XIX VE XX. YÜZYILLARDA OSMANLI DEVLETİ’NDE SİYASAL YAŞAMA TASAVVUFİ HAREKETLERİN ETKİSİ

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 69 - 97, 15.12.2025

Abdulkerim Saka

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1681736

https://izlik.org/JA94ZP53LH

Öz

Tasavvuf ortaya çıkışıyla devlet ve toplum hayatında önemli etkiler oluşturmuştur. Tarikatlar ile kurumsal kimliğe kavuştuktan sonra, dünyanın pek çok bölgesinde yayılmıştır. Türkler tasavvuf ve tarikatlarla tanıştıktan sonra eski Türk dinî unsurlarıyla benzerlik gösteren bu İslami düşünce formatına kısa sürede uyum sağlamıştır. Türkistan’dan Doğu Avrupa içlerine kadar Türk devletleri hizmetinde yayılma gösteren tarikatlar, Osmanlı Devleti ile daha güçlü bir kimlik kazanmış, devlet-tarikat-siyaset ilişkileri devletin kurduğu dengeler üzerinde devam etmiştir. XIX. yüzyıl itibariyle Osmanlı Devleti, modernleşme değişimini mecburi görmüş, bu değişim çabaları toplumun her kesimini etkilemiştir. Tasavvuf çevreleri de bu değişim karşısında özerk bir yapıdan devletin kontrolü altında bir sisteme geçişi kabullenmiştir. Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan yıkılışına kadar devlet ve toplum hayatında etkin rol oynayan tarikatlar, savaş gibi devletin bekasıyla alakalı hadiselerde devlet ile ortak bir paydada buluşmuştur. Bu payda, devletin hizmetinde tarikat anlayışıdır. Araştırma devlet ve tasavvuf çevreleri arasında değişkenlik gösteren ilişkileri ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu noktadan hareketle Arşiv vesikaları ve daha evvel yapılmış çalışmalara müstenid bir çerçeve oluşturulmuştur. Konunun ve ilişkilerin derinliği böyle bir çalışmanın ilerleyen süreçte bir kitap şeklinde genişletilmesi fikrini doğurmaktadır. Bu noktandan hareket edilerek kaleme alınan makalede Osmanlı Devleti’nin son döneminde devlet-tarikat-siyaset ilişkilerinin modernleşme ve siyasal gelişmeler muvacehesinde ele alınması hedeflenmiş, bu bağlamda Birinci Dünya Savaşı sonrasına kadar devlet-tarikat ilişkilerinin birçok yönü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Tasavvuf , Tarikat , Meşayih , Siyaset , Modernleşme , XIX ve XX. Yüzyıl.

THE EFFECT OF SUFI MOVEMENTS ON POLITICAL LIFE IN THE OTTOMAN EMPIRE IN THE XIXTH AND XXTH CENTURIES

https://izlik.org/JA94ZP53LH

Öz

Sufism has had a significant impact on state and social life with its emergence. After the Turks became acquainted with Sufism, they quickly adapted to this format of Islamic thought, which was similar to the old religious elements. The sects, which spread in the service of Turkish states from Turkestan to the interior of Eastern Europe, gained a stronger identity with the Ottoman Empire, and state-sect-politics relations continued on the balances established by the state. As of the 19th century, the modernisation, which the Ottoman State considered compulsory, affected all segments of society. In the face of this change, Sufi groups accepted the transition from an autonomous structure to a system under the control of the state. The orders, which played an active role in the social life of the Ottoman Empire, met with the state on a common denominator in events related to the survival of the state such as war. Accordingly, this common denominator is the understanding of tariqa in the service of the state. The research aims to reveal the changing relations between the state and Sufi circles. A framework has been created based on archival documents and previous studies. Depth of the subject matter and the relations leads to the idea of expanding such a study in the form of a book in the future. In this article, it is aimed to examine the state-sect-politics relations in the last period of the Ottoman Empire in the light of modernisation and political developments, and in this context, many aspects of state-sect relations until after the First World War are revealed.

Anahtar Kelimeler

The Ottoman Empire , Sufism , Sect , Mashayih , Politics , Modernisation , Nineteenth and Twentieth Century

Kaynakça

• Algar, Hamid. 1993. “Nakşbendî Tarîkatının Siyasî Boyutları III”. İlim ve Sanat (35-36): 47-51.
• Alkan, Necmettin. 2023. Sultan II. Abdülhamid Arafta Bir Hünkâr. İstanbul: Kronik Kitap.
• Althusser, Louis. 1994. İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. Çev.Mahmut Özışık, Yusuf Alp. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Artuç, Nevzat. 2013. İttihat ve Terakki’nin İttihad-ı İslam Siyaseti Çerçevesinde İttihatçı-Senusî İlişkileri. İstanbul: Bilgi Kültür Sanat Yayınevi.
• Aşkar, Mustafa. 2012. “Osmanlı’nın Kuruluş Döneminde Tasavvufi Hareketler: Devlet-Sufi İlişkisine Bir Bakış”. ss. 219-27, Hacı Bayrâm-ı Velî Uluslararası Sempozyum. İstanbul: Türk Kadınları Kültür Derneği.
• Atatürk, Gazi Mustafa Kemal. 2019. Nutuk-Söylev. C. 3. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Aydın, Bilgin. 1995. “Meclis-i Meşâyih”. TDV İslâm Ansiklopedisi 28: 247-48.
• Aydın, Bilgin. 1998. “Osmanlı Devleti’nde Tekkeler Reformu ve Meclis-i Meşâyih’in Şeyhülislamlık’a Bağlı Olarak Kuruluşu, Faaliyetleri ve Arşivi”. İstanbul Araştırmaları (7): 93-109.
• Aydın, İbrahim Hakkı. 1995. “Molla Fenârî”. TDV İslâm Ansiklopedisi 30: 245-47.
• Bahadır, İbrahim. 2015. “Aleviliğe Milliyetçi Yaklaşımlar ve Aleviler Üzerindeki Etkileri”. ss. 449-77, Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik, Ed. İmran Gürtaş-Yalçın Çakmak. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bakırcı, Mustafa. 2004. “II. Meşrutiyet Dönemi Din Sosyolojisinin Önemli Bir Kaynağı: İslâm Mecmuası (1914-1918)”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (17): 177-210.
• Balaban, Mehmet Ali. 1998. Balaban Aşireti Soy Seceresi. İstanbul: Çetin Ofset.
• Bardakçı, Mehmet Necmettin. 2015. Doğuştan Günümüze Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Rağbet Yayınları.
• Barkan, Ömer Lütfi. 1942. “İstila Devrinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”. Vakıflar Dergisi (II): 279-386.
• Başer, Hacı Bayram. 2020. “Klasik Dönem İslam Toplumunda Sûfîler ve Siyaset: Karşılıklı Etkileşimlerin Tasavvufun Gelişimindeki Rolü Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. ss. 49-116, Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri, Ed. Salih Çift, Takyettin Karakaya. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Baykara, Resuhi. 1953. “Birinci Harbi Umumîde Mücahidin-i Mevleviye Alayı”. Yeni Tarih Dünyası (3): 106-8.
• Bayrakdar, Mehmet. 1995. “Dâvûd-i Kayserî”. TDV İslâm Ansiklopedisi 9: 32-35.
• Biren, Mehmet Tevfik. 1993. Bir Devlet Adamının Mehmet Tevfik Bey’in II. Abdülhamid, Meşrutiyet ve Mütareke Devri Hatıraları. Ed. Fatma Rezan Hürmen. İstanbul: Arma Yayınları.
• Bursevî, İsmail Hakkı. 1871. Makâlât-ı İsmail Hakkı. İstanbul: Vezir Hanı Matbaası.
• Butros, Ebu Manneh. 1995. “Sultan Abdülhamid II ve Şeyh Ebu’l Huda es-Seyyidî”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (7): 375-405.
• Ceyhan, Semih. 2020a. “Cemiyet-i Sûfiyye’nin Tasavvuf Dersleri”. Sabah Ülkesi (64): 128-38.
• Ceyhan, Semih. 2020b. “Devletin Tasavvufu, Toplumun Tarikatı: İmparatorluktan Ulus Devlete Geçiş Sürecinde Tasavvuf Tarih Yazımının Siyasal Açılımları”. ss. 503-50, Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri, Ed. Salih Çift, Takyettin Karakaya. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Çetin, Atilla. 1995. “Hikmet”. TDV İslâm Ansiklopedisi 17: 519-20.
• Deniz, Fatma Banu. 2010. “İkinci Meşrutiyet Dönemi Süreli Çocuk Yayınlarında Dinî Motifler (Mektepli, Mini Mini, Çocuk Dostu, Küçükler Gazetesi)”. Yüksek Lisans, Süleyman Demirel Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta.
• Döner, Nuran. 2020. “Mahmud el-Kefevî’nin Ketâ’ibü’l-Aʿlâmi’l-Ahyâr’ında Sûfî– Siyaset İlişkileri”. ss. 429-50, Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri, Ed. Salih Çift, Takyettin Karakaya. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• Durmuş, Ali. 2020. “Osmanlı’da Dinî-Siyasî Bir Yapılanma Olarak Kadızâdeliler Hareketi”. Doktora, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Er, İzzet. 2009. “Din Devlet İlişkisi ve Diyanet İşleri Başkanlığı”. Diyanet İlmi Dergi (3): 15-22.
• Eraslan, Cezmi. 1992. II. Abdülhamid ve İslam Birliği. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ertürk, Mustafa. 2024. “Osmanlı/Türk Modernleşmesi: Süreç Pratikleri ve Kısıtlayıcı Toplumsal Yapı/Aktör/ Dinamikler Bağlamında Bir Analiz”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 12(39): 332-65.
• Göyünç, Nejat. 1987. “Mevlâna Müzesi Arşivi”. ss. 101-9, 2. Millî Mevlâna Kongresi. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi.
• Günay, Ünver. 2003. “XV. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Sosyo-Kültürel Yapı, Din ve Değişme”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (14): 21-47.
• Günay, Ünver, Harun Güngör. 2015. Başlangıçlarından Günümüze Türklerin Dini Tarihi. İstanbul: Berikan Yayınları.
• Gündüz, İrfan. 1989. Osmanlılarda Devlet-Tekke Münasebetleri. İstanbul: Seha Neşriyat.
• Güngör, Zülfikar. 2004. “Ahlâkî ve Edebî Bir Osmanlı Dergisi: Mekârimü’l-Ahlâk”. Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi (12): 225-38.
• Işık, Zekeriya. 2016. “Manevi ve Psikolojik Bir Unsur Olarak Osmanlı Ordusunda Şeyhler ve Dervişler”. ss. 361-71, Birinci Dünya Savaşı’nda Mevlevî Alayı ve Gönüllü Topluluklar Uluslararası Sempozyumu. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi Yayınları.
• Işık, Zekeriya. 2017. “19. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Tarikatların Devlet Otoritesi Karşısındaki Tutumları”. BELLETEN 81(290): 191-226.
• Işık, Zekeriya. 2020. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Yaşanan Devlet-Tarikat İlişkilerine Yaklaşım Meselesi”. ss. 473-502, Tarihten Günümüze Sûfî-Siyaset İlişkileri, Ed. Salih Çift, Takyettin Karakaya. İstanbul: Ensar Neşriyat.
• İnalcık, Halil. 1996. Osmanlı İmparatorluğu -Toplum ve Ekonomi. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• İzbudak, Veled Çelebi. 1946. Hatıralarım. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
• Kaplan, Haktan. 2022. Türk Kültüründe Ziyaret Olgusu-Bolu ve Düzce Örneği. Konya: Palet Yayınları.
• Kara, İsmail. 2014. “Çağdaş Türk Düşüncesinde Bir Tenkit/Tasfiye Alanı Olarak Tasavvuf ve Tarikatlar”. ss. 763-87, Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler, Ed. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kara, İsmail. 2020. İslamcıların Siyasi Görüşleri I Hilafet ve Meşrutiyet. Dergah Yayınları.
• Kara, Mustafa. 1985. “Tanzimat’ta Cumhuriyet’e Tasavvuf ve Tarikatlar”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 4: 977-94.
• Kara, Mustafa. 1995a. “Cem’iyyet-i Süfiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi 7: 335.