İRANLI BÜROKRATLARIN ŞUUBİYYE HAREKETİNDEKİ ROLÜ: ERKEN ABBÂSÎ DÖNEMİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 24 - 40 , 15.03.2026

Ömer Faruk Çakır , Mert Doğan

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1662189

https://izlik.org/JA95EL47SN

Öz

Pek çok Emevî halifesinin ırkçı politika ve uygulamaları, İslâm toplum yapısını sarsacak ciddi krizlere yol açmıştı. Bu dönemdeki zor koşulların mağdurları olan imparatorluğun Arap olmayan (Mevâlî) halkları, söz konusu halifelerin şovenist tutumlarından dolayı, ırk temelinde adil olmayan ve ayrımcı kanunlara maruz kalmışlardı. Hilafetin Emevîlerden Abbâsilere geçişi, Mevâlî unsurların Arabizme reaksiyon göstermesine olanak tanıyacaktı. Sekizinci yüzyılın ortalarında, İslâm dünyası, Şuûbiyye olarak isimlendirilecek, edebî ve ilmî bir akımın doğuşuna tanıklık etti. Çoğunluğu Fars asıllı olan akımın temsilcileri (Şuûbiler) edebiyat, tarih, tercüme vb. alanlardaki eserleri ve çalışmalarıyla Arap ırkçılığına tepki gösterdiler. Mevcut araştırmanın iki ödevinden biri, İranlı devlet adamlarının ve üst düzey memurların Şuûbiyye hareketinin ilerleme kaydetmesindeki etkisini tespit etmektir. Diğeri ise, günümüz araştırmacılarının Şuûbilerin nihai hedefi hakkındaki farklı argümanlarını tetkik ve mukayese etmektir. Mevcut bilgi ve bulgular ışığında, çalışma, İranlı taraftarlarının öğretisinin yayılmasında etkin bir rol oynadığı Şuûbiyye’nin apolitik bir akım olduğu sonucuna ulaşmıştır.

Anahtar Kelimeler

Irkçılık , Şuûbiyye Akımı , Şuûbiler , İranlı Bürokratlar , Abbâsî Dönemi.

THE ROLE OF PERSIAN BUREAUCRATS IN THE SHUUBIYYA MOVEMENT: EARLY ABBASID PERIOD

https://izlik.org/JA95EL47SN

Öz

The racist policies and practices of many Umayyad caliphs caused serious crises which would undermine the Islamic social structure. The non-Arab (the Mawali) peoples of the empire, who were victims of the difficult circumstances in this period, had been exposed to unfair and discriminatory laws on the basis of race due to these caliphs’ chauvinist attitudes. The transition of the caliphate from the Umayyads to the Abbasids would enable the Mawali elements to react against the Arabism. In the middle of the eighth century, the Islamic world witnessed the genesis of a literary and scholarly movement which would be called as the Shuubiyya. The representatives of the movement (the Shuubis), the majority of whom were Persians, reacted to Arab racism with their works and studies in various fields such as literature, history and translation. One of the two tasks of the current paper is to determine the impact of Persian statesmen and high-ranking officials on the development of the Shuubiyya movement. The other is to scrutinize and compare modern researchers’ different arguments about the ultimate target of the Shuubis. In the light of present knowledge and findings, the conclusion which this study reaches is that the Shuubiyya, whose Persian supporters played an active role in the spread of its doctrine, was an apolitical movement.

Anahtar Kelimeler

Racism , Shuubiyya Movement , Shuubis , Persian Bureaucrats , Abbasid Period.

Kaynakça

• Abu al-Faraj (Isfahani). 2008. Kitab al-Aghani. Vol. XVIII, XX. Ed. I. Abbas, I. Saafin, B. Abbas. Beirut: Dar Sader.
• Amin, Ahmad. 2012. Duha al-Islam. Cairo: Hindawi.
• Altungök, Ahmet. 2014. “Sâsâni Kültür ve Medeniyetinin İslâm Kültür ve Medeniyetine Etkileri”. Tarih İncelemeleri Dergisi 29(2): 445-487.
• Aykaç, Mehmet. 1993. “Abbasi Devleti’nin İlk Dönemi İdârî Teşkilâtındaki Dîvânlar (132-232/750-847)”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Azimli, Mehmet. 2009. “Sehl b. Hârûn”. pp. 319-320 in TDV İslâm Ansiklopedisi. Vol. 36. İstanbul: TDV Yayınları.
• Bozkurt, Nahide. 2016. Abbâsîler (750-1258). İstanbul: İsam Yayınları.
• Demirayak, Kenan. 2021. Arap Edebiyatı Tarihi – IV: Abbasiler Dönemi (132-750/656-1258). Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
• al-Duri, Abd al-Aziz. 2020. Abbâsîler Tarihi (Siyasî, İdarî, Sosyal ve Ekonomik Açıdan). Çev. Kasım Koç. İstanbul: Beka Yayıncılık.
• al-Duri, Abd al-Aziz. 1981. al-Judhur al-Tarikhiyya li al-Shu’ubiyya. Beirut.
• Enderwitz, Susanne. 1997. “Al-Shu‘ûbiyya”. pp. 513-516 in The Encyclopaedia of Islam. Vol. IX. Leiden
• Farıq, K. A. 1962. “The Shu’ubids”. The Islamıc Review. 16-19.
• Garthwaite, Gene R. 2011. İran Tarihi: Pers İmparatorluğu’ndan Günümüze. Çev. Fethi Aytuna. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
• Gibb, H. A. R. 1982. “The Social Significance of the Shuubiya”. Studies on the Civilization of Islam. 62-73.
• Goldziher, Ignaz. 1966. Muslim Studies. Vol. 1. Albany: State University of New York Press.
• Kılıçlı, Mustafa. 1986. “Arap Edebiyatında Şu’ûbiyye”. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Erzurum.
• Lapidus, Ira M. 2002. İslâm Toplumları Tarihi. Vol. 1. Çev. Yasin Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Larsson, Göran. 2005. “Ignaz Goldziher on the Shu’ûbiyya”. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 155(2): 365-372.
• Maraz, Hüseyin. 2020. “Din Edebiyat ve Siyaset Üçgeninde Sâlih Bin Abdülkuddûs”. Kader 18(2): 432-469.
• Mottahedeh, R. P. 1976. “The Shu’ûbîyah Controversy and the Social History of Early Islamic Iran”. International Journal of Middle East Studies 7(2): 161-182.
• Norris, H. T. 1990. “Shu’ûbiyyah in Arabic Literature”. pp. 31-47 in ‘Abbasid Belles-Lettres. Cambridge University Press.
• Özdemir, Mehmet Nadir. 2019. “Abbâsîlerin İlk Yüzyılında Mevâli”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6(2): 281-306.