TEMETTÜTÂT DEFTERLERİ’NE GÖRE ZÜNNUNABAD KAZASI’NDA SOSYO-EKONOMİK DURUM

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 381 - 406 , 15.03.2026

Edip Uzundal

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1811653

https://izlik.org/JA35PK99CS

Öz

Bu çalışma, Osmanlı taşra tarihinin önemli bir örneği olarak XIX. yüzyıl ortalarında Zünnunabad Kazası’nın sosyo-ekonomik yapısını Temettüât Defterleri üzerinden incelemektedir. Tanzimat reformlarının ardından gerçekleştirilen gelir temelli sayımlar, Osmanlı mali sisteminde köklü bir dönüşüm sürecini başlatmış; bireylerin mülk, üretim ve gelir durumlarının kayıt altına alınmasıyla devletin taşra üzerindeki mali denetimi güçlendirilmiştir. Bu bağlamda Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri’nde yer alan Temettüât Defterleri’nden elde edilen veriler, Zünnunabad Kazası’na bağlı 21 köyde toplam 458 hanenin ekonomik faaliyetlerini, meslek dağılımlarını, ziraî üretim biçimlerini, hayvancılık gelirlerini ve vergi yükümlülüklerini ayrıntılı biçimde yansıtmaktadır. Elde edilen bulgulara göre kazanın ekonomik temelleri ziraat ve hayvancılığa dayanmaktadır. Buğday ve arpa üretimi temel geçim kaynağını oluştururken, bağcılık, bostancılık ve arıcılık faaliyetleri ek gelir kaynakları olarak dikkat çekmektedir. Figani ve Elvan Çelebi köyleri yüksek üretim kapasitesiyle öne çıkarken, Hızır ve Körücek gibi küçük yerleşimlerde üretim sınırlıdır. Arazi dağılımı incelendiğinde mezru (ekili) ve gayrimezru (ekilmemiş) alanlar arasındaki dengesizlik, bölgenin üretim potansiyelinde önemli farklılıklar oluşturduğu görülmektedir. Ayrıca temettüât kayıtları, imam, hatip veya muallim gibi kamu görevlileri ile fukarâ ve iane sahiplerinin vergiden muaf tutulduğunu göstermekte; bu durum, toplumsal dayanışma ve hiyerarşik yapıya dair ipuçları sunmaktadır. Çalışma, Tanzimat sonrası Osmanlı taşrasında gelir esaslı vergilendirme sisteminin nasıl uygulandığını somut bir örnek üzerinden göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Zünnunabad Kazası örneği hem üretim ilişkileri hem de vergi yapısı bakımından Osmanlı taşra ekonomisinin genel eğilimleriyle büyük ölçüde örtüşmekte, yerel düzeydeki sosyo-ekonomik çeşitliliği gözler önüne sermektedir. Böylece araştırma, Osmanlı kırsal ekonomisinin yapısal özelliklerini mikro tarihsel bir bakışla çözümleyerek bölgesel tarih çalışmalarına özgün bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı İmparatorluğu , XIX. yüzyıl , Tanzimat Fermanı , Zünnunabad , Temettüât Vergisi.

THE SOCIO-ECONOMIC STRUCTURE OF THE ZÜNNUNABAD DISTRICT ACCORDING TO TEMETTUAT REGISTERS

https://izlik.org/JA35PK99CS

Öz

This study examines the socio-economic structure of the Zünnunabad district in the mid-nineteenth century, representing a significant example of Ottoman provincial history, through the analysis of temettuat (income) registers. The income-based surveys conducted in the aftermath of the Tanzimat reforms marked a major transformation in the Ottoman fiscal system; by recording individuals’ properties, production, and income levels, the state strengthened its financial control over the provinces. Within this framework, data derived from the temettuat registers preserved in the Presidential Ottoman Archives reflect in detail the economic activities, occupational distribution, agricultural production patterns, livestock revenues, and tax obligations of 458 households across 21 villages belonging to the Zünnunabad district. The findings indicate that the district’s economy was primarily based on agriculture and animal husbandry. Wheat and barley constituted the main sources of subsistence, while viticulture, market gardening, and apiculture served as complementary income activities. Figani and Elvan Çelebi villages stood out with their high production capacity, whereas smaller settlements such as Hızır and Körücek displayed limited productivity. The distribution of cultivated (mezru) and uncultivated (gayr-i mezru) lands reveals a clear imbalance that significantly affected the region’s production potential. Moreover, the temettuat records show that public officials such as imams, preachers, and teachers, as well as the poor and those living on charity, were exempted from taxation an indication of local solidarity and the hierarchical social order. The study is significant in that it demonstrates, through a concrete case, how the income-based taxation system was implemented in the Ottoman provinces following the Tanzimat era. The example of Zünnunabad closely corresponds to the general trends of the Ottoman provincial economy in terms of both production relations and tax structure, while also revealing socio-economic diversity at the local level. Thus, this research contributes to regional historiography by analyzing the structural features of the Ottoman rural economy through a micro-historical perspective.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Tanzimat Edict , 19th century , Zünnunabad , Temettuat Tax.

Kaynakça

• Abdizade Hüseyin Hüsameddin Yaşar. 2022. Amasya Tarihi, C. 1-4. Ed. S. Keçeci Kurt vd. Samsun: Amasya Belediyesi Yayınları.
• Alandağlı, Murat. 2025. “İnancın, Şekavetin ve Siyasetin Şekillendirdiği Bir Orta Anadolu Kazası: Zünnunabad”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 115: 85-126.
• Altundağ, Şinasi. 1947. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Vergi Sistemi Hakkında Kısa Bir Araştırma”. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırmaları ve Uygulamaları Dergisi 5(2): 187-197.
• Devellioğlu, Ferit. 2002. Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
• Erkoç, Ethem. 2001. Yirmi Birinci Yüzyılda Çorum İli ve İlçeleri. Çorum: Kardeş Matbaacılık.
• Genç, Sabit. 2021. “Amasya İli ve Yakın Çevresinin Tarihi Coğrafyası”. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences 7(42): 1313-1333.
• Güran, Tevfik. 1998. Osmanlı Tarım Ekonomisi 1840-1910. Türk İktisat Tarihi Yıllığı.
• Güran, Tevfik. 2000. “19. Yüzyıl Temettüât Tahrirleri”, Osmanlı Devleti’nde Bilgi ve İstatistik. Ankara: Devlet İstatistik Matbaası. 73-94.
• Güran, Tevfik. 2014. 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi Üzerine Araştırmalar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Kara, Adem. 2008. Osmanlı Teşkilat Yapısı İçerisinde Çorum Sancağı. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Kallek, Cengiz. 2022. “Kile”. ss. 567-570 içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 5. İstanbul: TDV Yayınları.
• Kütükoğlu, Mübahat S. 1995. “Osmanlı Sosyal ve İktisadi Kaynaklarından Temettüât Defterleri”, Belleten LIX (225): 395-412.
• Ortaylı, İlber. 2019. Osmanlı’da Değişim ve Anayasal Rejim Sorunu. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Sami, Şemseddin. 1978. Kamus-ı Türki, İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Şenkul, Dilek, Karaca, Behset. 2020. “1053 Numaralı Temettüât Defterine Göre Tanzimat Devrinde Hoyran Kazasının Sosyo-Ekonomik Durumu”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 37: 250-279.
• Taşkın, Ünal. 2005. “Osmanlı Devleti’nde Kullanılan Ölçü ve Tartı Birimleri”. Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ.
• Uzundal, Edip. 2023. II. Abdülhamid Döneminde Amasya Sancağı. Konya: Kömen Yayınları.