Tıp Tarihi Açısından Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisi: Eserleri, Katkıları

Abstract

Amaç: On ikinci yüzyılda yaşayan tıp, dil-edebiyat ve astroloji dışında farklı konularda da Arapça ve Farsça eserler veren Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisi’nin yaşamı, eserleri ve Beyanu’s-Sina'at’in muhtasar bir Türkçe çevrisinde yer alan cevherler hakkındaki bölümün sunulması amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Beyanu’s-Sina'at Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisi tarafından Farsça yazılmıştır. Halil bin ‘Abdu’r-Rahman kitabın bazı bölümlerini Türkçeye çevirmiştir. Beyanu’s-Sina'at ’in Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Yeni Cami Koleksiyonu, No: 925/5’de bulunan muhtasar bir Türkçe çeviri nüshası üzerinde çalışılmıştır. Önce bu çeviride yer alan cevherlerle ilgili bölümün çevriyazısı yapılmış, daha sonra değerlendirilmiştir. Bulgular: Eserin 14. bölümü “cevherler ve bitkiler üzerine” başlığını taşımaktadır. Bu bölümde yakut, lal, inci, mercan, akik, gümüş, kalay, bakır, kurşun ve safran ele alınmış; bu maddelerin tıbbi amaçla kullanım endikasyonları ve kullanış biçimleri verilmiştir. Sonuç: Farsça bir eser olan Beyanu’s-Sina'at ’in kısa bir Türkçe çevirisini içeren bu nüsha Türk tıp tarihi açısından oldukça önem taşımaktadır. Tiflisi’nin eserinde bulunan ve insanlara yararlı olabilecek bazı bilgilere Farsça bilmeyen Türk insanının ulaşması bu çeviri ile amaçlanmış olmalıdır.

Keywords

• Hubeyş Teflisi
• Beyanus Sianat
• Tıp Tarihi

Tıp Tarihi Açısından Hubeyş bin İbrahim et-Tiflisi: Eserleri, Katkıları

Abstract

Objective: Presentations of life and works of Hubaish bin Ibrahim al-Tiflisi who wrote on medicine, philology and literature, astrology and various subjects in Arabic and Persian in the 12th century, and the evaluation of the chapter on gems in the copy of brief Turkish translation of Bayan al-Sina􀓅at are aimed. Material and Method: Bayan al-Sina􀓅at is a work written in Persian by Hubaish bin Ibrahim al-Tiflisi. Some chapters of the book were translated into Turkish by Halil bin Abd al-Rahman. The copy of brief Turkish translation of Bayan al-Sina􀓅at, which is in Istanbul Süleymaniye Manuscript Library, Yeni Cami Collection, Nr: 925/5 was studied. Firstly the chapter related to gems was transliterated and then was evaluated. Results: The title of the 14th chapter of the work is “on gems and plants.” The ruby, pearl, coral, carnelian, silver, tin, copper, lead and saffron were chosen; and their medical indications and their ways of usage were given in this chapter. Conclusion: The copy of brief Turkish translation of Bayan al-Sina􀓅at in Persian is rather important in terms of history of Turkish medicine. It should be aimed that Turkish people who did not know Persian could reach information that would be beneficial to people in Tiflisi’s work.

Keywords

• Hubaish Tiflisi
• Bayan al-Sina􀓅at
• History of medicine

References

1. 1. Nesirov E. Selçuklular döneminde Anadolu’da yaşamış Azerbaycanlı tabipler ve eserleri. In: Demirci M, Temizel A, Hacıgökmen MA, Solmaz S, editörler. II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Selçuklularda Bilim ve Düşünce, Bildiriler/Proceedings, 19-21 Ekim 2011, Konya, Cilt-3, Tabii Bilimler. Konya: Selçuklu Belediyesi Yayınları, 2013, s. 333-348.
2. 2. İzgi C. Hubeyş et-Tiflîsî. In: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998; Cilt 18, s. 268-270.
3. 3. Hacı gökmen MA. Hubeyş Bin İbrahim Et-Tiflisi ve tıp alanındaki çalışmaları. In: Hacı gökmen MA, editör. Büyük Selçuklu Devletinden Türkiye Selçuklu Devletine: Mehmet Ali Köymen Armağanı. Konya: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmalar􀃖 Enstitüsü Yayınları, 2011; s. 239-248.
4. 4. Ünver AS. 750 yıl önce Kayseri Tıbbiyesi 1206-1956. İstanbul: T􀃖bbiyeli Yayınları, 1956, s. 2.
5. 5. Naghısoylu M. Seçuklu’lar devrinin ünlü bilim adamı Hubeyş Tiflisi. In: Demirci M, Temizel A, Hacıgökmen MA, Solmaz S, editörler. II. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Selçuklularda Bilim ve Düşünce, Bildiriler/Proceedings, 19-21 Ekim, 2011, Konya, Cilt-3, Tabii Bilimler. Konya: Selçuklu Belediyesi Yayınları, 2013, s. 387-403.
6. 6. Ebu Fazl Hubeyş bin İbrahim. Beyanu’ş- Sina'at, Türkçeye çeviren: Halil bin Abdu’r-Rahman. 􀃹stanbul: Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Yeni Cami Koleksiyonu, No: 925/5, v. 373-384.
7. 7. Demir R, Kılıç M. Cevâhirnâmeler ve Osmanlılar Dönemi’nde yazılmış iki cevahirname. OTAM 2003; 14: 1-64.
8. 8. Sarton G. Introduction to the History of Science, Reprinted. Baltimore: The Williams and Wilkins Company, 1953, Volume 1, s. 143.

9. 9. Pliny. The Natural History of Pliny, Translated with Copious Notes and Illustrations by The Late Bostock J and Riley HT, Vol. VI, with General Index. London: Enry G. Bohn, 1858.
10. 10. Tüccar Z. Dîneverî, Nasr b. Ya‘kûb. In: Türkiye Diyanet Vakf􀃖ı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf􀃖, 1994, Cilt 9, s. 359.
11. 11. Kaya M. Temîmî, Muhammed b. Ahmed. In: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf􀃖, 2011, Cilt 40, s. 423-424.
12. 12. Tümer G. el-Cemâhir. In: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 1993, Cilt 7, s. 295-296.
13. 13. Ebu’r-Reyhan el-Beyrunî. Kitâbü’s- Saydana fî’t-Tıb, Türkçeye çeviren: Kâhya E. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2011, s. 15.
14. 14. İbn-i Sînâ. El-Kânûn fi’t-Tıbb, ikinci Kitap, Türkçeye çeviren: Kâhya E. Ankara: Atatürk Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2003.
15. 15. Ruska J. Tifâşî. In: islâm Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1974, Cilt: 12/1, s. 263-264.
16. 16. Körbüyük K. Tifâşî. In: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2012, Cilt 41, s. 148-150.
17. 17. Muhammed bin Muhammed bin Hasan Tusi “Hace Naşiru’d-din”. Tansuhname-i İlhani Önsöz ve notlar: Müderris Rezevi Bünyad-e Ferheng-e İran, 1348 h􀃻 [1969].
18. 18. Muhammed b. Mahmûd-Şirvânî. Tuhfe-iMurâdî-inceleme-Metin-Dizin, Hazırlayan: Argunşah M. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1999.