AMERİKAN VE OSMANLI EDEBİYATINDA FARKLI TOPLUM TASAVVURLARI: GERİYE BAKIŞ 2000’DEN 1887’YE VE RÜYADA TERAKKİ VE MEDENİYET-İ İSLAMİYEYİ RÜYET

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 108 - 136 , 15.03.2026

Veysel Lidar

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1745093

https://izlik.org/JA62SM38UF

Öz

Bu çalışmada Amerikalı yazar Edward Bellamy’nin Geriye Bakış 2000’den 1887’ye ve Türk yazar Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi’nin Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı ütopyaları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Çalışma kapsamında ele alınan bu iki ütopyada benzerlik, farklılık ve ortak yönlerin tespit edilmesine gayret edilmiş, sosyolojik eleştiri yöntemi ve karşılaştırmalı edebiyat biliminin Varyasyon kuramı uyarınca çözümlemelerde bulunulmuştur. 1888 yılında kaleme alınan Geriye Bakış 2000’den 1887’ye ve 1913 yılında yazılan Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı eserlerde tasarlanan toplumların pek çok noktada benzerlik taşımakla birlikte, özellikle din, eğitim, sanayi ve ütopyanın işleniş biçimi gibi unsurlarda farklılık arz ettikleri belirlenmiştir. Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet adlı Türk ütopyasının temel çıkış noktasının Osmanlı’nın ve daha geniş manada İslam medeniyetinin o dönem için Avrupa’nın gerisinde kalması olduğu düşünülmektedir. Bu noktada Bellamy’nin ütopyasından farklı olarak din odaklı bir toplum yapısının, İslam medeniyetini ileri taşıyacağı düşüncesiyle eser oluşturulmuştur. İki eserde de teknolojik tasarılara oldukça fazla yer verilmiş, iki yazar da dönemlerinin ötesinde bir hayal gücünü eserlerine yansıtmıştır. Birbirlerinden çok farklı coğrafya ve medeniyetlerde, yirmi beş yıllık bir zaman farkıyla kaleme alınmış bu eserlerin incelenmesiyle, ütopyaların farklı içeriklerine rağmen, daha iyi bir yaşam idealinin tüm toplum ve kültürler için ortak bir hayal olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Karşılaştırmalı Edebiyat , Karşılaştırmalı Ütopya Çalışmaları , Edward Bellamy , Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi , Ütopya.

DIFFERENT SOCIAL IMAGINARIES IN AMERICAN AND OTTOMAN LITERATURE: LOOKING BACKWARD AND RÜYADA TERAKKİ VE MEDENİYET-İ İSLAMİYEYİ RÜYET

https://izlik.org/JA62SM38UF

Öz

The works discussed in this study—Edward Bellamy’s Looking Backward 2000-1887 and Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi’s Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet—are both examples of utopias. This study seeks to identify the similarities, differences, and common aspects between these two utopias, and analyzes them in line with the sociological criticisim and Variation theory of comparative literature. Although the societies imagined in Looking Backward 2000-1887, written in 1888, and Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet, written in 1913, share many similarities, they differ significantly in aspects such as religion, education, industry, and the way utopia is constructed. It is believed that the main motivation behind the Turkish utopia Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyeyi Rüyet stems from the perception that the Ottoman Empire—and more broadly, Islamic civilization—had fallen behind Europe at the time. Unlike Bellamy’s utopia, this work is shaped by the belief that a society centered on religion would advance Islamic civilization. Both works feature a significant emphasis on technological designs, and both authors have reflected an imagination far ahead of their time in their creationsThe analysis of these works, written twenty-fiive years apart and emerging from vastly different geographies and civilizations, although they have different contexts, the ideal of a better life is a common aspiration shared by all societies and cultures.

Anahtar Kelimeler

Comprative Literature , Comparative Utopian Studies , Edward Bellamy , Molla Davutzade Mustafa Nazım Erzurumi , Utopia.

Kaynakça

• Alver, Köksal. 2006. Sosyolojik Eleştiri: Sosyolojik Okumaya Giriş. K. Alver (Edt.), Edebiyat Sosyolojisi içinde (s.277-288). Ankara: Hece Yayınları.
• Auerbach, Jonathan. 1994. ‘The Nation Organized’: Utopian Impotence in Edward Bellamy’s Looking Backward 2000-1887. American Literary History 6(1), s.24-47. URL: https://www.jstor.org/stable/489898
• Bauman, Zygmunt. 2007. Modernite ve Holocaust. (S. Sertabiboğlu, Çev.). İstanbul: Versus Yayınları.
• Beaumont, Matthew. 2007. Introduction. Looking Backward 2000-1887 içinde (s.VII-XXX). Oxford: Oxford University Press.
• Bellamy, Edward. 2022. Geriye bakış 2000’den 1887’ye (3.Baskı), (F.Kahya, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Canbaz Yumuşak, Firdevs. 2012. Ütopya, Karşı-Ütopya ve Türk Edebiyatında Ütopya Geleneği. Bilig 61, s.47-70. URL: bilig.yesevi.edu.tr/shw_artcl-1209.html
• Cao, Shunqing. 2013. The variation theory of comparative literature. Berlin: Springer Verlag.
• Çörekçioğlu, Hakan. 2015. Modernite ve ütopya. İstanbul: Sentez Yayıncılık.
• D. Gregory, R. Johnston, G. Pratt, M.J. Watts, S. Whatmore, (Edt.).(2009). The Dictionary of Human Geography. United Kingdom: Wiley-Blackwell Publication.
• Dewey, John. 1934. A Great American Prophet. Common Sense 3(4), s.6-7. URL: https://www.cooperative-individualism.org/dewey-john_edward-bellamy-a-great-american-prophet-1934-apr.pdf
• Erzurumi, Molla Davutzade Mustafa Nazım. 2021. Rüyada terakki ve medeniyet-i İslamiyeyi rüyet. İstanbul: Can Yayınları.
• Fortunati, Vita. 2000. Utopia as a literary genre. V. Fortunati – R. Trousson, (Ed.). Dictionary of Literary Utopias içinde (s. 634-643).
• Gaspıralı, İsmail. 2005. Seçilmiş Eserleri 2 Fikri Eserleri. Y. Akpınar, (Der.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Gülsoy, Murat. 2012. Edebiyatımızdaki İlk Ütopya Metinlerinden Rüyada Terakki ve İleri İslam Medeniyeti Rüyası. Notos 36, s.56-60.
• Kaynardağ, Arslan. 1993. Türk Yazın ve Düşünce Tarihinde Ütopya. Varlık 1025, s. 12-13.
• Khanna, Lee Cullen. 1981. The reader and Geriye Bakış 2000’den 1887’ye. The Journal of General Education, 33(1), 69-79. URL: https://www.jstor.org/stable/27796840
• Korkmaz, Nurseli Gamze. 2015. Rüyada Terakki ve Medeniyet-i İslamiyyeyi Rü’yet’te Cemaatçı ve Geleneksel Yapı. Kelam Araştırmaları 13(1), s.521-531. URL: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/179950
• Kudret, Cevdet. 2009. Türk Edebiyatı Tarihi I. İstanbul: İnkılap Yayınları.
• Kumar, Krishan. 1987. Utopia & Anti-utopia in modern times. New York: Basil Blackwell.
• Kumar, Krishan. 2005. Ütopyacılık. (A. Somel, Çev.). Ankara: İmge Yayınevi.
• Levitas, Ruth. 1990. The concept of utopia. Syracuse: Syracuse University Press.
• Lidar, Veysel. (2022). Karşılaştırmalı Edebiyat Biliminde Geçmişten Günümüze Temel Kavram ve Tartışmalar. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• Lipow, Arthur. 2020. Authoritarian Socialism in America Edward Bellamy & The Nationalist Movement. California: University of California Press.