FRENK’TEN MEDENİYE: OSMANLI-TÜRK ZİHNİYETİNDE AVRUPA

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 46, 565 - 585, 15.12.2025

İbrahim Şirin

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1791088

https://izlik.org/JA94WP85DZ

Öz

Bu çalışma, Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde Avrupa’ya ilişkin algıların siyasal, askerî ve kültürel bağlama göre nasıl değiştiğini incelemektedir. Klasik dönemde Avrupa, aşağı, düşman ve ahlaken yozlaşmış bir coğrafya olarak görülmüştür. Gaza ideolojisi etrafında şekillenen bu bakışta Avrupalılar “Frenk”, Osmanlılar ise kahraman “Gazi” kimliğiyle tanımlanmıştır. Askerî başarılar, bu üstünlük söylemini pekiştirmiştir.
1699 Karlofça Antlaşması’ndan sonra alınan yenilgiler, Avrupa algısında dönüşüme yol açmıştır. Bürokratik elitler (Kalemiye), Avrupa’yı hem model hem de siyasal güç aracı olarak kullanmış; buna karşılık ulema ve yeniçeriler muhafazakâr direnişi temsil etmiştir. Reformcu–gelenekçi çatışması Osmanlı modernleşmesinin ana eksenini oluşturmuş, Reşid Paşa gibi aktörler Tanzimat’ı hem içerideki iktidar mücadelelerinde hem de Avrupa diplomasisinde kullanmıştır.
19. Yüzyılda üçüncü bir algı ortaya çıkmıştır: Avrupa bilim ve teknikte üstün, fakat ahlaken zayıftır. 1867 ve 1878 Paris sergileri gibi uluslararası fuarlar Osmanlı aydınlarını etkilemiş; ilerleme hayranlığı ile geri kalmışlık kaygısını aynı anda beslemiştir. Ahmet Mithat ve Sadullah Paşa gibi isimler, özgürlük, bilim ve eğitimi yenilenmenin yolu olarak vurgularken Avrupa’nın emperyalizmini de eleştirmiştir.
Meşrutiyet döneminde Osmanlı kimliği tartışmaları Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük ideolojik paradigmalarında somutlaşmıştır. Her üçü de Avrupa’yı ya örnek alınacak, ya direnilecek, ya da uyarlanacak bir referans noktası olarak görmüştür. Halil Halid ve Ahmet Rıza gibi yazarlar, Avrupa’nın önyargılarını ifşa ederek imparatorluk politikalarını eleştirmiştir.
Erken Cumhuriyet döneminde Avrupa önemini korusa da Amerika yeni bir model olarak öne çıkmıştır. Falih Rıfkı Atay, Amerika’nın dinamizmini Avrupa’nın hantallığıyla karşılaştırmıştır. Bununla birlikte “Avrupa’ya rağmen Avrupalı olmak” düşüncesi sürmüş, Batı ile bağımlılık ve mesafe arasındaki ikilem devam etmiştir. Sonuçta Osmanlı ve Cumhuriyet aydınları, kendi modernlik projelerini Avrupa ile kesintisiz bir diyalog içinde inşa etmiştir.

Anahtar Kelimeler

Avrupa , Osmanlı , Cumhuriyet , Medeniyet , İmgelem.

FROM FRENK TO THE CIVILIZED: EUROPE IN OTTOMAN-TURKISH IMAGINATION

https://izlik.org/JA94WP85DZ

Öz

This study explores Ottoman and early Republican conceptions of Europe, showing how perceptions shifted according to political, military, and cultural contexts. In the classical period, Europe was viewed as inferior, hostile, and morally corrupt. Ottoman superiority, expressed through the ideology of gaza (holy war), positioned Europeans as “Frenk” in opposition to the heroic “Gazi.” Military success reinforced this hierarchical view.
Following the Treaty of Karlowitz (1699), defeats forced the empire to re-evaluate Europe. Bureaucratic elites (Kalemiye) adopted European models as tools to strengthen their political influence against conservative groups such as the Janissaries and the ulema. This tension between reformists and traditionalists shaped Ottoman modernization, with key figures like Reşid Pasha using Europe diplomatically while introducing domestic reforms such as the Tanzimat.
A third conception emerged in the 19th century: Europe was technologically and scientifically superior but morally flawed. International exhibitions, particularly the Paris Expositions of 1867 and 1878, impressed Ottoman elites, reinforcing both admiration for progress and anxiety over decline. Intellectuals such as Ahmet Mithat and Sadullah Pasha emphasized liberty, science, and education as paths to renewal, while still criticizing Europe’s imperialism.
During the Constitutional Era, debates over Ottoman identity crystallized into three ideological paradigms: Ottomanism, Islamism, and Turkism. Each relied on Europe as a reference point—whether to emulate, resist, or adapt. Writers like Halil Halid and Ahmet Rıza also sought to counter European prejudices, exposing imperial hypocrisy.
In the early Republican period, Europe remained central, though America emerged as a new model. Thinkers like Falih Rıfkı Atay highlighted America’s dynamism compared to Europe’s stagnation. Yet, the notion of “being European despite Europe” persisted, demonstrating both dependence on and ambivalence toward the West. Ultimately, Ottoman and Republican intellectuals constructed their own modernity through continuous dialogue with Europe.

Anahtar Kelimeler

Europe , Ottoman , Republic , Civilization , Imagination.

Kaynakça

• Agai, Bekim.2013.“Die Inszenierung der eigenen Reise als gute Geschichte in Anatolien-und Syrienreise-bericht von Şerafeddin Mağmumi 1895/96 –oder- Wie viel Reise steckt im Reisebericht”, Wenn einer eine Reise tut, hat er was zu erzahlen, Edit by Bekim Ahai, Stephan Conermann, Berlin: p 29-75. Eb-Verlag Press.
• Ahmet Mithat, Avrupa’da Bir Cevelan, İstanbul, 1307 (H) (1889/1890) Tercüman-ı Hakikat
• Ahmet Rıza, 1982, Batı’nın Doğu Politikasının Ahlaken İflası, trans. by Ziyad Ebuzziya, İstanbul: Üçdal Neşriyat.
• Akif Paşa,1300 (H) Tabsıra-i Akif Paşa, İstanbul.
• Akyıldız, Olcay. 2013. “Imaginary travel(s) as a discursive strategy The case of Ahmet Mithat and Ottoman constructions of Europe”, Venturing beyond borders-Reflectşons on genre, function and boundaries in Middle Eastern travel writing, Edit by Bekim Agai, Olcay Akyıldız,
• Caspar Hilebrand, Werzburg: 203-226-, Erlon Press.
• Asıltürk, Baki. 2013. “The image of Europe and Europeans in Ottoman-Turkish Travel Writing” (trans Burcu Yoleri) Venturing beyond borders-Reflections on genre, function and boundaries in Middle Eastern travel writing, Edit by Bekim Agai, Olcay Akyıldız, Caspar Hilebrand, Werzburg: 38. Ergon Press
• Asiltürk Baki, 2000, Osmanlı Seyyahlarının Gözüyle Avrupa, İstanbul, Kaknüs Yayınları
• Atay, Falih Rıfkı.1931. Deniz Aşırı, Ankara: Remzi Kitapevi
• Aytaç, Yıldız. 2011. Üç Dönem Bir Aydın: Burhan Asaf Belge, İstanbul, İletişim Yayınları.
• Baltacıoğlu, İsmail Hakkı,1329 (H), 1911, Avrupa Bizi Nasıl Tanıyor?, İstanbul.
• Bayram Kodaman,1987, “Mustafa Reşit Paşa’nın Paris Sefirlikleri Esnasında Takip Ettiği Genel Politikası”, Mustafa Reşit Paşa Dönemi ve Semineri, Ankara:Tarih Kurumu Yayınları
• Benjamin Walter, 2002, Paşajlar, (trans.by Almet Cemal), İstanbul 2002 , Yapı Kredi Yayınları
• Cevdet Paşa, 1986. Tezakir, prep. by Cavid Baysun, Ankara, Tarih Kurumu Yayınları
• Cunningham, Allan. 1968.“Stanford Canning and the Tanzimat” Beginnings of Modernization in the Middle East, Edited by William R. Polk and Richard L. Chambers, Chicago: 245-264.
• Dalzell, Robert F., 1960, American Participation in the Great Exhibition of 1851, Amherest
• Daşcıoğlu Yılmaz and Gürses Mürsel, 2012, “Mehmet Enisi Yalkı’nın Alman Ruhu Adlı Seyahatnemesine İmgebilimsel Bir Yaklaşım” ,Turkish Studies, Volume 7/4: 315-328.
• Davison Roderic H., 1996, Osmanlı İmparatorluğu’nda Reform, Vol. I, trans. by Osman Akınhay, İstanbul, Agora Yayınları
• Doğan, Mehmet, 1979, Batılılaşma İhaneti, İstanbul: Birlik Yayınları
• Drew Wiliam A.,1852, Glimpses and Gatherings durin a voyage and visit London and The Great Exhibition in the Summer of 1851, Boston
• Eldem, Edhem; 1999, "18.Yüzyıl ve Değişim" Cogito, 19: 189-199.
• Engelhart, E, 2000, Türkiye ve Tanzimat, trans. by C. Karaağaçlı, İstanbul:
• F. H. A., Ubucini. 1977. 1855’te Türkiye, trans. by Ayda Düz, İstanbul, Tercüman Yayınları
• Kam, Ferit, 2000, Avrupa Mektupları, edit. by Nergiz Yılmaz, İstanbul, Dergah Yayınları
• H. Von Moltke, 1995, Moltke’nin Türkiye Mektupları, trans. by Hayrullah Örs, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Greely; Glances, 1851, Glances at Europe: in a Series of Letters from Great Britain; France, İtaly,Switzerland, during The Summer of 1851, New York.