el-Nuqayah in the Context of the Hanafi Mukhtasar Tradition

Yıl 2025, Sayı: 14, 38 - 55, 15.12.2025

Fatih Doğan , Halis Demir

https://izlik.org/JA34LA35ZS

Öz

The historical development of the Hanefî muhtasar tradition is of great significance for the in-depth understanding of Hanefî literature. In this context, the work titled "en-Nuqayah Muhtasaru’l-Wikâya," written by Sadrüşşerîa (d. 747/1346), serves as a noteworthy example. This study introduces Sadrüşşerîa's work, which holds an important place in the Hanefî muhtasar tradition. A total of 14 commentaries prepared on en-Nuqaya and 1 doctoral thesis conducted on this work have been identified. Comprehensive information about Sadrüşşerîa's life, scholarly identity, and works has been presented, along with detailed analyses regarding the purpose and methodology of composing al-Nuqâyah. The abbreviation of Hanefî jurisprudence has developed over a specific process, during which numerous scholarly works have been produced. Considering this, the introduction and identification of the abbreviation and muhtasar literature is crucial. The article concludes that muhtasar works have been abbreviated over time to create a new body of literature. While studies on abbreviations and conciseness are generally based on early period texts, it has been observed that the purposes and methodologies of abbreviations derived from muhtasar works have not been sufficiently addressed. Each abbreviation has been rewritten in the unique style and method of its authors. In this context, examining the historical journey of abbreviation and muhtasar literature through Mergînânî’s (d. 593/1197) work "el-Hidaye," Sadrüşşerîa’s study "Vikâyetü’r-rivâye fî mesâili’l-Hidâye," and the discussion of the topic of trust (vedia) in al-Nuqayah illustrates the concrete development of this tradition.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Jurisprudence , Mukhtasar , Sadr aş-şarîa , al-Nuqayah Mukhtasar al-Wikaya

Hanefi Muhtasar Geleneği Bağlamında en-Nukâye

https://izlik.org/JA34LA35ZS

Öz

Hanefî muhtasar geleneğinin tarihî gelişiminin tespiti ve incelenmesi, Hanefî literatürünün derinlemesine anlaşılması açısından büyük önem arz etmektedir. Bu çerçevede, Sadrüşşerîa'nın (ö. 747/1346) kaleme aldığı en-Nukâye Muhtasaru’l-Vikâye adlı eseri, dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Bu çalışmada, Hanefî muhtasar geleneğinde önemli bir yer tutan Sadrüşşerîa'nın söz konusu eseri tanıtılmıştır. en-Nukâye’ye yönelik yazılmış 14 şerh ile bu eser üzerine gerçekleştirilen 1 doktora tezi tespit edilmiştir. Sadrüşşerîa’nın hayatı, ilmî şahsiyeti ve eserleri hakkında kapsamlı bilgiler sunulmuş; en-Nukâye’nin telif amacı ve yöntemine dair ayrıntılı analizler yapılmıştır. Hanefî fıkhın ihtisarı belirli bir süreç içerisinde şekillenmiş olup pek çok ilmî eser bu bağlamda ortaya konulmuştur. Bu husus dikkate alındığında, ihtisar ve muhtasar literatürünün tanıtımı ile tespiti son derece önemlidir. Makalede muhtasar eserlerin zamanla ihtisar edilerek yeni bir literatür oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır. Muhtasar ve ihtisar konusundaki çalışmalar genellikle ilk dönem metinlerini temele alarak gerçekleştirilmişken; muhtasar eserlerden yapılan ihtisarların gaye ve yöntemlerinin yeteri kadar ele alınmadığı görülmüştür. Zira her bir ihtisar müelliflerin kendilerine özgü üslup ve yöntemleriyle yeniden telif edilmiştir. Bu bağlamda, ihtisar ve muhtasar literatürünün tarihi serüvenini Mergînânî’nin (ö. 593/1197) el-Hidaye adlı eseri, Sadrüşşerîa’nın Vikâyetü’r-rivâye fî mesâili’l-Hidâye isimli çalışması ve daha sonra kaleme aldığı en-Nukâye’deki vedia (emanet) konusunun incelenmesi, bu geleneğin gelişimini somut bir şekilde göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Fıkıh , Muhtasar , Sadrüşşerîa , en-Nukâye muhtasaru’l-Vikâye

Kaynakça

• Aydın, Cengiz - Aydın, Gülseren. “Bircendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/186. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Bağdâdî, Babanzâde İsmail Paşa. Hediyyetü'l-arifîn esmâü'l-müellifin ve âsârul-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: 1951-1955.
• Bedir, Murteza. “Vikâyetü’r-Rivâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/106. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Bedir, Murtaza- Koca, Ferhat. “Pezdevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 34/264-266. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Boynukalın, Mehmet. "Hanefî Usûl Muhtasarlarının Gelişimi: (I) Usûlü’l-Pezdevî ve Hanefî Usûlündeki Yeri". İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 30 (2017), 487-526.
• Demir, Halis. Kitabiyat Hanefî Fıkıh Edebiyatı. Konya: Hacıveyszade ilim ve Kültür Yayınları, 2021.
• Kallek, Cengiz. “el-Hidâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/471. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Karlığa, H. Bekir. “Muhammed b. Mübârekşah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/556-557. Ankara: TDV Yayınları, 2020. Kâtip Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn. Beyrut: Dârü İhyâ’i’t-Türâsi’l-‘Arabî, t.s.
• Kaya, Eyyüp Said. “Muhtasar (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/61. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘ucemü’l-müellifîn. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, t.y.
• Koca, Ferhat. “Burhâneddin Mergînânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/182. Ankara: TDV Yayınları, 2004). Kılıç, Muharrem. “Sâlih b. Muhammed Timurtaşî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/189. İstanbul: TDV Yayınları, 2012. Merginânî, Alî b. Ebû Bekr b. Abdu’l-Celîl. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti'l-mübtedî. İskenderiyye: Daru’l-Selâm, 2021/1433.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed. el-Fevâ’idü’l-behiyye fî terâcim’l-Hanefîyye. Kahire: Darü’l-Kitabi’l-İslami, 1324. Okumuş, Ömer. “Câmî, Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/94. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Orazov, Orazsahet. "Muhtasar Metinlerin Hanefî Literatürü İçindeki Yeri." Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (2018), 151-156.
• Özel, Ahmet. “Ali el-Kârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/403. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• Özel, Ahmet. Hanefî Fıkıh Âlimleri. Ankara: TDV Yayınları, 4. Basım, 2014.
• Özel, Ahmet. “Şümünnî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/261. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Özen, Şükrü “Sadrüşşerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/427. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Öztürk, Abdülvehhab. “Hassâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/395. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Öztürk, Ali. “İslam Hukukunda Telif Yöntemi ve Türü Olarak İhtisar ve Muhtasarlar”. Türk Akademik Araştırmalar Dergisi 8 /2 (2023), 1482-1501.
• Sadrüşşerîa, Burhânüşşerîa Mahmûd. Vikâyetü’r-rivâye fî mesâili’l-Hidâye. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2021.
• Sakallı, Talat. “İbn Kutluboğa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/152. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Shakır, Najib Muhsin. Sadru’ş-Şerî’a Es-Sânî’nin En-Nukâye Adlı Eserinin Tahkiki (Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014), 22.
• Taşköprîzâde, Ahmed b. Mustafa. Miftâhü’s-se‘âde. 2/1, Beyrut: Dârü’l-Kütübü’lİlmiye, 1985.
• Yaman, Ahmet. “Kuhistânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/348. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Musannifek”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/239. İstanbul: TDV Yayınları, 2006. Ziriklî, Hayreddin. El-A‘lâm. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn. 2002.