İNGİLİZ KAMUOYUNUN 1894 SASON ERMENİ OLAYLARI KARŞISINDAKİ TUTUMU VE OSMANLI HÜKÜMETİ’NİN TEPKİSİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 450 - 482 , 15.03.2026

Mehmet Köseoğlu

https://doi.org/10.33692/avrasyad.1830659

https://izlik.org/JA39RY78LN

Öz

Osmanlı’nın zayıflamasından cesaret alan azınlık grupları tarafından XIX. yüzyılın başlarından itibaren çoğu yerde ayaklanma ve şiddet girişimlerinde bulunulmuştur. Osmanlı topraklarında meydana gelen bu hareketlere büyük güçlerin tepkisi ve yaklaşımı farklılık arz etmiştir. Söz konusu devletlerin ayaklanma girişiminde bulunan ya da birtakım emellerine ulaşmak için katliam yapma derecesine varan eylemeleri gerçekleştiren taraflara karşı tavrında bazı ilişkiler belirleyici unsur olmuştur. Bu ilişkiler, büyük güçlerin taraflarla olan dini ve kültürel yakınlık, ekonomik, siyasi ve askeri çıkarlar olarak belirtilebilir. Bu çerçevede isyancı ya da çete grupları dünya siyasetine yön veren ülkelerce desteklendiği taktirde Avrupa kamuoyu bu kesimler lehine dizayn edilmiş ve haklı taraf onlar gösterilmiştir. Dolayısıyla Osmanlı’nın farklı coğrafyalarında vuku bulan aynı nitelikteki isyan ve şiddet eylemlerinde hangi tarafın haklı ya da haksız olduğu yine bu ülkelerin kamuoyu tarafından belirlenerek verilecek tepkilerin dozu ona göre ayarlanmıştır. İngiltere, Uzakdoğu ve Ortadoğu’daki çıkarlarını korumak adına Ermenilerin yoğun yaşadığı vilayetlerde reform yapılması gerektiği bahanesini kullanarak Osmanlı Devleti’ne baskı yapmıştır. Bu durum, zaten zor zamanlardan geçen devleti daha da köşeye sıkıştırmış ve Ermeni isyanlarına verilen desteği meşrulaştıran acı bir sürecin kapısını aralamıştır. Bu çalışmada, 1894 Sason Ermeni olaylarına ilişkin İngiliz kamuoyunun tutumu ve Osmanlı Hükümeti’nin buna karşı geliştirdiği tepkiler, tarihsel doküman analizi çerçevesinde incelenmiştir. Araştırmada başta Osmanlı arşiv belgeleri, İngiliz konsolosluk raporları, İngiliz parlamento tutanakları (Hansard) ve dönemin İngiliz gazeteleri olmak üzere birincil kaynaklar esas alınmış, bu kaynaklar karşılaştırmalı ve eleştirel bir okumaya tabi tutulmuştur. Elde edilen veriler, olayların sahadaki gelişimi ile Batı kamuoyunda üretilen söylemler arasındaki ilişkiyi ortaya koymak amacıyla bağlamsal ve söylem çözümlemesi yöntemiyle değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sason , Ermeniler , Kürt Aşiretleri , İngiliz Basını

THE ATTITUDE OF THE BRITISH PUBLIC TOWARDS THE 1894 SASON ARMENIAN EVENTS AND THE REACTION OF THE OTTOMAN GOVERNMENT

https://izlik.org/JA39RY78LN

Öz

Emboldened by the weakness of the Ottoman Empire, minority groups attempted uprisings and violence in many places since the early 19th century. The reaction and approach of the great powers to these movements that took place in the Ottoman lands were different. Some relations have been the determining factor in the attitude of the states in question towards the parties that attempted to revolt or committed acts that amounted to massacres to achieve certain goals. These relations can be stated as religious and cultural closeness, economic, political and military interests of the great powers with the parties. In this context, if rebel or gang groups are supported by the countries that shape world politics, European public opinion is designed in favor of these groups and they are shown to be on the right side. Therefore, in the similar acts of rebellion and violence that took place in different geographies of the Ottoman Empire, which side was right or wrong was determined by the public opinion of these countries and the dosage of the reactions was adjusted accordingly. Therefore, in the similar acts of rebellion and violence that took place in different geographies of the Ottoman Empire, which side was right or wrong was determined by the public opinion the these countries and the dosage of the reactions was adjusted accordingly. England exerted pressure on the Ottoman Empire under the pretext that reforms were needed in provinces with large Armenian populations to protect its interests in the Far East and the Middle East. This situation further cornered an already struggling empire and opened the door to a painful process that legitimized support for the Armenian rebellions. In this study, the attitude of the British public toward the 1894 Sason Armenian events and the responses developed by the Ottoman Government to this attitude are examined within the framework of historical document analysis. The research is primarily based on primary sources, including Ottoman archival documents, British consular reports, British parliamentary records (Hansard), and contemporary British newspapers, all of which are subjected to a comparative and critical reading. The data obtained are evaluated through contextual and discourse analysis in order to elucidate the relationship between developments on the ground and the narratives produced within Western public opinion.

Anahtar Kelimeler

Sason , Armenians , Kurdish Tribes , British Press

Kaynakça

• Akar, Kamil. 2022. “II Abdülhamid Dönemi Osmanlı Donanmasında Yabancı Uzmanların Faaliyetleri”. Anadolu Mecmuası 1(1): 39-77.
• Akşin, Sina. 2015. “Ermeni Meselesinin Genel Bir Değerlendirmesi”. Ermeni Araştırmaları 50: 87-106.
• Çeken, Mehmet Batuhan. 2022. “1894 Sason İsyanı’nın İngiliz Basınına Yansımaları”. OTAM 51: 75-98.
• Çoban, Harun. 2020. “Bitlis Valisi Hasan Tahsin Paşa ve Ermeni Olayları (1891-1895)”. History Studies 12 (1): 147-169.
• Görgen, İsmail. 2020. “Uluslararası boyutlarıyla Sason Ermeni isyanları”. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 17(46): 499–520.
• Gülmez, Nurettin. 2006. “Tahkik Heyeti Raporlarına Göre 1894 Sason İsyanı”. Belleten 70 (258): 695-742.
• Gürün, Kamuran. 2012. Ermeni Dosyası. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Keskin, Tülay. 2023. “1895 Bitlis ve Muş Ermeni Olaylarının İngiliz Belgelerine Yansımaları ve Bitlis Konsolosu Charles S. Hampson’un İddiaları”. OTAM 53/Bahar: 123-160.
• Koçaş, Sadi. 1967. Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni İlişkileri. Ankara: Altınok Matbaası.
• Mete, Ali Serdar. 2022. “Goltz Paşa’nın Muharebeye Dair Nefer Ne Bilmelidir Adlı Risalesi Çerçevesinde Osmanlı Askerinin Savaş Eğitimi”. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları Sayı 41: 273-300.
• Öney, Celal. 2012. “Amerikan Board ve Sason Ermeni İsyanı’nın Amerika’da Propaganda Aracı Olarak Kullanılması”. History Studies 3(4): 137-151.