HAREZM TÜRKÇESİNDE KATMERLİ OLUMSUZLUK İŞARETLEYİCİSİ OLARAK barı SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 551 - 564, 15.12.2025

Esin Ağca

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1787703

https://izlik.org/JA98GT44DP

Öz

Dillerde sözlüksel bir birim halinde olan kimi sözcükler, sözlüksel anlamlarının uygunluğu bağlamında gramer birimine dönüşebilirler. Bu evrensel dil tipolojisinin Türk dilinde de pek çok tanığı vardır. Buna göre esasında “var, varlık, mevcudiyet” anlamlı bir sıfat ve isim olan, barım, barlık gibi sözcüklere de kaynaklık etmiş bar sözcüğü, Eski Türkçenin en erken tarihli metinlerinden itibaren gramerleşerek varlık isim cümlelerinin yüklem işaretleyicisi olmuştur. Diğer taraftan bar sözcüğü, Eski Türkçe metinlerde rastlanmasa da Karahanlı Türkçesi metinlerinden itibaren +I iyelik ekinin kalıplaşmasıyla “tüm, bütün; tümüyle, bütünüyle” anlamlarıyla belirsizlik sıfatı ve zamirine dönüşmüştür. Türk dilindeki ilk örneklerine Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kutadgu Bilig’de rastlanan barı sözcüğü, Harezm Türkçesi ve diğer tarihî Türk lehçelerinde yaygınlaşmıştır. Karahanlı ve Harezm Türkçelerinde daha çok “hepsi, tümüyle, tamamıyla” anlamı ile olumlu fiil cümlelerini niteleyen barı sözcüğünün aynı zamanda olumsuzluk eki almış fiilleri “asla, hiç” anlamında nitelediği fark edilmektedir.
Bu makalede, Karahanlı ve Harezm Türkçeleri başta olmak üzere tarihî Türk lehçelerinde barı sözcüğünün nasıl gramerleştiği, ilk önce olumlu fiilleri niteleyen zarf görevi üstlendiği ve ardından olumsuzluk işaretleyicisine sahip fiilleri “asla, hiç” anlamıyla niteleyerek katmerli olumsuzluk işaretleyicisine dönüştüğü konusu, metinlerdeki örnekler üzerinden ve Türk dilindeki katmerli olumsuzluk işaretleyicilerinin izlediği semantik ve gramerleşme yolları takip edilerek ele alınıp değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Harezm Türkçesi , Olumsuzluk , Katmerli Olumsuzluk , Gramerleşme , barı.

ON THE WORD barı AS A MARKER OF DOUBLE NEGATION IN KHWAREZM TURKIC

https://izlik.org/JA98GT44DP

Öz

In languages, certain words that function as lexical units can become grammaticalized when their lexical meaning is appropriate within a given context. Accordingly, the word bar- originally an adjective and noun meaning “existent, presence, being,” and the source of forms such as barım and barlık, became grammaticalized from the earliest Old Turkic texts onward, serving as a predicate marker in existential clauses. On the other hand, although the word bar does not appear in Old Turkic texts with this function, beginning with Karakhanid Turkic it developed into an indefinite adjective and pronoun meaning “all, whole; entirely, completely” through the lexicalization of the possessive suffix +I. The word barı, first attested in Turkic in Kutadgu Bilig, a texte written in Karakhanid Turkic, later became widespread in Khwarezmian Turkic and other historical Turkic dialects. In Karakhanid and Khwarezmian Turkic, the word barı most frequently qualifies affirmative verbal clauses with the meaning “all, wholly, completely,” yet it is also observed to modify verbs bearing a negative suffix, in which case it conveys the sense of “never, not at all.”
This article examines, primarily with reference to Karakhanid and Khwarezmian Turkic but also other historical Turkic dialects, how the word barı became grammaticalized, initially functioning as an adverb modifying affirmative verbs and subsequently qualifying verbs with negative markers with the meaning “never, not at all,” thereby evolving into a marker of double negation. The discussion is based on textual examples and traces the semantic and grammaticalization pathways followed by double negation markers in Turkic.

Anahtar Kelimeler

Khwarezm Turkic , Negation , Double Negation , Grammaticalization , barı.

Kaynakça

• Ağca, Ferruh. 2010. Budist Türk Çevresi Metinlerinde Olumsuzluk ve Yokluk Şekilleri. Ankara: TKAE Yayınları.
• Ağca, Ferruh. 2013a. “Eski Türkçe Metinlerde Anlamsal ve Fonksiyonel Açıdan idi ve ige / iye/ ie Sözcükleri Üzerine”. Bengü Beläk - Ahmet Bican Ercilasun Armağanı. Ed. Bülent Gül. Ankara: TKAE Yayınları. s. 65-79.
• Ağca, Ferruh. 2013b. “Türk Budist Çevresi Metinlerinde Bir Gramerleşme Örneği Olarak arıtı Sözcüğü”. Bengü Bitig - Dursun Yıldırım Armağanı. Ed. Bülent Gül vd. Ankara: s. 63-74.
• Ağca, Ferruh. 2015. “Eski Türkçede Varlık ve Yokluk İşaretleyicilerinin (ba:r, yo:k) Gramerleşme Süreçleri” Dil Araştırmaları. S.16. s. 83-101.
• Ağca, Ferruh. 2019. “Kutadgu Bilig’de Geçen Benzetme Edatları ve sanı ‘gibi’ Edatı” Yeni Türkiye 105: İlk Dönem Türkçe İslami Eserler Özel Sayısı. Cilt I: 102-111.
• Ağca, Ferruh. 2021. “Eski Türkçede Asimetrik Olumsuzluk”. Ayagka Tegimlig Bahşı: Festschrift in Honor of Marcel Erdal, Journal of Turkish Studies Special Edition Vol. 1 (Ed: Irina Nevskaya, Hatice Şirin, Ferruh Ağca), Harvard University Press: 11-24.
• Cin, Ali. 1998. Tarihî Türk Şiveleri ve Günümüz Oğuz Grubu Lehçelerinde Olumsuzluk İfadesi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale.
• Clauson, Sir Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford University Press, London.
• Çürük, M. Selcen. 2010. “Olumsuzluk ve Kiplik Arasındaki İlişki: Bakış ve Yaklaşımlar”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt: 7, Sayı: 2 (Haziran 2010): 57-72.
• Çürük, M. Selcen. 2013. Rabguzî’nin Kısasü’l-Enbiyâsında Olumsuzluk. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Adana.
• Hirik, Seçil. 2014. “Kesinlik ve Olumsuzluk İlişkisine Kipsel Yaklaşım”, Turkish Studies 9/12, Fall 2014: 349-367.
• Kaçalin, Mustafa S. 2011. Nevâî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar. Ankara: TDK Yayınları.
• Li, Yong-Sŏng. 2022. Türk Dillerinde Son Takılar. Ankara: TDK Yayınları.
• Öner, Mustafa. 2015. Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
• Özşahin, Murat. 2017. Başkurt Türkçesi Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
• Seçkin, Pelin. 2020. Türkçede Olumsuzluk Algısı. Konya: Palet Yayınları.
• Tan, Ali. 2024. Türkçede Olumsuzluk. İstanbul: Kesit Yayınları.
• Tekin, Talat vd. 1995. Türkmence-Türkçe Sözlük. İstanbul: Simurg Yayınları.
• Tietze, Andreas. 2016. Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati I-X. Ankara: TÜBA Yayınları.
• Wilkens, Jens. 2021. Handwörterbuch des Altuigurischen / Eski Uygurcanın El Sözlüğü. Akademie der Wissenschaften zu Göttingen.
• Yudahin, K. K. 1988. Kırgız Sözlüğü. Çev. Abdullah Taymas. Ankara: TDK Yayınları.