12 MART ROMANLARINDA DOĞU-BATI ÖTEKİLİĞİ

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 187 - 204, 15.12.2025

İsa Kayıhan , Soner Akpınar

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1705339

https://izlik.org/JA77EA73DS

Öz

Doğu-Batı ötekiliği yüzyıllardır Anadolu coğrafyasını etkileyen bir çatışma unsurudur. Toplumların yaşamını öncelikle dinî mensubiyetler çerçevesinde etkileyen Doğu-Batı ötekiliği, zamanla Batı lehine bir üstünlük belirteci haline gelir. Tanzimat’tan günümüze Türk toplumunun düşünce dünyasında oldukça önemli bir yer edinen ve kültürel gelişimin yönelimini de belirleyen Doğu-Batı ötekiliği, Türk romanının tematik yapısına da tesir eder. Özellikle ilk Tanzimat romanlarında ele alınan ‘yanlış batılılaşma’ kavramı bu düşüncenin dışavurumudur. Zaman içerisinde birçok Türk romanına konu olan bu kavram, farklı yönleriyle irdelenmiştir. Özellikle Soğuk Savaş Dönemi’nin gölgesinde yazılan ve politik içerikleriyle öne çıkan 12 Mart romanlarında Batı karşıtlığı, ideolojik ötekiliğin de etkisiyle anlatı yapısına eklemlenir. 12 Mart romanlarının anlatı evrenini çerçeveleyen kültürel ötekilik daha ziyade Doğu-Batı çizgisinde ilerler. Kapitalizm ve komünizm karşıtlığı romanların ideolojik duruşu bakımından önemli veriler sunarken aynı zamanda kültürel ötekiliğin de taraflarını belirler. Batı karşıtlığı Amerika ile Doğu karşıtlığı ise Sovyet Rusya ile somutlaşır. Devrimci cepheyi temsil eden roman kişileri Batı’nın sömürgeci anlayışına karşı çıkarken milliyetçi cepheyi temsil eden roman kişileri Batı’yı genellikle dinî mensubiyet ve milliyet farklılığı nedeniyle ötekileştirir. Farklı gerekçelerle de olsa 12 Mart romancılarının Batı karşıtlığında birleştikleri görülür. 12 Mart romanlarında öne çıkan Doğu-Batı ötekiliği genellikle Batı’nın emperyalist tutumuna bir karşı duruşu simgeler. Bu çalışmada Doğu-Batı ötekiliğinin sağ ve sol eğilimli 12 Mart romanlarının kültürel iklimindeki yeri irdelenmeye çalışılacaktır. Bununla birlikte 12 Mart romancılarının Batı medeniyetini romanlarında konumlandırma biçimleri de irdelenecektir.

Anahtar Kelimeler

12 Mart , Roman , Doğu-Batı , Öteki , İdeoloji , Oryantalizm

EAST-WEST OTHERNESS İN 12 MARCH NOVELS

https://izlik.org/JA77EA73DS

Öz

East-West otherness is an element of conflict that has affected Anatolian geography for centuries. The East-West otherness, which primarily affects the lives of societies within the framework of religious affiliations, becomes a sign of superiority in favour of the West over time. The East-West otherness, which has gained a very important place in the world of thought of Turkish society from Tanzimat to the present day and determines the orientation of cultural development, also affects the thematic structure of the Turkish novel. Especially in the first Tanzimat novels, the concept of ‘false westernisation’ is an expression of this idea. This concept, which has been the subject of many Turkish novels over time, has been analyzed in different aspects. Especially in the novels of 12 March, written under the shadow of the Cold War and characterized by their political content, anti-Westernism is incorporated into the narrative structure with the effect of ideological otherness. Framing the narrative universe of the 12 March novels, the cultural otherness rather proceeds along the East-West line. While the opposition to capitalism and communism provides important data in terms of the ideological stance of the novels, it also determines the sides of cultural otherness. The opposition to the West is embodied in America and the opposition to the East in Soviet Russia. While the novelists representing the revolutionary front oppose the colonialist understanding of the West, the novelists representing the nationalist front generally marginalise the West due to differences in religious affiliation and nationality. In this study, the place of East-West otherness in the cultural climate of right and left leaning 12 March novels will be analysed. In addition, the ways in which the 12 March novelists position Western civilisation in their novels will be examined.

Anahtar Kelimeler

12 March , Novel , East-West , Otherness , Ideology , Orientalism.

Kaynakça

• Akpınar, Soner ve Yılmaz Çebin, Burcu. 2019. “İki Fransız Romantiği İki Ayrı Bakış Açısı: Chateaubriand ve Nerval’de Türk İmgesi”. Uluslararası Türkoloji Araştırmaları Sempozyumu (s.475-481). Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Belge, Murat. 2012. Edebiyat Üstüne Yazılar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Berkes, Niyazi. 2023. Türk Düşününde Batı Sorunu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Buğra, Tarık. 1989. Gençliğim Eyvah. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ceyhun, Demirtaş. 1989. Yağmur Sıcağı. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Füruzan. 2022. Kırk Yedi'liler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Habermas, Jürgen 2012. "Öteki" Olmak, "Öteki"yle Yaşamak. (İ. Aka, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Hanefi, Hasan. 2007. “Oryantalizmden Oksidentalizme”. Uluslararası Oryantalizm Sempozyumu (s.79-90). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültürel ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Müdürlüğü Yayınları.
• Huntington, Samuel. 2015. Medeniyetler Çatışması Ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması. (M. Turhan ve C. Soydemir, Çev.) İstanbul: Okuyanus Yayınları.
• Işınsu, Emine. 2013. Canbaz. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Işınsu, Emine. 2022. Sancı. İstanbul: Bilge Kültür Sanat
• Kakınç, Tarık Dursun. 1974. Gün Döndü. İstanbul: Köprü Yayınları.
• Kılıçbay, Mehmet Ali. 1998. “Fakir Akrabanın Talihi”. Doğu Batı, 2, 57-64.
• Kocagöz, Samim. 2008. Tartışma. İstanbul: Literatür Yayınları.
• Moran, Berna. 2001. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 1. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Nahya, Zeliha Nilüfer. 2010. “Avrupa Birliği Bağlamında İmge ve Ötekileştirme”. Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Halkbilim Anabilim Dalı, Ankara
• Noyan, Sema. 2022. Modern Türk Şiirinde Ötekileştirme. Ankara: Hece Yayınları.
• Öz, Erdal. 2021. Yaralısın. İstanbul: Can Yayınları.
• Parla, Jale. 2022. Efendilik, Şarkiyatçılık, Kölelik. İstanbul: İletişim Yayınları
• Said, Edward. 1998. Oryantalizm Sömürgeciliğin Keşif Kolu. (N. Uzel, Çev.). İstanbul: İrfan Yayınevi.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi. 2000. Yaşadığım Gibi. (Birol Emil, Haz.). İstanbul: Dergâh Yayınları.