ESTABLISHMENT OF ILKHANID DOMINATION IN MARDIN AND DEVELOPING ARTUKID-ILKHANID/MAMLUK RELATIONS

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 119 - 142, 15.12.2025

Abdülbaki Bozkurt

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1695712

https://izlik.org/JA22ZM83GX

Öz

The Mongols played an important role in world history only with the Mongol Empire founded by Timuchin (Genghis Khan) in the early 13th century. The Mongols, who seized the lands of the Kara-Khitan and Khwarezmshahs in Central Asia, also set their sights on Anatolia. The Mongols, who were waiting for a suitable time to achieve their goals, soon realized their ambitions in Anatolia and set Syria as their target. While carrying out these moves, the Mongols had to think about not leaving an enemy behind, as well as the supply of materials they would need for the war. Therefore, the capture of the Diyar-i Bekir Region, which was close to their borders, was very important for the Mongols. This study examines the process of the capture of Mardin, which the Mongols saw as a strategic location in the region in order to achieve their goals, and the Artuqid-Mongol (Ilkhanid) relations that developed after this, and the Artuqid-Mamluk relations that emerged as a natural result of these relations. The article derives its importance from the fact that it is one of the first studies to combine the Artuqid-Ilkhanid and Artuqid-Mamluk relations, which developed as a natural result of each other, in the same study. In the article, works of historians with opposing views as well as historians of the period were used. The views of both sides were compared and personal evaluations were added together with the comments of contemporary historians when necessary. The scientific methods of history such as analysis, comparison and interpretation were used in the research. As a result of the study, it was seen that the Ilkhanids made good use of the advantages of having the Mardin Aruqids under their control, and it was concluded that the Artuqids also gained advantages in return for some costs.

Anahtar Kelimeler

Medieval , Anatolia , Mongol , Mardin , Artuqid.

MARDİN’DE İLHANLI HÂKİMİYETİNİN KURULMASI VE GELİŞEN ARTUKLU-İLHANLI/MEMLÜK İLİŞKİLERİ

https://izlik.org/JA22ZM83GX

Öz

Moğolların dünya tarihinde önemli rol oynaması, ancak XIII. yüzyılın başlarında Timuçin (Cengiz Han)’in kurduğu Moğol İmparatorluğu ile olmuştur. Bulundukları Orta Asya’da Karahıtay ve Hârizmşahların topraklarını ele geçiren Moğollar, Anadolu’ya da göz dikmişlerdi. Amaçlarına ulaşabilmek için uygun bir zamanı kollayan Moğollar, kısa bir süre sonra Anadolu’daki emellerini gerçekleştirerek hedeflerine Suriye’yi oturtmuşlardı. Moğollar, bu hamlelerini gerçekleştirirken arkalarında düşman bırakmamanın yanı sıra savaş için ihtiyaç duyacakları malzeme teminini de düşünmek zorundalardı. Bundan dolayı sınırlarına yakın bir yer olan Diyâr-ı Bekir Bölgesi’nin Moğollarca alınması oldukça mühimdi. Bu çalışma, Moğolların, hedeflerini gerçekleştirebilmek amacıyla anılan bölgede stratejik bir konumda gördüğü Mardin’in alınması süreci ve bunun gerçekleştirilmesinin ardından gelişen Artuklu-Moğol (İlhanlı) ile bu ilişkilerin doğal sonucu olarak ortaya çıkan Artuklu-Memlük ilişkilerini incelemektedir. Makale, önemini birbirlerinin doğal sonucu olarak gelişen Artuklu-İlhanlı ile Artuklu-Memlük ilişkilerini aynı çalışma içinde birleştiren ilk araştırmalardan biri olmasından almaktadır. Makalede, Moğol taraftarı tarihçilerin yanı sıra karşıt görüşlü dönemin tarihçilerinin eserlerinden de yararlanılmıştır. Her iki tarafın görüşleri karşılaştırılarak ve gerektiğinde günümüz tarihçilerinin yorumlarıyla birlikte kişisel değerlendirmeler de katılarak verilmiştir. Araştırmada, çözümleme, karşılaştırma ve yorumlama gibi tarihin bilimsel metotlarından yararlanılmıştır. Çalışmanın neticesinde İlhanlılar, Mardin Aruklularını kendilerine bağlamış olmanın avantajlarını iyi değerlendirdiği görülmekle birlikte Artukluların da bazı bedeller karşılığında avantajlar elde ettiği kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ortaçağ , Anadolu , Moğol , Mardin , Artuklu.

Kaynakça

• Abû’l-Farac, Gregorius. 1994. Tarih muhtasar ed-düvel. Beyrut: Darü’r-Raid el-Lübnaniyye.
• Abû’l-Farac, Gregorius (Bar Hebraeus). 1999. Abû’l-Farac Tarihi. Çev. Ömer Rızâ Doğrul. C. 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Almaany. “Arapça-Türkçe Sözlük”. https://www.almaany.com/tr/dict/ar-tr (Erişim Tarihi: 10.10.2024).
• Alptekin, Coşkun. 1991. “Artuklular”. ss. 415-420 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
• Aynî, Bedreddin. 2003. Ikdu’l Cuman (Sultan Berkuk). Ed. İman Ömer Şükri. Kahire: Darü’s-safve Li’t-tiba’a.
• Aynî, Bedreddin. 2010. İḳdü’l-cümân fî târîḫi ehli’z-zamân. Ed. Muhammed Rezek. Kahire: Darü’l-Kütüb ve’l-Vesaik el-Kavmiyye.
• Baybars el-Mansûrî, Rükneddin. 1998. Zübdetü’l-fikre fi tarihü’l-hicre. Ed. Donald S. Richards. Beyrut: en-Neşaratü’l-İslamiyye.
• Ceylan, Enver. 2019. “Ahmed Tebrizî’nin Şehinşahnamesi’nde İlhanlıların Mardin Kuşatması, Melik Said ve Melik Muzafferüddin İle Olan Münasebetleri”. Mukaddime Dergisi 10(1): 21-35.
• Cüveynî, Alâeddin Atâ Melik. 2013. Târîḫ-i Cihângüşâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Çetin, Altan. 2009. Memlük Devleti’nin Kuzey Sınırı. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Çetin, Altan. 2020. “Artuklular. Memlük Artuklu İlişkileri: Denge Siyaseti”. İbrahim Özcoşar (Ed.), Artuklular içinde. Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
• Deniz, Ahmet. 2013. Moğolların Anadolu Politikası ve İlhanlılar Devleti Tarihi. İstanbul: Ekim Yayınları.
• Devâdârî, Ebûbekir bin Abdullah. 1960. Kenzü’d-dürer ve cami’u’l-ğurer. Ed. H. R. Roveymir. C. 7. Kahire: Mısır Tarihi İslami Yayınları.
• Ebü’l-Fidâ, İsmâil. 1969. Kitabü’l-muhtasar fî ahbarü’l-başar. Kahire: Darü’l-Maarif.
• Ekinci, Abdullah. 2006. Ortaçağ’da Urfa: Efsane, Tarih, İnanç, Bilim ve Felsefe Kenti. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Geyikoğlu, Hasan. 2014. “Moğollar’ın Selçuklular’dan Sonra Anadolu’ya Hâkim Olma Faaliyetleri ve Karanbük Savaşı”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi (52): 95-112.
• Gördegir, Eray, Süleyman Özbek. 2018. “Moğolların Mardin Kuşatması ve Hülagü’den Olcaytu’ya İlhanlı Artuklu Münasebetleri”. Dergi Adı Eksik 4(3): 106-118.
• Gül, Muammer. 2005. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Moğol Hakimiyeti. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Halîl, İmâdüddîn. 1980. el-İmaratü’l-Artukiyye. Beyrut: Muessesetü’r-risale.
• Hasan-ı Rumlu. 2006. Ahsenü’t-Tevarih. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• İbn Assâl, Mufaddal. 2017. en-Nehcü’s-sedid ve’dürru’l-ferid. Ed. Muhammed Kemalüddin. Suriye: Darüsadeddin.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed. 1993. ed-Dürerü’l-kamine fi ayan el-mie’s-samine. Beyrut: Darü’l-Cil.
• İbn Kesîr, İsmâil. 1998. el-Bidaye ve’n-nihaye. Ed. Abdullah et-Türkiy. C. 17. Gize: Darülhicr.
• İbn Nazîf, Muhammed. 1981. Tarihu Mansûrî. Ed. Ebüliyd Dûdû. Dımaşk: Matbaatü’l-Hicaz.
• İbn Şeddâd, İzzüddîn. 1928. el-Aʿlâḳu’l-ḫaṭîre. Dımaşk: Menşurat Vizarat es-Sekafe ve’l-İrşadü’l-Kavmiyye.
• İbn Tağrîberdî, Yusuf. 1992. en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mısır ve’l-Kāhire. Ed. Ş. Muhammed Hüseyin. C. 6. Kahire: Dârü’l-Kütübü’l-İlmiyye.
• İbnü’l-Cezeri, Muhammed. 1998. Tarih havadisü’z-zaman. C. 1. Beyrut: el-Mektebetü’l-Aderiyye.
• İbnü’l-Esîr, İzzüddîn. 2003. el-Kâmil fi’t-târîḫ. Ed. Muhammed Yusuf ed-Dekkak. C. 10. Beyrut: Darü’l-Kütübü’l-İlmiyye.