ASSESSMENT OF TURKEY'S TWO DIFFERENT APPROACHES TO THE NORTH CAUCASUS IN THE PERIOD 1914-1923

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 497 - 518, 15.12.2025

Mehmet Ali Bolat

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1777766

https://izlik.org/JA43GS98RA

Öz

This study examines Turkey's two distinct approaches to the North Caucasus during the period from 1914 to 1923, which saw the collapse of the Ottoman Empire, the establishment of the Republic of Turkey, and the events of the First World War and the War of Independence. Why did Turkey adopt two distinct stances towards the same region? What changes in circumstances compelled it to pursue different policies? To answer these questions, archival documents from the period in question were examined within a historical framework, and other studies were also taken into consideration. The findings reveal that both of Turkey's approaches aimed to maintain the presence of Turkish and Muslim elements in the Caucasus. However, developments and necessary changes in the conditions of the world, the region, and Turkey compelled Turkey to develop different policies to achieve this goal. The Caucasus was the front where the Ottoman Empire and the Russian Empire fought fiercely during the First World War. On this front, where even Eastern Anatolia fell into Russian hands, it was observed that the Ottomans developed a policy of establishing a buffer state between themselves and Russia in the region when conditions changed due to the Bolshevik Revolution. In response to Russia's prioritisation of the Armenians, the Ottoman Empire attached great importance to Azerbaijan and Dagestan. The stance taken by the Republic of Turkey towards the Caucasus during its founding phase was one of cooperation with Russia against Britain, which had settled in the region vacated by Ottoman forces after the Armistice of Mudros. Faced with a common enemy in Britain, Turkey was forced to accept the Bolshevization of the region, with its Dagestan and Azerbaijan identity, in order to obtain Russia's financial and military support. To dissuade Russia, which was demanding territory in favour of the Armenians, Turkey used the events in the North Caucasus. Turkey's efforts to remain connected to the region came to an end with the establishment of the Soviet Union. It is evident that studies conducted in Turkey have focused more on the South Caucasus. This study is valuable in that it examines Turkey's two distinct attitudes towards developments in the North Caucasus during the period in question.

Anahtar Kelimeler

North Caucasus , Türkiye , Russia , Turkish-Russian Relations , Ottoman.

1914-1923 DÖNEMİ TÜRKİYE'NİN İKİ FARKLI KUZEY KAFKASYA YAKLAŞIMININ DEĞERLENDİRİLMESİ

https://izlik.org/JA43GS98RA

Öz

Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin yıkılıp Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu, Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele’nin yaşandığı dönem olan 1914-1923 yılları arasında Türkiye'nin iki ayrı Kuzey Kafkasya yaklaşımı ele alınmıştır. Türkiye aynı bölgeye dair niçin iki ayrı tutum sergilemiştir? Hangi şartların değişimi onu farklı politikalar üretmeye zorlamıştır? Bu sorulara cevap bulmak için tarihsel çerçevede söz konusu dönemin arşiv belgeleri baz alınmış, yapılan diğer çalışmalar da göz önünde bulundurulmuştur. Elde edilen bulgular çerçevesinde Türkiye’nin her iki tutumunun, Kafkasya’da Türk ve Müslüman unsurların mevcudiyetini devam ettirme amacını güttüğü anlaşılmaktadır. Ancak dünyanın, bölgenin ve Türkiye’nin şartlarında yaşanan gelişmeler ve zorunlu değişimler, bu amacı gerçekleştirebilmek için farklı politikalar üretmeyi mecbur kılmıştır. Osmanlı Devleti ile Rus Çarlığı’nın Birinci Dünya Savaşı’nda kıyasıya mücadele ettiği cephe Kafkasya’dır. Doğu Anadolu’nun bile Rusların eline geçtiği cephede, Bolşevik İhtilali sebebiyle şartlar değişince, Osmanlı’nın bölgede Rusya ile arasında bir tampon devlet kurma siyasetini geliştirdiği görülmüştür. Rusların Ermenileri öncelemesine karşı Osmanlı Devleti, Azerbaycan ve Dağıstan’a büyük önem vermiştir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş aşamasında sergilediği Kafkasya tutumu ise Mondros Mütarekesi sonrası Osmanlı kuvvetlerinin boşalttığı bölgeye yerleşen İngiltere’ye karşı Ruslarla işbirliğidir. Ortak düşman İngiltere’ye karşı Türkiye, Rusya’nın mali ve askeri desteğini almak için bölgenin Dağıstan ve Azerbaycan kimliğiyle Bolşevikleşmesini kabul etmek zorunda kalmıştır. Ermeniler lehine toprak talep eden Rusya’yı vazgeçirmek içinse Kuzey Kafkasya’daki olayları kullanmıştır. Türkiye’nin bölgeden kopmama çabaları Sovyetler Birliği’nin tesisiyle son bulmak zorunda kalmıştır. Türkiye’de yapılan çalışmaların daha çok Güney Kafkasya üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu çalışma, söz konusu dönemde Kuzey Kafkasya’daki gelişmelere Türkiye’nin sergilediği iki ayrı tutumu incelemesi açısından değerlidir.

Anahtar Kelimeler

Kuzey Kafkasya , Türkiye , Rusya , Türk-Rus İlişkileri , Osmanlı.

Kaynakça

• Atak, M. Sadık. 1964. Rusya Siyaseti ve (Rusların Yayılma Siyaseti), Ankara.
• Allen, W.E.D. 1966. Kafkas Harekâtı 1828-1921 Türk-Kafkas Sınırındaki Harplerin Tarihi. Ankara: Genelkurmay Basımevi.
• Arslan, Zehra. 2014. “Batum Göçmenleri (1914-1930)”. Bilig 71 (71): 33-64.
• Ataov, Türkkaya. 1968. “Rus Devletinin Kurluşu”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 23(4): 215-243.
• Atatürk’ün Söylev Ve Demeçleri I-III. 1997. Ankara: ATAM. Atatürk’ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri, C.IV. 1991. Ankara: ATAM.
• Avagyan, Arsen. 2013. Türk Dış Siyasetinde Kuzey Kafkasya Siyasi Muhacereti (1920-1971). İstanbul.
• Azerbaycan Belgelerinde Ermenin Sorunu (1918-1920). 2001. Ankara: Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi Yayınları.
• Bal, Halil. 1997. “Kuzey Kafkasya’nın İstiklali ve Türkiye’nin Askeri Yardımı 1917–1918”. Kafkasya Araştırmaları III: 29-91.
• Bal, Halil. 2001. “Türkiye’nin Azerbaycan’a Askeri Yardımı: Kafkas İslam Ordusu ve Azerbaycan Milli Ordusunun Kurulması İçin Yapılan Çalışmalar (1918)”. Yedinci Askeri Tarih Semineri (25-27 Ekim 1999, İstanbul) Bildirileri, C.II. Ankara: Genelkurmay Basımevi: 429-440.
• Bal, Halil. 2004. “Brest-Litovsk Antlaşması’ndan Sonra Türkiye ve Ermeniler”, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü: Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 3(5): 25-51.
• Bal, Halil. 2010. Azerbaycan Cumhuriyeti’ni Kuruluş Mücadelesi (1914-1918) ve Kafkas İslam Ordusu. İstanbul. Barlas, Cafer. “Bağımsız Birleşik Kafkasya Konfederasyonu (11 Mayıs 1918) Gerçekleştirilmiş Bir Realitedir”. Kafkasya Üzerine I.
• Baytugan, Barasbi. 1998. Kuzey Kafkasya (1917-1970). Samsun.
• Benningsen, Alexandre. 1984. Kafkaslarda Müslüman Gerilla Savaşı (1918-1928). Ankara: ODTÜ.
• Berzeg, Sefer E. 2003. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti 1917–1922, C.I. İstanbul.
• Berzeg, Sefer E. 2004. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti 1917-1922, C.II. İstanbul.
• Berzeg, Sefer E. 2006. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti 1917-1922, C.III. İstanbul.
• Bilge, Suat. 1992. Güç Komşuluk Türkiye-Sovyetle Birliği İlişkileri 1920-1964. Ankara.
• Bolat, Mehmet Ali. 2021a. Çatışma ve Birleşme İkileminde Kuzey Kafkasya. İstanbul: Filiz Kitabevi.
• Bolat, Mehmet Ali. 2021b. Milli Mücadele Döneminde Türkiye’nin Kafkasya Politikası (1919-1921). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Bozkurt, Abdurrahman. 2013. “Osmanlı Devleti ile Ermenistan Cumhuriyeti Arasındaki İlişkiler (1918-1920)”. OTAM, 34/ Güz: 19-58.
• Budak, Mustafa. 1996. “1853–1856 Kırım Savaşı’nda Osmanlı Devleti ile Şeyh Şamil Arasındaki İlişkiler”. Tarih Boyunca Balkanlardan Kafkaslara Türk Dünyası Semineri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi: 79-92.
• Budak, Mustafa. 1998. “Nuri Paşa’nın Kafkas İslam Ordusu Hakkındaki Raporu”, Kafkas Araştırmaları IV: 61-105.