CULTURAL RELATIONS OF TURKIYE AND IRAN IN THE LAST HUNDRED YEARS

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 1 - 16, 15.12.2025

Cüneyt Dinler

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1367113

https://izlik.org/JA76PL62KG

Öz

Turkey and Iran are two neighboring countries with important geopolitical positions in the regional and international arena. Just as Iran is one of Turkey's gateways to the East, Turkey also serves as a bridge for Iran to reach Europe. In this context, the two countries have had historical, political, economic and cultural relations for centuries. Relations between the two countries, which had a fluctuating structure due to different reasons, began to get closer after the proclamation of the Republic. Both countries have experienced similar political/social events recently. Two years after the declaration of a republic in Turkey, Reza Shah declared his sovereignty in Iran and put an end to the Qajar Dynasty. Relations that started with border problems in the first years of the Republic experienced their golden age with Reza Shah's visit to Turkey. Reza Shah tried to implement the developments he saw in Turkey in Iran. Close relationships were avoided due to the balance policy pursued during the İnönü period. Between 1951 and 1953, when Mossadegh was prime minister during the Democratic Party period, relations were dull due to Mossadegh's pro-Soviet nature, but cultural agreements were signed afterwards. The period between 1960 and 1980 was a period in which political and commercial relations did not experience any notable developments. With the Islamic Revolution in Iran in 1979, it adopted an Islamic regime and supported Islamic groups in Turkey within the framework of its policy of exporting the revolution. During the period when Türkiye experienced the February 28 process, relations with Iran became even more strained. During the AK Parti period, friendly relations with the countries of the region were aimed at and many cultural agreements were signed in this direction.
In this study, the cultural relations of the two countries over the last hundred years and other factors that provide the basis for this are examined.

Anahtar Kelimeler

Turkish-Iran Relations , culture , Atatürk , Rıza Şah.

TÜRKİYE VE İRAN’IN SON YÜZ YILLIK KÜLTÜREL İLİŞKİLERİ VE GELECEK PERSPEKTİFİ

https://izlik.org/JA76PL62KG

Öz

Bu makalede, Azerbaycan klasik edebiyatının önemli kollarından biri olan mersiye Türkiye ve İran bölgesel ve uluslararası alanda önemli jeopolitik konuma sahip iki komşu ülkedir. İran Türkiye’nin Doğu’ya açılan kapılarından biri olduğu gibi Türkiye de İran’ın Avrupa’ya ulaşmasında köprü görevi görmektedir. Bu bağlamda iki ülke yüzyıllardır tarihsel, siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiye sahiptir. İki ülke arasında farklı nedenlere bağlı olarak inişli çıkışlı bir yapıya sahip olan ilişkiler Cumhuriyet’in ilanından sonra yakınlaşmaya başlamıştır. Her iki ülkede yakın zamanlarda benzer siyasi/toplumsal olaylar yaşamıştır. Türkiye’de cumhuriyet ilan edildikten iki yıl sonra Rıza Şah İran’da şahlığını ilan ederek Kaçar Hanedanlığı’na son vermiştir. Cumhuriyetin ilk yıllarında sınır problemleri ile başlayan ilişkiler Rıza Şah’ın Türkiye’yi ziyareti ile altın çağını yaşamıştır. Rıza Şah Türkiye’de gördüğü gelişmeleri İran’da uygulamaya çalışmıştır. İnönü döneminde sürdürülen denge politikasından dolayı yakın ilişkiden kaçınılmıştır. Demokrat Parti döneminde Musaddık’ın Başbakan olduğu 1951-1953 yılları arasında Musaddık’ın Sovyet yanlısı olması dolayısıyla ilişkiler sönük geçmiş ancak sonrasında kültürel anlaşmalar imzalanmıştır. 1960-1980 yılları arası siyasi ve ticari ilişkilerin yanında cemiyetler aracılığı ile kültürel etkinlikler çerçevesinde bir dönem olmuştur. 1979’da İran İslam Devrimi ile İslami bir rejimi benimsemiş ve devrimin ihracı politikası çerçevesinde Türkiye’deki İslami gruplara destek vermiştir. Türkiye 28 Şubat sürecini yaşadığı dönemde İran ile ilişkileri iyice gerilmiştir. AK Parti döneminde ise bölge ülkeleri ile dostane ilişkiler hedeflenmiş bu doğrultuda birçok kültürel anlaşma imzalanmıştır.
Bu çalışmada iki ülkenin son yüz yıllık kültürel ilişkileri ve buna temel sağlayan diğer etkenler irdelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türkiye İran ilişkileri , Kültür , Atatürk , Rıza Şah.

Kaynakça

• Abad, Asghar Mohammadi Mansour. 1389. “Rıza Şah 1304-1320 Döneminde İran İle Türkiye Arasındaki Siyasi ve Kültürel İlişkiler”. Yüksek Lisans Tezi, Uluslararası İmam Humeyni Üniversitesi (RA) Edebiyat ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Kazvin.
• Abad, Asghar Mohammadi Mansour. 1389. “Rıza Şah 1304-1320 Döneminde İran İle Türkiye Arasındaki Siyasi ve Kültürel İlişkiler”. Yüksek Lisans Tezi, Uluslararası İmam Humeyni Üniversitesi (RA) Edebiyat ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Kazvin.
• Ahmadi, Hamid. 2012. Cultural Relations between the Islamic Republic of Iran and its Neighbors: A case study of Turkey. Tehran: Institute of Islamic Culture, Art and Communication.
• Ahmadi, Hamid. 2012. Cultural Relations between the Islamic Republic of Iran and its Neighbors: A case study of Turkey. Tehran: Institute of Islamic Culture, Art and Communication.
• Ataman, Muhittin. 2006. “Türkiye-İran İlişkilerinin Çeyrek Yüzyılının Değerlendirilmesi”. Bilgi (12): 134-139.
• Ataman, Muhittin. 2006. “Türkiye-İran İlişkilerinin Çeyrek Yüzyılının Değerlendirilmesi”. Bilgi (12): 134-139.
• Avcı, Sümeyra. 2023. “2012-2022 Döneminde Türkiye-İran İlişkilerinin Neorealist Perspektiften Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Avcı, Sümeyra. 2023. “2012-2022 Döneminde Türkiye-İran İlişkilerinin Neorealist Perspektiften Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Celep, Murat. 2022. “Morteza Nurayî–Zeyneb Ahmadvend - I. Pehlevi Döneminde İran Türkiye İlişkileri”. AHBVÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi (HEFAD) (7): 103-106.
• Celep, Murat. 2022. “Morteza Nurayî–Zeyneb Ahmadvend - I. Pehlevi Döneminde İran Türkiye İlişkileri”. AHBVÜ Edebiyat Fakültesi Dergisi (HEFAD) (7): 103-106.
• Cin, Barış. 2007. Türkiye İran Siyasi İlişkileri. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayınları.
• Cin, Barış. 2007. Türkiye İran Siyasi İlişkileri. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayınları.
• Çetinsaya, Gökhan. 1999. “Atatürk Dönemi Türkiye İran İlişkileri: 1926-1938”. Avrasya Dosyası 5(3): 148-176.
• Çetinsaya, Gökhan. 1999. “Atatürk Dönemi Türkiye İran İlişkileri: 1926-1938”. Avrasya Dosyası 5(3): 148-176.
• Çolak, Adem. 2014. “28 Şubat Sürecinde Türkiye-İran İlişkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Yeni Yüz Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Çolak, Adem. 2014. “28 Şubat Sürecinde Türkiye-İran İlişkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Yeni Yüz Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• DEİK. 2017. Tahran, İran İslam Cumhuriyeti Sonuç Raporu. İstanbul.
• DEİK. 2017. Tahran, İran İslam Cumhuriyeti Sonuç Raporu. İstanbul.
• Derhaşe, Celal. 1390. “Avamelu Hemgera ve Vakara Der Revabeti İran ve Türkiye”. Feslaname Tahkikati Siyasi ve Beynelmileli Daneşgahı Azad İslami: 95-124.
• Derhaşe, Celal. 1390. “Avamelu Hemgera ve Vakara Der Revabeti İran ve Türkiye”. Feslaname Tahkikati Siyasi ve Beynelmileli Daneşgahı Azad İslami: 95-124.
• Duman, Selçuk. 2016. “Tek Parti Döneminde Türkiye İran İlişkileri”. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 2(3): 1-30.
• Duman, Selçuk. 2016. “Tek Parti Döneminde Türkiye İran İlişkileri”. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 2(3): 1-30.
• Elahe, Golayi. 1399. “Avamelu Ferhengi Müteessiri Ber Ayende Revabeti İran ve Türkiye”. Mütealatı Benyadin ve Karberdi Cihani İslam: 160-184.
• Elahe, Golayi. 1399. “Avamelu Ferhengi Müteessiri Ber Ayende Revabeti İran ve Türkiye”. Mütealatı Benyadin ve Karberdi Cihani İslam: 160-184.
• Elhan, Nail, Orhan Karaoğlu. 2022. “Uluslararası Dostluk Çerçevesinde Türkiye-İran İlişkileri: Mustafa Kemal Atatürk ve Rıza Şah Pehlevi”. İran Çalışmaları Dergisi 6(2): 203-226.
• Elhan, Nail, Orhan Karaoğlu. 2022. “Uluslararası Dostluk Çerçevesinde Türkiye-İran İlişkileri: Mustafa Kemal Atatürk ve Rıza Şah Pehlevi”. İran Çalışmaları Dergisi 6(2): 203-226.
• Erdal, İbrahim. 2012. “Atatürk Dönemi (1923-1938) Türk İran İlişkileri ve Sadabad Paktı”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi (34): 77-88.
• Erdal, İbrahim. 2012. “Atatürk Dönemi (1923-1938) Türk İran İlişkileri ve Sadabad Paktı”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi (34): 77-88.
• Erdal, İbrahim. 2015. “Türkiye ve İran Meşrutiyet Süreçlerinde Cumhuriyet Üzerine Tartışmalar”. Türkiz, Siyaset ve Kültür Dergisi (35): 9-31.
• Erdal, İbrahim. 2015. “Türkiye ve İran Meşrutiyet Süreçlerinde Cumhuriyet Üzerine Tartışmalar”. Türkiz, Siyaset ve Kültür Dergisi (35): 9-31.
• Erdal, İbrahim. 2020. “1950-1980 Dönemi Türk İran İlişkileri Bağlamında Kurulan Dostluk Cemiyetleri”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 2(4): 471-480.
• Erdal, İbrahim. 2020. “1950-1980 Dönemi Türk İran İlişkileri Bağlamında Kurulan Dostluk Cemiyetleri”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 2(4): 471-480.
• Faraji, Mehdi. 2013. “Rıza Şah H. 1304-1320 Döneminde İran Ve Türkiye'nin Toprak Meselelerinin İncelenmesi”. Belge Hazinesi Dergisi.
• Faraji, Mehdi. 2013. “Rıza Şah H. 1304-1320 Döneminde İran Ve Türkiye'nin Toprak Meselelerinin İncelenmesi”. Belge Hazinesi Dergisi.
• Fırat, M. 1989. “İran İslam Devrimi ve Türk İran İlişkileri 1979–1987”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Fırat, M. 1989. “İran İslam Devrimi ve Türk İran İlişkileri 1979–1987”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara.
• Halife, Müctebi. 1383. Mecmuayı Makalat Revabetei Ferhengi ve Tarihi İran ve Türkiye.
• Halife, Müctebi. 1383. Mecmuayı Makalat Revabetei Ferhengi ve Tarihi İran ve Türkiye.
• Hallaç, Ensari. 2020. “1979 İran İslam Devrimi Sonrası Türkiye - İran İlişkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul.
• Hallaç, Ensari. 2020. “1979 İran İslam Devrimi Sonrası Türkiye - İran İlişkileri”. Yüksek Lisans Tezi, Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul.
• Kalirad, Ali. 2013. “İran ve Türkiye Arasındaki Siyasi İlişkiler”. Dış İlişkiler Tarihi Dergisi (52).
• Kalirad, Ali. 2013. “İran ve Türkiye Arasındaki Siyasi İlişkiler”. Dış İlişkiler Tarihi Dergisi (52).
• Kara, Polat. 2010. “Türkiye – İran İlişkileri (1923 – 1960)”. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Kara, Polat. 2010. “Türkiye – İran İlişkileri (1923 – 1960)”. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.