KUTSAL MEKÂN VE HAFIZA BAĞLAMINDA ADIYAMAN TÜRBELERİNDE ZİYARET RİTÜELLERİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 407 - 434 , 15.03.2026

Yavuz Uysal

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1823379

https://izlik.org/JA28AH67FS

Öz

Bu çalışma, kutsal mekân ile toplumsal hafıza arasındaki ilişkiyi ele alarak Adıyaman türbelerinde gerçekleştirilen ziyaret ritüellerini çözümlemektedir. Türbelerin yalnızca dinî birer mekân değil, aynı zamanda halk dindarlığını sürdüren ve kültürel kimliği yeniden üreten sembolik alanlar olduğu varsayımından hareket edilmiştir. Araştırma, Mircea Eliade’nin kutsal mekân anlayışı, Émile Durkheim’ın ritüel ve kolektif bilinç kavramları, Jan Assmann’ın kültürel bellek kuramı ve Pierre Nora’nın hafıza mekânı yaklaşımı üzerine kurulmuştur. Bu kuramsal zemin üzerinde, Adıyaman’daki farklı türbelerde gerçekleştirilen gözlemler, halk anlatıları ve alan notlarından elde edilen nitel veriler değerlendirilmiştir. Adak adama, kurban kesme, lokma dağıtma, çaput bağlama, taş yapıştırma, türbede uyuma ve kıyafet bırakma gibi ritüellerin, bireysel dindarlığın ötesinde, toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve kültürel sürekliliği sağlayan kolektif pratikler olduğu tespit edilmiştir. Çalışma, türbe ziyaretlerinin sadece inanç temelli bir ibadet biçimi değil, aynı zamanda geçmişin yeniden hatırlandığı, kimlik bilincinin pekiştirildiği birer sosyal hafıza mekânı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle türbeler, halkın kutsal olanla temas kurduğu, geleneksel değerlerin yaşatıldığı ve ortak kimliğin yeniden üretildiği dinamik kültürel merkezler olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kutsal Mekân , Kültürel Hafıza , Ritüel , Türbe Kültü , Toplumsal Kimlik

VISITING RITUALS IN ADIYAMAN SHRINES WITHIN THE CONTEXT OF SACRED SPACE AND CULTURAL MEMORY

https://izlik.org/JA28AH67FS

Öz

This study analyzes the visiting rituals performed in the shrines of Adıyaman within the framework of the relationship between sacred space and social memory. The research is based on the assumption that shrines function not only as religious structures but also as symbolic spaces that sustain popular religiosity and reproduce cultural identity. The theoretical framework draws upon Mircea Eliade’s conception of sacred space, Émile Durkheim’s notions of ritual and collective consciousness, Jan Assmann’s theory of cultural memory, and Pierre Nora’s concept of lieux de mémoire. Within this framework, qualitative data obtained from field observations, local narratives, and site notes in various shrines of Adıyaman have been analyzed. Rituals such as votive offerings, sacrificial practices, food sharing (lokma), cloth tying, stone adhesion, sleeping in the shrine, and leaving garments are interpreted as collective practices reinforcing social solidarity and ensuring cultural continuity rather than merely expressions of individual piety. The study concludes that shrine visitations are not solely faith-based acts of devotion but also social memory spaces where the past is recalled, and collective identity is reaffirmed. In this sense, shrines are regarded as dynamic cultural centers where people establish contact with the sacred, sustain traditional values, and regenerate communal identity.

Anahtar Kelimeler

Sacred Space , Cultural Memory , Ritual , Shrine Culture , Collective Identity

Kaynakça

• Ak, Muammer. 2018. “Kültürel Kimlik ve Toplumsal Hafıza Mekânları Olarak Ziyaret Yerleri.” Turkish Studies 13(3): 13–23.
• Akyüz, Vecdi. 2006. Oruç, Yemin, Adak ve Kefaret. İstanbul: İz Yayıncılık.
• Akyüz, Vecdi. 2007. Kurban. İstanbul: Beyan Yayınları.
• Assmann, Jan. 2015. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Bütüner, Şeyda. 2022. “Ateş Kültü Bağlamında Anadolu’da Tütsü Geleneği.” RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (31): 975–983. https://doi.org/10.29000/rumelide.1222165
• Çelepi, Mehmet Sait. 2009. “Hatay’da Hızır İnanışları.” International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 4(3): 533–549.
• Çıblak Coşkun, Nilgün. 2010. “Tahtacılarda Üç Sayısı ve Üçleme.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi (56): 73–92.
• Durkheim, Émile. 2005. Dini Hayatın İlkel Biçimleri. Çev. Fuat Aydın. Ankara: Ataç Yayınları.
• Eliade, Mircea. 1991. Kutsal ve Dindışı. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları.
• Erdal, Tuğçe. 2018. Ziyaret Yerleri Bağlamında Âşıklık İle Veli Kültünün Birleşimi (Karacaoğlan ve Kul Emin Örneği). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(15), 1006-1019.
• Erdal, Tuğçe. 2019. Taş, Can ve Kutsal: Yozgat’ta Ziyaret Mekânları. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Erginer, Gürbüz. 1997. Kurban: Kökenleri ve Anadolu’da Kanlı Kurban Ritüelleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Ergun, Pervin. 2004. Türk Kültüründe Ağaç Kültü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Ersoy, Ruhi. 2006. “Ritüellerin Oluşum Süreci.” L. Honko (Yazar). Millî Folklor 18(69): 129-140.
• Gökbel, Ahmet. 1996. “Anadolu’da Yaşayan Halk İnanışlarından Çaput Bağlama ve Nazar.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (1): 175-177.
• Gürçayır Teke, Selcan. 2020. Tuğçe Erdal, Taş, Can ve Kutsal: Yozgat’ta Ziyaret Mekânları (İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2019) [Kitap tanıtımı]. Millî Folklor, 32(125), 256-259.
• İnan, Abdülkadir. 1976. Eski Türk Dini Tarihi [Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri: 9]. Ankara: Millî Eğitim Basımevi.
• İnan, Abdülkadir. 1998. Makaleler ve İncelemeler. 2. baskı. Cilt 2. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Karakaş, Ramazan. 2012. “Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Sular.” Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 7(4): 2149–2161.
• Karaman, Kasım. 2010. “Ritüellerin Toplumsal Etkileri.” Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 21: 227–236.
• Kasap, Özlem. 2021. “Ritüel/Ritüellik Kavramları ve Ritüelliğin Anlamsal Değişimi Üzerine.” Millî Folklor 33(17): 123–130.