Kod Kopyalama Modeli Temelinde Gagavuzcada Belirtme-Yönelme Alternasyonu

Öz

Bu çalışmanın konusu, Gagavuzcada belirtme ve yönelme işaretleme açısından farklılaşan istem yapılarıdır. Bu çalışmada istem değişimi, Gagavuzca söz dizimsel bir yapıdaki bir eylemin aynı söz dizimsel-anlamsal koşullar altında belirtme ile yönelme olmak üzere iki farklı durum istemesi açısından ele alınacaktır. Belirtme ve yönelme durumu arasındaki istem değişimi Gagavuzca söz diziminde çok sık rastlanan bir olaydır. Bu olay, alan yazını araştırmalarında genellikle durum ekleri arasındaki görev değişikliği olarak açıklanır. Bu çalışmada, diğer araştırmalardan farklı olarak söz konusu istem değişimi dil ilişkileri açısından ele alınmaktadır. Kuramsal temel ise Johanson’un kod kopyalama modeline dayanmaktadır. Kod kopyalama modeline göre belirtme durumu yerine yönelme, yönelme yerine belirtme durumunun işaretlenmesinde Slav dillerinin etkisi olduğu belirlenmiştir. Çünkü Gagavuzların Slav halklarıyla yüzyıllar boyunca aynı coğrafyayı paylaşmaları tarihsel, sosyal, kültürel ve politik ilişkilerin yanı sıra onlarla dil etkileşiminde bulunmalarına neden olmuştur. Bunun sonucunda Gagavuzca, söz varlığı, ses bilgisi, biçim bilgisi ve söz dizimi alanlarında baskın durumdaki Slav dillerinden çok sayıda kopya özellik geliştirmiştir. Gagavuzcada belirtme ve yönelme işaretleme açısından tespit edilen istem farklılaşması biçim-söz dizimsel kopyalamanın tipik bir örneğini temsil eder. Bu çalışmanın amacı Gagavuzcada belirtme ve yönelme işaretleme açısından farklılaşan istem yapılarına dikkat çekmek ve bu farklılıkları dil ilişkileri açısından ele almaktır. Burada, Gagavuzcada belirtme yerine yönelme, yönelme yerine belirtme durumu işaretleme şeklinde görülen bu dil bilgisel örüntünün kod kopyalama modeline göre seçilmiş kopyalar olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• durum işaretleme
• istem
• kod kopyalama
• dil ilişkileri
• Gagavuzca

Accusative-Dative Alternation in Gagauz Based on the Code-Copying Model

Öz

The subject of this study is the differing valency structures in Gagauz in terms of accusative and dative case marking. In this study, valency alternation is analyzed from the perspective of a syntactic structure in Gagauz where a verb, under the same syntactic-semantic conditions, can require either an accusative or a dative case. This kind of alternation between accusative and dative case is frequent in Gagauz syntax. In the relevant literature, this phenomenon is generally described as a functional shift between case markers. Yet unlike previous studies, this research approaches valency alternation in the context of language contact. The theoretical framework is based on Johanson’s model of code copying. Based on the code copying model, the alternation between accusative and dative case marking is seen as the result of Slavic language influence. This is because Gagauz people have shared the same geographic area with Slavic communities for centuries, which—alongside historical, social, cultural, political relations—has led to linguistic interaction. Thus, Gagauz has developed many borrowed features from dominant Slavic languages in various levels of linguistic structure, including the lexicon, phonology, morphology, and syntax. The valency alternation observed in Gagauz between accusative and dative case marking represents a typical example of morpho-syntactic borrowing. The aim of this study is to highlight the differing valency structures in Gagauz regarding accusative and dative case marking and to analyze these differences from a language contact perspective. It is concluded that this linguistic pattern seen in Gagauz as the dative marking instead of the accusative, and the accusative marking instead of the dative are selected copies according to the copying model.

Anahtar Kelimeler

• Case marking
• valency
• code copying
• language contacts
• Gagauz

Kaynakça

1. Appel, R. ve Muysken, P. (2005). Language contact and bilingualism. Amsterdam University.
2. Arı Özdemir, T. (2012). Gagauz Türkçesinde istem (Tez No. 323625) [Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
3. Aydın Özkan, I. (2018). Evrensel dilbilgisi ve Türkçede istem. Grafiker.
4. Baboglu, N. (1969). Gagauz folkloru. Gagauz Yeri Bilim Araştırmaları Merkezi.
5. Baboglu, N. İ. ve Baboglu, İ. İ. (1999). Gagauzçanın gramatikası. Ştiinţa.
6. Doerfer, G. (1959). Das Gagausische. J. Deny, K. Grønbech ve L. Bazin (Ed.), Philologiae Turcicae fundamenta içinde (Cilt 1, s. 260–271). Steiner.
7. Doğan, N. (2011). Türkiye Türkçesi fiillerinde isteme göre anlam değişiklikleri (Tez No. 300501) [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
8. Erdem, M. (2004). Türkmen Türkçesinde mental fiillerin isteme göre anlam değişmeleri. V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı bildirileri I içinde (s. 939–950). Türk Dil Kurumu.

9. Erdem, M. (2006). Türkçede gramatikal ilişkiler ve anlamsal roller. Büyük Türk Dili Kurultayı bildirileri içinde (s. 523–529). Bilkent Üniversitesi.
10. Erdem, M. (2015). Türk dillerinde belirtme-yönelme durum eki değişmesi: bir değerlendirme. Türkbilig, 30, 167–186.
11. Gagoğuz (2001). Padişaanın karısı için. Gagoğuz Kültür Sanat Dergisi, 3(14), 24.
12. Gaydarci, G. A. vd. (1991). Gagauz Türkçesinin sözlüğü (İ. Kaynak ve M. Doğru, Çev.). Kültür Bakanlığı.
13. Gemalmaz, E. (1995). Erzurum ili ağızları (İnceleme – metinler – sözlük ve dizinler) (Cilt 2). Türk Dil Kurumu.
14. Grossman, E. ve Witzlack-Makarevich, A. (2019). Valency and transitivity in contact: An overview. Journal of Language Contact, 12(1), 1–26.
15. Guboglo, M. N. (2018). Gagauzların etnik aidiyeti (B. Hünerli, Çev.). Türük: Uluslararası dil, edebiyat ve halkbilimi araştırmaları dergisi, 12, 67–78.
16. Güngör, H. ve Argunşah, M. (1991). Gagauz Türkleri: Tarih, dil, folklor ve halk edebiyatı. Kültür Bakanlığı.
17. Johanson, L. (2002). Do languages die of ‘structuritis’? On the role of code-copying in language endangerment. Rivista di Linguistica, 14(2), 249–270.
18. Johanson, L. (2013). Structural factors in Turkic language contact (V. Karam, Çev.). Routledge.
19. Johanson, L. (2018). Türkçe dil ilişkilerinde yapısal etkenler (N. Demir, Çev.). Türk Dil Kurumu.
20. Johanson, L. (2023). Documentation of Turkic in comparative linguistics. jofEL, 13(23), 1–6.
21. Karabulut, F. ve Arı Özdemir, T. (2017). İstem ve istem analizi: Gagauz Türkçesi ve Türkiye Türkçesi karşılaştırmalı bir çalışma. Dil Araştırmaları, 11(21), 91–112.
22. Karaca, O. S. (2011). Kazak Türkçesinde fiil istemleri. Kesit.
23. Kopuşçu, İ. S. ve Kopuşçu, V. (2015). Dua kiyadı uşaklara deyni: Gagauz dilindä. Aydınnık CT.
24. Kopuşçu, V. (2016). Gagauz çocuu oglan. Oglan masal okuyêr-1. Aydınnık CT.
25. Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
26. Kowalski, T. (1931). Kuzey-doğu Bulgaristan Türkleri ve Türk dili (Ö. F. Akün, Çev.). Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 3(3-4), 477–500.
27. Kuribayashi, Y. (2000). Dative marking in Gagauz. Studies on Turkish and Turkic Languages, 46, 229–240.
28. Menz, A. (1999). Gagausische Syntax: Eine Studie zum kontaktinduzierten Sprachwandel (Turcologica, 41). Harrassowitz.
29. Menz, A. (2001). Gagauz right-branching propositions introduced by the element ani. Turkic Languages, 5, 234-244.
30. Menz, A. (2003). Slav dillerinin Gagauzcaya etkisi. bilig, 24, 23–44.
31. Menz, A. (2006). On complex sentences in Gagauz. H. Boeschoten ve L. Johanson (Ed.), Turkic languages in contact içinde (s.139-151). Harrassowitz.
32. Moşkov, V. A. (2020). Türk boylarının halk edebiyatından örnekler: X. bölüm Besarabya Gagauzlarının ağızları (T. Çulha ve M. Duranlı, Haz.), Türk Dil Kurumu.
33. Nayır, Y. N. (1936). Balkanlar ve Türklük. Ulus.
34. Özakdağ, N. (2016). Gagauz Türkçesinden Türkiye Türkçesine yapılan aktarmalarda karşılaşılan bazı sorunlar. M. Şahingöz ve A. Alp (Ed.), Hamdullah Suphi ve Gagauzlar içinde (s. 195–210).
35. Özkan, N. (1995). Uygur Türkçesi ve Gagavuz Türkçesinde hâl ekleri görev değişikliği. Tuncer Gülensoy Armağanı içinde (s. 299–317). Bizim Gençlik.
36. Özkan, N. (2019). Gagavuz Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
37. Pees, C. (1894). Christliche Türken oder türkische Christen? Österreichische Monatsschrift für den Orient, 20, 80–91.
38. Pokrovskaya, L. A. (1964). Grammatika gagauzskogo yazıka: Fonetika i morfologiya. Nauka.
39. Rentzsch, J. (2014). Batı Rumeli Türkçesinde yardımcı yapılar. Beder Journal of Humanities, 4(2), 52–68.
40. Stachowski, M. (2016). Case shifts and case syncretism in Gagauz in the context of Bulgarian pattern. Türk Dilleri Araştırmaları, 26(2), 265-275.
41. Tadmor, U. (2009). Loanwords in the world’s languages: Findings and results. M. Haspelmath ve U. Tadmor (Ed.), Loanwords in the world’s languages: A comparative handbook içinde (s. 55–75). Mouton de Gruyter.
42. Tanasoglu, D. (2000). Uzun Kervan. Gagoğuz, 11, 13–16.
43. Tesnière, L. (1959). Éléments de Syntaxe Structurale. Klincksieck.
44. Thomason, S. G. (2001). Language contact: An introduction. Edinburgh University Press.
45. Tomić, O. M. (2006). Balkan Sprachbund morpho-syntactic features. Springer.
46. Uğurlu, M. (2001). Türk lehçelerinin aktarımında valenz sözlüklerinin önemi. N. Demir ve E. Yılmaz (Ed.), Uluslararası Sözlükbilim Sempozyumu bildirileri, 20-23 Mayıs 1999 içinde (s. 197–206). Doğu Akdeniz Üniversitesi.
47. Ulutaş, İ. (2004). Relative clauses in Gagauz syntax. Isis.
48. Vasilioglu, K. (1997). Benim ilk kiyadım. Ştiinţa.