TÜRK KÜLTÜR EVRENİNE YÖNELİK SÖZ VARLIĞI İNCELEMESİ: HASAN KALLİMCİ ESERLERİ ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 385 - 416, 15.12.2025

Eray Nergiz , Nermin Er Aydemir

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1737756

https://izlik.org/JA32SC97UC

Öz

Türk kültürünün yaşatılması ve yaygınlaştırılmasında, söz varlığının yaşam bağlamlarından olan edebiyat, bu özelliği ile kültürel habitus olarak değerlendirilebilmektedir. Kültürel devamlılık ve sürdürülebilirlik işlevinin yerine getirilmesinde, çocuk edebiyatı ile formel ve informel eğitim bağlamlarının özel bir yeri bulunmaktadır. Nitekim, Türkçe dersinde öğrencilerin, okuduklarından ve dinledikleri/izlediklerinden hareketle söz varlığını zenginleştirerek dil zevkine ulaşmaları hedeflenmektedir. Bu hedef doğrultusunda araştırmada, Hasan Kallimci’ye ait Bilgin Şehzade, Balasagunlu Yusuf, Anadolu’dan Yükselen Ses adlı çocuk kitaplarının söz varlığının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu araştırmada, betimsel nitelikteki tarama modeli tercih edilmiş olup çalışmanın verileri nitel veri toplama araçlarından olan doküman incelemesiyle elde edilmiştir. Araştırmada Bilgin Şehzade, Balasagunlu Yusuf, Anadolu’dan Yükselen Ses kitapları; deyimler, atasözleri, kalıp sözler, kalıplaşmış sözler, terimler ve ikilemeler açısından incelenmiştir. Söz varlığının alt türlerinin tamamı, kültürel anlam evreninin göstergesi olarak değerlendirildiğinden çalışma, bir anlamda söz varlığındaki Türk kültürünün etkinliği ve işlevi bağlamında değerlendirilmiştir. Çalışmadan elde edilen bulgular neticesinde, Türk kültür ve anlamlandırma kodlarını barındıran en fazla söz varlığının Anadolu’dan Yükselen Ses adlı kitapta; en az söz varlığının ise Balasagunlu Yusuf kitabında olduğu belirlenmiştir. Söz varlığı unsuru olarak en fazla deyimlerin, en az ise atasözü ve kalıplaşmış sözlerin kullanıldığı görülmüştür. Türk kültür evreni birleşeni olarak en sık kullanılan söz varlığı türlerinde deyimleri azalan sıralamayla terimler, kalıp sözler ve ikilemeler takip etmiştir. Araştırmanın sonucunda ulaşılan bulgular, alan yazınındaki ilgili çalışmalarla karşılaştırılıp değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Türk kültürü , çocuk edebiyatı , Hasan Kallimci , söz varlığı , Türkçe.

VOCABULARY ANALYSIS OF THE TURKISH CULTURAL UNIVERSE: THE EXAMPLE OF HASAN KALLİMCİ BOOKS

https://izlik.org/JA32SC97UC

Öz

Literature, which is one of the living contexts of vocabulary in the survival and dissemination of Turkish culture, can be considered as a cultural habitus with this feature. Children's literature and formal and informal education contexts have a special place in fulfilling the function of cultural continuity and sustainability. As a matter of fact, in Turkish lesson, it is aimed for students to reach language pleasure by enriching their vocabulary based on what they read and listen/watch. In line with this goal, the aim of the study is to determine the vocabulary of Hasan Kallimci's children's books named Bilgin Şehzade, Balasagunlu Yusuf and Anadolu'dan Yükselen Ses. In this study, the descriptive survey model was preferred and the data of the study were obtained through document analysis, which is one of the qualitative data collection tools. In the research, Bilgin Şehzade, Balasagunlu Yusuf, Anadolu'dan Yükselen Ses books were analyzed in terms of idioms, proverbs, phrases, stereotypes, terms and dilemmas. Since all sub-types of vocabulary are considered as indicators of the cultural universe of meaning, the study was evaluated in the context of the effectiveness and function of Turkish culture in vocabulary. As a result of the findings obtained from the study, it has been determined that the book “Anadolu'dan Yükselen Ses” has the highest amount of vocabulary containing Turkish culture and meaning codes, while the book “Balasagunlu Yusuf” has the lowest amount of vocabulary. It was seen that idioms were used the most and proverbs and stereotypes were used the least. Among the most frequently used types of vocabulary as a component of the Turkish cultural universe, idioms were followed in descending order by terms, phrases and doublings. The findings of the study were compared and evaluated with the related studies in the literature.

Anahtar Kelimeler

Turkish culture , children's literature , Hasan Kallimci , vocabulary , Turkish.

Kaynakça

• Akçakoyun, Fahriye Elif. 2019. “Zeynep Cemali öykü yarışmalarında (2011-2017 yılları) ödüllü eserlerin söz varlığı incelemesi”. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Akkuş, Mahmut. 2019. “Seza Kutlar Aksoy’un öykülerinde söz varlığı”. Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Kayseri.
• Aksan, Doğan. 2018. Türkçenin Sözvarlığı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Aksoy, Ömer Aksoy. (2020). Atasözleri Ve Deyimler Sözlüğü. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
• Aktaş, Elif. 2016. “Okuma eğitimi açısından Sevim Ak’ın çocuk öykülerinde söz varlığı”. Milli Eğitim Dergisi, 45(210), 539-562.
• Artuğ, Merve. 2023. “Okuma Eğitimi Açısından Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Öykülerinde Değerler Eğitimi Ve Söz Varlığı”. Yüksek Lisans Tezi, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Kütahya.
• Bayer, Belgin. 2024. “Rıfat Ilgaz'ın Çocuklara Yönelik Eserlerinde Söz Varlığı”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
• Bayraktar, Semra. 2022. Kalıp Sözler: Özellikleri, Sınıflandırılması, Kültürel Göstergeleri, Yabancı Dil Öğretimindeki Yeri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Çetinkaya, Süleyman. 2020. “Ayla Çınaroğlu’nun Masal Ve Hikâyelerinin Türkçe Öğretimi Bağlamında Söz Varlığı Açısından İncelenmesi”. Yüksek Lisans Tezi. Fırat Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Elazığ.
• Er Aydemir, Nermin. 2023. Söz Varlığı ve Türkçe. Türkçe Öğretimi (s. 279-296), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
• Evler, Dilek. 2023. “Şermin Yaşar'ın Çocuklara Yönelik Eserlerinde Söz Varlığı”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Erciyes Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Kayseri.
• Fidan, Zeliha. 2019. “Cahit Uçuk’un Türk İkizleri Ve Gümüş Kanat Çocuk Romanlarının Söz Varlığı Açısından Değerlendirilmesi”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sivas.
• Gökdayı, Hürriyet. 2008. “Türkçede Kalıp Sözler”. Bilig, 44, 89-110.
• Gülbeyaz, Serpil. 2024. “Şermin Yaşar’ın Çocuk Kitaplarında Türkçenin Söz Varlığı Unsurları”. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Giresun.
• Kallimci, Hasan. 2022. Bilgin Şehzade. İstanbul: Uçan At Yayınları.
• Kallimci, Hasan. 2023. Anadolu’dan Yükselen Ses. İstanbul: Çınaraltı Yayınları.
• Kallimci, Hasan. 2024. Balasagunlu Yusuf. İstanbul: Töre-Devlet Yayınları.