The Effect of Hajj Journeys on the Spread of Islam in Africa

Yıl 2025, Sayı: 14, 71 - 87, 15.12.2025

Hasan Yavuz

https://izlik.org/JA72UE22HR

Öz

This study discusses the communication of African pilgrims with different societies during their pilgrimage and the resulting recognition of Islam by other societies. It uses general history works, travel books, and special researches in order to observe the impacts of pilgrimage journeys. Islam’s expansion in Africa commenced during the era of the Prophet Muhammad (pbuh). It first started with the conquests, then Islam settled in Africa with marriage, Sûfi sects, migrations, pilgrimages and preaching. This article discusses the spread of Islam across Africa during the Hajj pilgrimage. African pilgrims, traveling long distances to reach the Hejaz, encountered diverse communities and facilitated their introduction to Islam. Especially the pilgrimage journeys of West African pilgrims, starting from the Atlantic Ocean and continuing towards the Red Sea, passed through the regions where many animist tribes live. In addition, some tribes in many parts of Africa pay special respect to pilgrims. Owing to the respect accorded to pilgrims, those returning from pilgrimage work harder for the improvement of societies and strive to make their societies follow Islam. As a result, it was seen that the pilgrimages had important effects on the spread of Islam in Africa.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Hajj , Pilgrimage Routes , Islam , Africa , Tabligh

Afrika’da İslâm’ın Yayılmasında Hac Yolculuklarının Etkisi

https://izlik.org/JA72UE22HR

Öz

Bu çalışmada Afrikalı hacıların hac yolculukları esnasında farklı toplumlarla olan iletişimi ve bunun sonucunda İslâm’ın diğer toplumlar tarafından tanınması ele alınmıştır. Bu tespitlerin yapılabilmesi amacıyla ilgili tarih eserleri, seyahatnameler ve araştırmalardan istifade edilmiştir. Afrika’da İslâm, Hz. Peygamber döneminde yayılmaya başlamıştır. İslâm hâkimiyeti öncelikle fetihler ile başlamış daha sonra evlilikler, tarikatlar, göçler, hac yolculukları ve tebliğlerle Afrika’ya yerleşmiştir. Bu makalede İslâm’ın Afrika kıtasında hac yolculukları sırasında yayılması mevzu bahsedilmektedir. Hac için uzun mesafeler kateden Afrikalı hacılar, yolculukları esnasında Hicaz’a varmak için farklı toplumlarla karşılaşmış ve bu toplumların İslâm’la tanışmasına vesile olmuşlardır. Özellikle Batı Afrikalı hacıların Atlas Okyanusu’ndan başlayıp Kızıldeniz’e doğru devam eden hac yolculukları birçok animist kabilenin bulunduğu bölgeden geçmekteydi. Ayrıca Afrika’nın birçok bölgesindeki bazı kabileler hacca gidenlere özel saygı göstermekteydi. Hacılara gösterilen bu itibarın da etkisiyle hacdan dönenler toplumların ıslahı için daha çok çalışmakta ve onların İslâm’a tabi olmaları için gayret göstermekteydiler. Sonuç olarak Afrika’da İslâm’ın yayılmasında hac yolculuklarının önemli bir rol oynadığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Hac , Hac Yolları , Afrika , Tebliğ

Etik Beyan

Bu makale, İslam Tarihi ve Sanatları 8. Lisansüstü Öğrenci Sempozyumu’nda sözlü̈ olarak sunulan ve basılmayan “Afrika’da İslam’ın Yayılmasına Haccın Etkisi” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş̧ halidir.

Kaynakça

• Abbou, Tahar. “Mansa Musa’s Journey to Mecca and Its Impact on Western Sudan”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 6/19-31. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Abdülhakem, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah İbn. Fütûhu Mısr ve ahbâruha. ed. Charles C. Torrey. Leiden: E.J. Brill, 1920.
• Ali, Halid Muhammed Muhammed. “Eseru Rihlâti’l-hacci ale’l-Enşitati’l-İkdisâdiyyeti fî Garbi İfrikıya fi’l-Fetrati kable ve ba’de’l-İsti’mâri”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 7/27-48. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Arîf, Muhammed Abdurrahman. “Devru Rihleti’l-hacci fî Neşri’l-Lügati’l-Arabiyyeti ve’l-Muhâfazati aleyhe kadimen ve hadisen fî Garbı İfrikiya (en-Nîcer nemûzecen)”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/105-121. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Aykaç, Mehmet. “Func”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13/217. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Baykurt, Cami. Trablusgarb’tan Sahra-yı Kebir’e Doğru. ed. Yüksel Kanar. İstanbul: Özgü Yayıncılık, 2011.
• Baz, Kerem es-Sâvî. “Divânu’l-Kânim ve’l Bernû : Nemûzecun mubekkirun li’l-hacci ve’l-urûbeti ve’l-İslami fî Bilâdi’s-Sûdâni’l-Evsati”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/168-187. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Bazine, Abdullah Sâlim. İntişâru’l-İslâm fî İfrîkiya Cenubu’s-Sahrâu. Bingazi: Daru’l-Kitabi’l-Vatani, 2010.
• Belazuri, Ahmed b. Yahya el-. Fütühu’l Büldan: Ülkelerin Fetihleri. çev. Mustafa Fayda. İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
• Bilgin, İ. Ethem. “Afrika’da İslâm’ın Yayılışında Tasavvufun Rolü”. Tasavvuf Kitabı. 665-686. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2003.
• Bimebâ, Âdem. “Tarîku’l-hacci bi Garbi Ifrikıyâ: Kırâetun Târihiyyetun fi’l-eseri’l-Hadâriyyi li’rihleti’l-hâcc Umer el-Fûtî”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 3/29-42. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Bozkurt, Nebi. “Nûbe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/222-223. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Burckhardt, John Lewis. Arabistan Seyahatleri. çev. Yusuf Yazar. İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, 2019.
• Buzenkad, Muhammed. “Rihletü’l-hacc bi’l-Garbi’s-Sahrâviyyi hilâle’l-fetrati’l-İsta’mâriyyet”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 2/41-58. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Cemil, Beşşar Ekrem. Târihü’l İslâm fî Ifrîkiyâ. Amman: Daru’l-Fikr, 2014.
• Ceran, İsmail. Fas Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012.
• Ceran, İsmail. “Sicilmâse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/136-138. İstanbul: TDV Yayınları, 2009. Ceziri, Zeynüddin Abdülkadir b. Muhammed b. Abdilkadir el-Ceziri el-Ensârî el-Hanbeli. ed-Dürerü’l-feraid fî Ahbari’l-Hac ve tariki Mekketi’l-Muazzama. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Dâvud, Âmir İsmâil. “İshâmâtu Turuki’l-hacci fî Neşri’l-İslâmi ve’l-Lügati’l-Arabiyyeti fî Nicirya”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/32-47. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Dursun, Davut. “Afrika” (Din)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/428-435. İstanbul: TDV Yayınları, 1988. Dursun, Davut. “Çad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 8/154. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Dursun, Davut. “Kordofan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/197-198. İstanbul: TDV Yayınları, 2002.
• Gilbert, Erik - Reynolds, Jonathan T. Dünya Tarihinde Afrika: Tarih Öncesinden Günümüze. çev. Mehmet Demirkaya. İstanbul: Küre Yayınları, 2019.
• Gökgedik, İsa. Afrika (Bilâdüssûdan)’da Kurulmuş Bir İslam Devleti: Kanim-Bornu ve Osmanlı İle Münasebetleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Günay, Ünver. “Zenci Afrika’da İslamiyetin Yayılışının Belli Başlı Safhaları”. Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi Prof. M. Tayyib Okiç Armağanı (1978), 147-157.
• Günay, Ünver. “Zenci Afrika’da İslamiyetin Yayılışının Temel Etkenleri”. Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4 (1980), 105-118.
• Hac, Rabi’ Muhammed Kamer el-. “Kabâilü’l-Beceti fî Şarki’s-Sûdâni fî müdevvenâti’r-rahhâleti ve’l huccâci”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 5/37-53. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Hamdî Selâme. Nahve Va’yun bit-Târih ve Ümmetün Muntasiratun Ifrîkıyye Kârratü’l-İslâm. Kahire: Dârü’t-Takva, 2014. Hasan, Hasan İbrâhim. İntişârü’l-İslâm fi’l-kârreti’l-İfrikıyye. Kahire: Mektebetü’n-Nehdati’l-Mısriyye, 1984.
• Hassen, Ibsa Ahmed. Etiyopya Harar Bölgesinde Yeniden İslamlaşma (XVIII-XX. Yüzyıllar). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
• İbn Abdülhakem, Ebü’l-Kâsım Abdurrahman b. Abdullah. Fütuhu Mısr ve ahbaruha, ts. İbn Battuta Tanci, Ebu Abdullah Muhammed. İbn Battuta Seyahatnamesi. çev. A. Sait Aykut. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2019.
• İbn Cübeyr, Ebü’l-Hüseyin Muhammed b. Ahmed. Endülüsten Kutsal Topraklara. çev. İsmail Güler. İstanbul: Selenge Yayınları, 2019.
• İbn Hişam, Ebû Muhammed Cemâleddin Abdülmelik. es-Sîretü’n-Nebeviyye. ed. Ömer Abdüsselâm Tedmuri. Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arabiyyi, 1990.
• İbn Kesir. Büyük İslam Tarihi: el Bidaye Ve’n-Nihaye. çev. Mehmet Keskin. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
• İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa’d b. Meni’ ez-Zühri. Kitâbü’t-Tabakati’l-Kebir. ed. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2001.
• İbrahim Hasan, Hasan. Siyasi Dini Kültürel Sosyal İslam Tarihi. çev. İsmail Yiğit. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1997.
• Jozif, John. El-İslamu fi Memaliki ve İmparatoriyyati Ifrikiyya’s Sevda. çev. Muhtar Suyufi. Kahire: Daru’l-Kitabi’l-Mısriyye, 1984.
• Kahraman, Kemal. “Fizân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 13/161-163. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Kâmî, Ebû Basir Mborali. “Rıhletü’l-hacci min Şarki İfrîkıya ilâ Bilâdi’l-Harameyni’ş-Şerifeyni Turuka’l-Mesârati’l-Vesâili”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 2/59-78. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Kâsım Ahmed, Ahmed. “Turuku kavâfili’t-tüccâri ve’l-hacci fi’s-Sudani’l-Evsati ve eseruhu fî revdîdi’l-alâkâti beynehü ve beyne’ş-şemâli ve’l-meşrikı’l-İslâmiyyi”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî Ifrîkiya. 3/16-28. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Kavas, Ahmet. “Afrika’da İslam’ın Yayılışı”. Afrika’da İslamiyet –Dünü, Bugünü, Yarını-. ed. Ahmet Kavas. 147-177. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
• Kavas, Ahmet. “Afrikalı Sultanların Destanlaşan Hac Seyahatleri”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2008), 89-102.
• Kavas, Ahmet. “Hac İbadetiyle Taçlanan Afrikalılar”. Din ve Hayat TDV İstanbul Müftülüğü Dergisi 3 (2007), 64-68.
• Kavas, Ahmet. “Kanim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 24/308-311. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Kavas, Ahmet. “Mali”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 27/493-504. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
• Kavas, Ahmet. “Mombasa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/269-271. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Kavas, Ahmet. “Osman b. Fûdî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/466-467. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kavas, Ahmet. “Sokoto”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/351-352. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Kavas, Ahmet. “Sudan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/461. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kavas, Ahmet. “Tinbüktü”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/190-192. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Kurşun, Zekeriya. “el-Hac Ömer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/417-419. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Kurtuluş, Rıza. “Gao”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/357. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Kurtuluş, Rıza. “Güney Afrika Cumhuriyeti”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 14/299-303. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Kyari, Muhammad. “A History of Hajj in Borno (Past and Present): Socio- Political and economic Impact”. Mü’temiru Tarîku’l-hacci fi Afrika. 3/11-18. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Lapidus, Ira M. İslam Toplumları Tarihi. çev. Yasin Aktay - Mevlüde Ayyıldızoğlu Aktay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2010.
• Lewis, Bernard. Ortadoğu. çev. Selen Y. Kölay. Ankara: Arkadaş Yayınevi, 2003.
• Makrizî, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b Ali b Abdülkâdir. ez-Zehbü’l-mesbûk fî zikri men hacce mine’l-hulefâ ve’l-mülûk. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 2000.
• Mantran, Robert. İslâmın yayılış tarihi (VII-XI. yüzyıllar). çev. İsmet Kayaoğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1981.
• Mihri, Muhammed. Sudan Seyahatnamesi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2016.
• Monteil, Vincent. Afrika’da İslam. çev. İzzet Tanju. İstanbul: Pınar Yayınları, 1992.
• Muhammed, Muhammed Yusuf. “ed-Devru’s-sekâfiyyü li kavâfili’l-hacci fî Efrikıya abra’t-târihi (Şadd nemuzecen)”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/48-65. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Musa, Mudasıru. Batı Afrika’nın İslamlaşması ve Songhai İmparatorluğu (M.1464-1591). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Musa, Mudasiru. “Batı Sudan Tarihindeki Önemli Hac Yolculukları ve Etkileri (XIII-XIX. Yüzyıllar)”. Africania Dergisi 4/1 (2024), 24-40. https://doi.org/10.58851/africania.1328035
• Osman, Vâil Nebîl İbrahim. “Devru rihleti’l-hacci fî neşri’l-İslâmi fî Garbi Ifrikiyâ”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/122-143. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Ömer, Abdurrauf Abduhû. “Tarîku’l-hacci li-huccâci Cuzri’l-Kameri ve esâruhu’l-hazâriyyetü”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 8/141-149. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Özdağ, Abdullah. Osmanlı İdaresinde Trablusgarp Vilayeti (1876-1911). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
• Öztürk, Levent (ed.). Etiyopya’da İslâmiyet: Asr-ı Saadette Habeşistan’la Münasebetler. İstanbul: Ayışığı Kitapları, 2001.
• Reşîdî, Ahmed. Muhtasar hüsnü’s-safa ve’l-ibtihac bi-zikri men vulliye imarete’l-hac. ed. Ahmed bin Muhammed bin Ahmed bin Abduhu’l-Hazrâvi. Kahire: Mektebetü Zehrâ’üş-Şark, 2006.
• Sâlih, Avvaz Sâlih Ali. Tarîku’l-hacci ve Eseruhâ alâ Memleketi’l-Func el-İslâmiyye fi’l-fetrati (910-1236/1504-1821). Hartum: Câmiatü Ümmü Derman, 2011.
• Semmâni, Ebü’l-Hasen Ali. “Min bilâdi Şinkit ile’l-Medineti’l-Münevverati ve eseruhu’s-sekâfîyyü”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 8/1-41. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Shıllıngton, Kevın. Afrika Tarihi. çev. Halil Doğan Aydoğan. İstanbul: İnkilâb Yayınevi, 2020.
• Sîsî, Eymen es-. “Devru’l-hacci ve kavâfilihî fî eslemeti Garbi Ifrîkıyâ”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 4/66-104. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Şâmî, İbrahim Ali Yusuf eş-. “Turuku’l-hacci fi’s-Sahrâi’l-Kübrâ asra devletî Mâlî ve Sungay”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî Ifrîkiya. 2/108-135. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Şemrâni, Emile Bintü Salih eş-. “el-Âdâtü ve’t-Tekâlîdü’l-Menkûletü abra’l-hacci”. Mü’temeru Tarîki’l-hacci fî İfrîkiya. 3/1-17. Hartum: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İfrikıya, 2016.
• Şinkîtî, Muhammed Emin b. Muhammed Muhtâr Cekeni eş-. Riḥletü’l-Hac ilâ Beytillâhi’l-Harâm. Mekketü’l-Mükerreme: Daru’l- Alemi’l-Fevaid, 2005.
• Ticâni, Muhammed el-Hâfız et-. el-Hac Ömer el-Fûtî. Mısır: Zâviyetü’t-Ticâniye, 1963.
• Tomar, Cengiz. “Mısır (Tarih Fetihten Osmanlı Dönemine Kadar)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 29/559. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Yavuz, Hasan. “Haccın Kültürel Etkileri: Afrika Örneği”. Bitlis İslamiyat Dergisi 4/1 (2022), 82-98. https://doi.org/10.53442/bider.vi.1106807.
• Zengin, İlhan. Geçmişten Günümüze Türkiye- Sudan İlişkileri. Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.