22 Sel 4721) bulunan Farsça nüshas􀃖 incelenmi􀄹tir. Türkçe çeviri metnin, ça􀃾da􀄹 Türkçe abeceye çevriyaz􀃖s􀃖 yap􀃖lm􀃖􀄹; çevriyaz􀃖s􀃖 yap􀃖lan bu metin, eserin Farsça nüshas􀃖 ile kar􀄹􀃖la􀄹t􀃖r􀃖- larak, ça􀃾da􀄹 Türkçe bir metin haz􀃖rlanm􀃖􀄹 ve yaz􀃖n􀃖n bulgular k􀃖sm􀃖nda sunulmu􀄹tur. Bulgular: “Ya􀄹l􀃖lar􀃖n tedbiri” ile ilgili bölüm 􀝃a􀛠􀄚re-i 􀛟’􀄆rezm􀄹􀄆h􀄚’nin 3. kitab􀃖n􀃖n 2. k􀃖sm􀃖n􀃖n 6. makalesi olup, 5 bölümden olu􀄹maktad􀃖r. Burada, humoral paradigman􀃖n kavramlar􀃖yla, ya􀄹l􀃖l􀃖k mizac􀃖n􀃖n so􀃾uk ve kuru oldu􀃾u ve al􀃖nacak tedbirlerin ise ya􀄹l􀃖l􀃖􀃾􀃖n mizac􀃖n􀃖n tersine s􀃖cakl􀃖k verici ve rutubet artt􀃖r􀃖c􀃖 olmas􀃖; ya􀄹l􀃖 ki􀄹ilerin g􀃖day􀃖 bölüm bölüm yemeleri; sevda ve balgam h􀃖ltlar􀃖n􀃖 art􀃖r􀃖c􀃖 g􀃖da yememeleri; zorunlu olmad􀃖kça damardan kan al􀃖nmamas􀃖; beyaz ve ince 􀄹araptan uzak durulmas􀃖 gerekti􀃾i; karaci􀃾er ve akci􀃾er gibi organlarda ortaya ç􀃖kan t􀃖kan􀃖kl􀃖klar için tiryak kullan􀃖lmas􀃖 ve vücudun hamamda ya􀃾la ovulmas􀃖 gibi aç􀃖klamalar yer almaktad􀃖r. Sonuç: Cürc􀄆n􀄚’nin 􀝃a􀛠􀄚re-i 􀛟’􀄆rezm􀄹􀄆h􀄚 adl􀃖 eserinde eserin ya􀄹l􀃖lar􀃖n tedbiri hakk􀃖ndaki bölüm 􀄝bn S􀄚n􀄆’n􀃖n el- 􀛧􀄆n􀄿n f􀄚’􀜢-􀜡􀃖bb adl􀃖 eserinde yer alan bilgilerle ko􀄹utluk göstermektedir. Eserin XVI. yüzy􀃖lda Türkçeye tam çevirisinin gerçekle􀄹tirilmesinden önce, bu bölüm XIV. yüzy􀃖lda da Türkçeye çevrilerek 􀄝s􀦤􀄆􀦲 bin Mur􀄆d’􀃖n Edviye-i Müfrede adl􀃖 eserinde kendisine yer bulmu􀄹tur.

Objective: Evaluation and presentation of discourse on “Treatment of Old People” covered in Esmail Jorjani’s Zakhireh Khwarazmshahi (The Treasure of Khwarazm Shah). Material and Method: The Turkish translation of Zakhireh Khwarazmshahi named Q􀄆n􀄿n al-􀓅Il􀄆c wa Shif􀄆􀓄 al-Amr􀄆􀛂 li-Kulli Miz􀄆j preserved in 􀄝stanbul Süleymaniye Manuscript Library, Nuruosmaniye Collection no: 3574 and Persian version present in Edirne Selimiye Library no: 4721 were scrutinized. Relevant discourse of the Turkish manuscript transliterated to Turkish alphabet. Afterwards a contemporary Turkish version prepared in comparison with the Persian text and shared in results section. Results: “Treatment of Old People” discourse is comprised of five chapters and located in the 2nd section of the 3rd book of Zakhireh Khwarazmshahi. As written in accordance with humoral theory and concepts, temperament of old people is cold and dry and treatment should be warming and moisturising. Explanations on eating foods piece by piece, refraining eating nutrients increasing black bile and phlegm, refraining phlebotomy if not inevitable, also avoiding white and thin wine, using theriac for obstructions of liver and lungs, body massage with oils in bath were included. Conclusion: Discourse on “Treatment of Old People” covered in Esmail Jorjani’s Zakhireh Khwarazmshahi has significant concordance with the part dealing with same subject in Avicenna’s work Canon of Medicine. Before the complete translation of Zakhireh to Turkish in the 16th century, the discourse examined in this study can be observed in Ishak bin Murad’s Edviye-i Mufrede with its Turkish translation written in the 14th century.