An Analysis of the Effect of the Concept of Harm on the Formation of Jurisprudential Principles and Its Reflection on Subordinates

Yıl 2025, Sayı: 14, 141 - 157, 15.12.2025

Abdulbaki Deniz

https://izlik.org/JA93CK68SU

Öz

The concept of harm holds a special place in Islamic law, which aims to ensure humanity's happiness in this world and the hereafter. The provision of beneficial things and the prevention of harmful ones constitute the foundation of Islamic legal philosophy. Harm refers to any situation that negatively impacts a person, whether in this world or the hereafter. In this context, it can be said that Islamic law is fundamentally based on the principles of attracting benefits and repelling harm. The incomprehensible multitude of particular issues related to harm has led to the creation of concise principles based on universal meanings. The resulting hundreds of principles have been evaluated within the scope of a total of five major principles. The maxim, ‘Harm is to be eliminated (al-Ḍararu Yuzāl),' which is one of the five major maxims, encompasses dozens of subsidiary rules concerning harm-benefit (maḍarrāt-manfaʿat) and public interest-corruption (maslahat-mafsedet). The fact that these rules are discussed in a fragmented manner across various jurisprudence texts has necessitated studies that evaluate these maxims in an integrated way, complete with illustrative examples. Our findings, obtained through archival research and a review of the subordinate jurisprudence (furʿu al-fiqh), aimed to fill a gap in the literature. In this context, principles originating from harm were examined holistically, demonstrating the holistic approach of Islamic law based on the balance of harm and benefit. Undoubtedly, the new questions and problems that arose with the changing times and contexts not only kept the principles of jurisprudence alive but also paved the way for the enrichment of the jurisprudential literature. This enabled the data to be evaluated in an orderly manner in academic studies, enabling those in positions of authority to issue fatwas to illuminate numerous issues based on these rules.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Damage , Rule , Maslahat , Mafsedet.

Zarar Teorisinin Fıkhî Kaidelerin Oluşumuna Etkisi ve Fürua Yansımasına Dair Bir İnceleme

https://izlik.org/JA93CK68SU

Öz

İnsanoğlunun dünya ve ahiret saadetini temin etmeyi hedefleyen İslam hukukunda zarar kavramının özel bir yeri vardır. Zira insana faydalı olan şeylerin teminiyle zararlı olanların defi, İslam hukuk felsefesinin esasını oluşturmaktadır. Zarar, dünya yahut ahirette insanı olumsuz yönde etkileyen her türlü hâli ifade etmektedir. Bu bağlamda İslam hukukunun esasen celb-i maslahat ve def-i mefsedet ilkesine dayandığı söylenebilir. Zararla ilgili tikel meselelerin ihata edilemeyecek kadar çokluğu tümel manalara mebni veciz mahiyette kaidelerin oluşturulmasına sebep olmuştur. Ortaya çıkan yüzlerce kaide ise toplam beş kaide-i kübrâ kapsamında değerlendirilmiştir. Beş kaide-i kübrâ içinde kendine yer bulan (Zarar giderilir) kaidesi kapsamında mazarrat-menfaat ve maslahat-mefsedet menşeli onlarca kaidenin fıkıh eserlerinde dağınık vaziyette işlenmiş olması sözü edilen kaidelerin örnekleriyle bir bütünlük içinde değerlendirildiği çalışmaları gerekli kılmıştır. Arşiv araştırması ve füru-i fıkıh taraması yöntemiyle elde ettiğimiz bulgularla literatürdeki boşluğun doldurulması hedeflenmiştir. Bu bağlamda zarar menşeli kaideler bir bütün olarak irdelenmiş, İslam hukukunun zarar ve fayda dengesine dayanan tümel yaklaşımı ortaya konmuştur. Şüphesiz zaman ve zeminin değişmesiyle ortaya çıkan yeni soru ve sorunlar fıkha dair kaidelerin canlı kalmasını sağladığı gibi fıkıh literatürünün zenginleşmesine de zemin hazırlamıştır. Böylece akademik çalışmalarda verilerin belli bir düzen içinde değerlendirilmesi sağlanmış ve fetva makamındaki kimselerin kuraldan yola çıkarak birçok meseleyi aydınlatmaları mümkün hâle gelmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Zarar , Kaide , Maslahat , Mefsedet.

Etik Beyan

Etiğe dair herhangi bir problemin olmadığı beyan edilir.

Teşekkür

Sorunsuz bir süreç için katkı sunan taraflara başarılar diliyorum..

Kaynakça

• Âmidî, Ebû’l-Hasan Seyfuddîn Ali b. Ebî Muhammed b. Sâlim el- es-Sa’lebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1981.
• Aybakan, Bilal. “Zarar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/130-134. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Azb, Ahmed Muhammed Salih. “Kaidetü: lâ Darara ve Dirâr’ ve Tatbikâtühâ fî Ahkâmi’l-Üsre”. Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirasâti’l-İslamiyye. 8/27 (2012), 381-452. https://search.mandumah.com/Record/151823
• Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed er-Rûmî el-Mısrî. el-ʿİnâye. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1389.
• Bâcî, Ebû’l-Velîd Süleymân b. Halef b. Sa‘d et-Tücîbî. el-Münteḳā. Mısır: Matbaatü’s-sa‘âde, 1332.
• Baktır, Mustafa. “Kaide”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/205-210. İstanbul: TDV Yayınları, 2001. Bereketî, Muhammed Amîmu’l-İhsan el-Müceddidî. et-Ta‘rifâtü’l-fıkhiyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
• Cürcânî, Ali b. Muhammed b. Ali ez-Zeyn eş-Şerif. et-Ta‘rifât. thk. Heyet. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403.
• Dağcı, Şamil. “Kısas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/488-494. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Deniz, Abdulbaki. İslam Hukuk Metodolojisinde Te’vil. İstanbul: İz Yayıncılık, 2020.
• Ebû Zür‘a, Veliyyüddîn Ahmed b. Abdirrahîm b. el-Hüseyn el-Kürdî el-Mihrânî. el-Ġays̱ü’l-hâmiʿ şerḥu Şerḥi Cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Muhammed Tamir Hicazî. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1425.
• el-Cevdî, Bûcum‘a, Cedîd – Hamed.”Kaidetü: lâ ‘Darara ve Dirâr’ ve Tatbikâtühâ fî’l-muâmelâti’l-mâliyye”. Mecelletü’l-Fikri’l-Kanunî ve’s-Siyasî. 7/11 (2023),1395-1389. https://asjp.cerist.dz/en/article/221002
• el-Hâyis, Hassân b. Câsim. “Kaidetü: lâ ‘Darara ve Dirâr’ ve Tatbikâtühâ el-Muâsira fî vasâili’l-İttisâl ‘el-Hâtifu’l-Mahmûl Numuzecen’”. Mecelletü Ebhâs, 11/1 (Mart 2024), 241-282. https://ojs.abhath-ye.com/index.php/OJSABAHATH-YE/article/view/562/484
• Ezherî, Ebû Mansur Muhammed b. Ahmed el-Herevî. Tehzîbu’l-luğa. thk. Muhammed Avd Mur‘ib. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
• Ferahidî, Halil b. Ahmed. Kitabu’l-Ayn. thk. Mehdî el-Mahzumî - İbrahim es-Samirrâî. b.y.y.: Mektebet’ü’l-Hilâl, ts. Ğâmidî, Süheyl b. Salih. Kaidetü ed-Dararu yezâl ve Tatbikâtühâ fî’l-hisbe. Riyad: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suûd el-İslamiyye el-Ma‘hedü’l-Âlî lidda‘veti ve’l-İhtisâb Kismü’l-Hisbeti ve’r-Rakabe, Yüksek Lisans Tezi, 1437. https://www.alukah.net/researches/files/rsrch_755/aldrar_yozal.pdf
• Haskefî, Alâüddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed ed-Dımaşkī. ed-Dürrü’l-muḫtâr. thk. Abdulmun‘im Halil İbrahim. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,1423.
• Haydar, Ali. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. çev. Fehmî el-Hüseynî. b.y.y.: Dâru’l-Cîl, 1411.
• Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Muhammed es-Sa‘dî, el-Fetḥu’l-mübîn fî şerḥi’l-Erbaʿîn. Cidde: Dâru’l-Minhâc 1428.
• Hısnî, Takıyyüddîn Ebû Bekr b. Muhammed b. Abdilmü’min el-Hüseynî. el-Kavâid. thk. Abdurrahman b. Abdullah eş-Şa‘lân-Cibril b. Muhammed el-Busaylî. Riyad: Mektebetü’n-Neşr, 1418.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. 2 Cilt. b.y.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1952.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Eşbâh ve’n-neẓâʾir. thk. Zekeriya Ümeyrât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1419.
• İbn Receb, Ebü’l-Ferec Zeynüddîn Abdurrahmân b. Ahmed b. Abdirrahmân el-Bağdâdî ed-Dımaşkī. el-Ḳāʿidetü’ẕ-ẕehebiyye fi’l-muʿâmelâti’l-İslâmiyye: “Lâ żarara ve lâ ḍırâr”. nşr. Îhâb Hamdî Gays. Kahire: Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, 1410.
• İbnü’l-Mülakkın, Sirasuddin Ebû Hafs Ömer b. Ali el-Ensarî. el-Eşbâh ve’n-nezâir. thk. Muhammed Mahmud el-Ezherî. Riyad: Dâru İbn Kayyım, 1431.
• İzz b. Abdisselâm. Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. Ḳavâʿidü’l-aḥkâm fî meṣâliḥi’l-enâm (el-Ḳavâʿidü’l-kübrâ. thk. Taha Abdurrauf Sa‘d. Kahire: Dâru’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, 1414.
• Kudûrî, Ebû’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. et-Tecrîd. thk.Muhammed Ahmed Sirac - Ali Cum‘a Muhammed. Kahire: Dârü’s-Selam,1427.
• Lahmî, Ebû’l-Hasan Ali b. Muammed er-Rab‘î. et-Tabsire. thk. Ahmed Abdulkerim Necib. Katar: Vezâretü’l-Evkâf, 1432.
• Mahallî, Ebû Abdillâh Celâlüddîn Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Ensârî. el-Bedrü’ṭ-ṭâliʿ fî ḥalli Cemʿi’l-cevâmiʿ (Atar’ın Şerhiyle birlikte). Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431.
• Sübkî, Tacuddin Abdulvehhab b. Ali b. Abdilkafî. el-Eşbâh ve’n-nezâir. thk. Adil Ahmed Abdülmevcud- Ali Muhammed Muavvad. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411.
• Şâfiî, Ebû Abdillah Muhammed b. İdris. er-Risale. thk. Ahmed Şakir. Mısır: Mektebetü’l-Halebî, ts.
• Şâfiî, Muhammed b. İdris. el-Ümm. Beyrut: Dâru’l-Fikr. 1410; el-Ümm, thk. Rif’at Fevzi Abdulmuttalib. Mansûra, Dâru’l-Vefâ, 1422.
• Şâtibî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî. el-Muvâfakât. thk. Ebû Ubeyde Meşhur b. Hasan Âl Selmân. b.y.y.: Dâr İbn Affân, 1417.
• Şemrûh, Nahide Atallah. “Tatbikâtü’l-kavâidi’l-fıkhiyye fî’l-ahkâmi’t-tibbiyye kaidetâ: Gâ darara ve lâ dirar ve el-meşekketü teclibü’t-teysir”. Tibbî Sorunlara Fıkhî Kaidelerin Tatbiki Kongresi, Riyad, ts.
• Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed el-Hatîb. Muġni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. thk. Ali Muhammed Muavvad- Adil Ahmed Abdülmevcud. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404.
• Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd el-Hanbelî. Kitâbü’t-Taʿyîn fî şerḥi’l-Erbaʿîn. thk. Ahmed Hâc Muhammed Osman. Beyrut: Müessesetü Reyyân, 1419.
• Zerkâ, Ahmed b. Şeyh Muhammed. Şerhu’l-kavâidi’l-fıkhiyye. nşr. Mustafa Ahmed ez-Zerkâ. Dimaşk: Dârü’l-Kalem, 1409.
• Zuhaylî, Muhammed Mustafa. el-Kavâ‘idu’l-fıkhiyye ve tatbikâtuhâ ala’l-mezâhibi’l-arba‘a. Dimaşk: Dâru’l-Fikr, 1427.
• Zuhaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslamî ve edilletühü. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1433.