TARİH VE COĞRAFYA ANLATISI BAĞLAMINDA KURBAN ALİ HALİDÎ’NİN ESERLERİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 435 - 449 , 15.03.2026

Ahmet Üstüner

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1825455

https://izlik.org/JA74MJ52AN

Öz

Türkistan coğrafyasının yetiştirdiği 19.-20. yüzyıl Tatar alimlerinden Kurban Ali Hâlidî (Gurbanğali Hâlidî) (1846-1913) kaleme almış olduğu eserlerle hem Türkistan hem Doğu Avrupa hem de bir kısım Osmanlı topraklarının tarih ve tarihi coğrafyasına dair önemli bilgileri kayda almıştır. 1897’de çıktığı hac yolculuğu ile 19. yüzyıl sonlarında Türkistanlı Müslümanların uzun hac yolculuklarını, geçtiği bölgeleri farklı cephelerden değerlendirmek suretiyle canlı bir tasvirle anlatır. Tarihçi, etnograf, dilbilimci, seyyah, coğrafyacı, din alimi, imam, kadı ve müderris kimlikleri ile sıra dışı kişiliği ve düşünce dünyasının yansıması olarak Merkezi Asya toplulukları üzerine yazılı kaynaklarla birlikte derlediği sözlü kaynakları ve gözlemlerini karşılaştırmalı olarak objektif bir sentezle eserlerine aktarmıştır. Eserleri tarih, coğrafya, etimoloji, siyaset, din, ekonomi, kültür ve edebi unsurlar gibi pek çok disiplinde bilgiyi barındıran özgün örnek teşkil etmektedir.
Bu noktada makale, Kurban Ali Hâlidî'nin başta Tevârîh-i Hamse-i Şarkî ve Târîh-i Cerîde-i Cedîde olmak üzere ulaşılabilen diğer Semey bölgesi tarihi coğrafyası ile bibliyografik sözlük içerikli eserlerine dair incelemelerle onun tarihçilik yaklaşımına ve coğrafya anlatımlarına odaklanmaktadır. Hâlidî’nin üslubu tarih ve coğrafya anlatımı bakımından analiz edilmekte, ileri bir tarih anlatımı, geniş perspektiften karşılaştırmalı değerlendirmeleriyle döneminin bilimsel şartları içerisinde çağdaşlarından ayrıldığı öne sürülmektedir. Aynı zamanda eserlerinde hakim metodolojik üslubu ile doğu ve batı bilimsel yaklaşımlarını birleştirdiği, seyahatnamesiyle dönemin atmosferini etraflı bir bakış açısıyla yazıya döktüğü vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kurban Ali Hâlidî , Tevârîh-i Hamse-i Şarkî , Orta Asya Türk Tarihi , Türkistan Coğrafyası , Hac Seyahatnamesi

THE WORKS OF KURBAN ALI HÂLIDÎ IN THE CONTEXT OF HISTORICAL AND GEOGRAPHICAL NARRATIVE

https://izlik.org/JA74MJ52AN

Öz

Kurban Ali Hâlidî (Gurbangali Hâlidî- Qurbanʻali KHâlidî) (1846-1913), a 19th- and 20th-century Tatar scholar cultivated by the Turkestan region, recorded significant information on the history and historical geography of Turkestan, Eastern Europe, and some Ottoman territories through his works. He vividly depicts the long pilgrimages of Turkestan Muslims in the late 19th century, beginning with his 1897 pilgrimage, and the regions he traversed from various perspectives. His identities as a historian, ethnographer, linguist, traveller, geographer, religious scholar, imam, judge, and lecturer, reflected his extraordinary personality and intellectual world, and incorporated his observations and oral sources, compiled alongside written sources, into his works through a comparative and objective synthesis. In this respect, his works constitute original examples of knowledge encompassing a wide range of disciplines, including history, geography, etymology, politics, religion, economics, culture, and literary elements.
This article focuses on Kurban Ali Hâlidî's historiographical approach and geographical narratives through analyses of his accessible works, including Tevârîh-i Hamse-i Şarkî and Târîh-i Cerîde-i Cedîde, and also his other works on bibliographic dictionary and historical geography of the Semey region. In this context, Hâlidî's style is analysed in terms of historical and geographical narratives, arguing that he distinguishes himself from his contemporaries in his scientific context through his advanced historical narrative and broad-ranging comparative assessments. It also emphasizes that his work's dominant methodological style combines Eastern and Western scientific approaches, and that his travelogues capture the atmosphere of the period from a comprehensive perspective.

Anahtar Kelimeler

Kurban Ali Hâlidî (Qurbanʻali KHâlidî) , Tevârîh-i Hamse-i Şarkî , Central Asian Turkish History , Turkestan Geography , Pilgrimage Travelogue

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa. 2018. Târîh-i Cevdet. I. haz. Mehmet İpşirli, Ankara: TTK.
• Ahmet Hamdi Şirvanlı. 1875. Usûl-i Coğrafya-yı Kebîr: Nüzhetü’l-Büldân Li Tenşît'il-İhvân. İstanbul: Şeyh Yahyâ Efendi Matbaası.
• Ak, Mahmud. 2004, “Osmanlı Coğrafya Çalışmaları”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2 / 4: 163-211.
• Blaeu, William. Blaeu. Jean. 1662. Atlas Maior sive Cosmographia Blauiana, qua solum, Coelum, Accuratissime Describuntur. Amsterdam.
• Cortambert, Pierre François Eugene. 1871. Coğrafya-yı Kebîr Beyân Der Nakş-i Cihân, çev. Abdurrahman Sâmi Paşazâde. İstanbul: Matbaa-i Âmire.
• Cresques, Abraham. 1375. Atlas Catalan. Bibliotheque Nationale de France. No. 6816.
• Ersöz, İsmet. 1991. “Ashab-ı Kehf “. DİA. 3: 465-467.
• Evliya Çelebi. 2005. Evliya Çelebi Seyahatnamesi. haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Frank, Allen J., Usmanov, Mirkasyim A. 2001. Materials for the Islamic History of Semipalatinsk: Two Manuscripts by Ahmad-Wall al-Qazani and Qurbancall Khalidi. Berlin: Das Arabische Buch.
• Gencal, Bahattin. 2012. “Merkezi Asya Tarihi ile İlgili İhmal Edilmiş Bir Kaynak: Kitab-ı Tarih-i Ceride-i Cedide”. Nauka i Novie Tehnologii. 4: 183-186.
• Gencal, Bahattin. 2013. “XIX. Yüzyıl Doğu Türkistan Hakkında yazılmış Birinci Elden Kaynaklar”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi. 2/8: 31-44.
• Hoca Gıyaseddin Nakkaş. 2023. Hıtay Sefaretnamesi. Çev. Küçük Çelebizade İsmail Asım. haz. Betül Mutlu. Ankara: TTK.
• Kârî Kurban Ali Hâlidî. 2013. Kitâb-ı Târîh-i Cerîde-i Cedîde. yay. haz. Bahattin Gencal. Ankara: TTK.
• Karmışeva, Jamal. 1971. “Kazahskiy Istorik-Kraeved i Etnograf Kurbangali Khalidi”. Sovetskaya Etnografiya. 1: 100- 109.
• Karmışeva, Jamal. 1973. Kazahistanskiy Istorik-Kraeved i Etnograf Kurbangali Khalidi. Diss. Kand. Almatı.
• Kaşgarlı Mahmûd. 1085. Mahmûd b. Hüseyin b. Muhammed el-Kaşgarî. Divân-ı Lugati’t-Türk. Millet Kütüphanesi Ali Emiri Efendi. No. 4189.