An Ancient City in Classical Poetry: Bitlis in Classical Turkish Poetry

Yıl 2025, Sayı: 14, 107 - 140, 15.12.2025

İzzet Eser

https://izlik.org/JA25GK45ZW

Öz

One of the domains in which Classical Turkish poetry transcends individuality and strongly engages with social themes is the literary genres that depict place, such as şehrengiz and biladiyye. In these texts, the rich imagination and vocabulary of classical Turkish literature merge with the beauty, history, and people of a particular locale. Through this synthesis, poetry captures and artistically represents a specific moment or period of the place it belongs to, thus transmitting it to future generations. These poetic works consequently hold a unique position in the literary corpus as invaluable sources for the study of urban and spatial history. Anatolia, a geography of great significance in human history, has likewise been extensively reflected in literary genres. Many cities of this ancient land, which has hosted numerous civilizations, have become subjects of classical Turkish poetry. One such city is Bitlis. Owing to its geographical position, millennia-long history, natural beauty, and the distinguished scholars it has produced, Bitlis has secured its place within this literary tradition. The city appears not only as a central theme in works composed across different centuries of classical Turkish poetry but also as a meaningful element interwoven within various sections of poetic compositions. Numerous academic studies have been conducted on these aforementioned poetic texts. This study aims to compile the poems that either take Bitlis as their central theme or refer to it within Classical Turkish literature, to provide a comparative evaluation of their contents, and to introduce the academic research that has been carried out on this subject.

Anahtar Kelimeler

Classical Turkish Literature , Bitlis , Poetry , Şehrengiz , Biladiyye

Klasik Şiirde Kadim Şehir: Klasik Edebiyat Manzumelerinde Bitlis

https://izlik.org/JA25GK45ZW

Öz

Klasik Türk şiirinin bireysellikten sıyrılıp toplumsal tema ile güçlü bir şekilde buluştuğu alanlardan biri de mekân anlatımının yapıldığı şehrengiz, bilâdiyye gibi edebî türlerdir. Bu metinlerde klasik Türk edebiyatının zengin hayal dünyası ve söz varlığı; mekânın güzelliği, tarihi ve insanıyla birleşir. Bu yolla şiir; ait olduğu mekânın bir anını, dönemini kelimelerle resmeder ve sonraki çağlara aktarır. Bu manzumeler, mekân tarihi için eşsiz kaynaklar olarak literatürde yerlerini alır. İnsanlık tarihi açısından önemli bir coğrafya olan Anadolu da edebî türlerde ziyadesiyle yer almıştır. Birçok medeniyete ev sahipliği yapan bu kadîm coğrafyanın birçok şehri klasik Türk şiirine konu olmuştur. Bu şehirlerden biri de Bitlis’tir. Bitlis; coğrafi konumu, binlerce yıllık geçmişi, doğasının güzelliği ve yetiştirdiği önemli âlimlerden dolayı bu edebî gelenekte yerini almıştır. Şehir; klasik Türk şirinde farklı yüzyıllarda kaleme alınan metinlerde temel konu olarak geçtiği gibi manzumelerin bölümlerinde de farklı anlam ilgileriyle kullanılmıştır. Mezkûr manzumeler üzerine birçok akademik çalışma da yapılmıştır. Bu çalışma; klasik Türk edebiyatında Bitlis’i konu edinen veya Bitlis’in zikredildiği manzumeleri bir araya getirmeyi, bu manzumelerin içerikleri ile ilgili karşılaştırmalı bir değerlendirme yapmayı ve bu konuda yapılmış olan akademik çalışmaları tanıtmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Edebiyatı , Bitlis , Şiir , Şehrengiz , Bilâdiyye

Kaynakça

• Akot, Bülent. Müştak-ı Bitlisî Hayatı Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
• Aksoyak, İsmail Hakkı. “Âgâh, Osman Âgâh”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 10 Kasım 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/agah-osman-agah
• Arslan, Mehmet. “Müştâk, Müştâk Baba, Bitlisli”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 15 Kasım 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mustak-mustak-baba-bitlisli
• Doğan Averbek, Güler. Bitlisli Şükrî Dîvânı. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, 2020.
• Barca, İbrahim – Uğurlu, Muhammed. “Şehir Tarihi Kaynağı Olarak Şiirler: Bitlis Örneği”. Harran İlahiyat Dergisi 53 (Haziran 2025), 23-44. https://doi.org/10.30623/hij.1519860
• Bektaş, Ekrem. “Bitlis Medhiyesi”. BETAV 12 (Ağustos 2003), 38-39.
• Bektaş, Ekrem. “Bitlis Övgüsünde Yazılmış Manzumeler”. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu, ed. Oktay Belli. 378-383. Ankara: Bitlis Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2007.
• Bektaş, Ekrem. “Hulusî-i Bitlisî (Aktürk) ve Terkîb-bendi”, Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi 21 (Aralık 2023), 15-30.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 5. Basım, 2009.
• Ceviz, Nurettin. “Erzurumlu İbrahim Hakkı”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 19 Kasım 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hakki-erzurumlu-ibrahim-hakki
• Gökçe, Cüneyt. “Berzah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 25 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/berzah
• Çelebioğlu, Amil. Erzurumlu İbrahim Hakkı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988.
• Değirmençay, Veyis. “Alvarlı Lütfî Efendi ve Farsça Şiirleri”, Doğu Esintileri 1 (Mart 2014), 145-163.
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2002.
• Duymaz, Mehmet. Diyarbakırlı Azmî ve Divançesi inceleme – metin – indeks. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Erdoğan, Mehtap. “Azmî, Ahmed, Diyarbakırlı”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 19 Kasım 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/azmi-ahmed-diyarbakirli
• Erzurumlu İbrâhim Hakkı. Mecmû’atü’l-Me’ânî. İstanbul: İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Diyarbekirli Said Paşa Koleksiyonu, 00576, 12-13.
• Eser, İzzet. “Bir Şehir, Üç Metin; Farklı Yüzyıllarda Yaşamış Olan İki Seyyah ve Bir Şairin Dilinden Bitlis”. VIII. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu, ed. Oktay Belli. 63. Ankara: Ankara Ofset Matbaa. 2021.
• Gündoğdu, Mehmed Kemâl. Müştâk Baba (Dîvân). İstanbul: İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1997.
• Hâce Muhammed Lutfî. Hülâsatü’l-Hakayık ve Mektûbât-ı Hâce Muhammed Lutfî. İstanbul: Damla Yayınevi, 2011.
• İsmail Rusûhî Ankaravî. Minhâcü’l-Fukarâ. haz. Sâfi Arpaguş. İstanbul: Vefa Yayınları, 2008.
• Kıyıcı, Selahattin. “Alvarlı Muhammed Lutfî Efendî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Erişim 12 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/alvarli-muhammed-lutfi-efendi
• Kızıltaş, Maşallah. “Muhteva Olarak Şehrengiz Niteliği Taşıyan Üç Manzume: “der vasf-ı Yenişehr-i Fenâr” (Yenişehirli Avnî), “şehr-i Edirne’nün evsâfıdur” (Edirneli Örfî Mahmud ağa), “şehr-i Bitlis redifli şiir” (Müştak Baba)”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 19 (Haziran 2020), 413-442. DOI: 10.29000/rumelide.752418.
• Koncu, Hanife. “Müştak Baba Divanı’nda Bitlis”. II. Van Gölü Havzası Sempozyumu, ed. Oktay Belli. 393-400. Ankara: Bitlis Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2007.
• Okumuş, Sait. Şairin Çağa Tanıklığı Bağdatlı Rûhî’nin Terkîb-Bendi ve Nazireleri. Ankara: Divan Kitap, 1. Baskı, 2011.
• Özdemir, Ahmet. el-Esmâü’l-Hüsnâ Bağlamında Kur’ân Sûreleri. Konya: Hüner Yayınevi, 2019.
• Özcan, Abdulkadir. “Şükrî-yi Bitlisî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 20 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sukri-yi-bitlisi
• Serdar, Mehmet Törehan. Hazreti Pir Muhammed Küfrevî. Malatya: Uğurel Matbaası, 2019.
• Sevinç, Fırat. “Bitlisli Şükrî Dîvânında Teşbih Sanatı”, Cumhuriyetin 100. Yılında Uluslararası Tarih, Kültür, Dil ve Sanat Bağlamında Bitlis Sempozyumu, ed. Fırat Ünsal. 306-316. Bitlis: Bitlis Eren Üniversitesi, 2023.
• Tığlı, Fatih. “Klasik Türk Edebiyatında Şehrengiz Çalışmaları Hakkında Bibliyografya Denemesi”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 2/4 (2007), 763-770. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.205
• Uğurlu, Muhammed. Geçmişin Aynasında Süryaniler -Bitlis ve Diyarbekir Örneği (1870-1920). Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2024.
• Uluç, Rıdvan. Müştâk Baba Âsâru’l-Müştâk Esrâru’l-Uşşâk (İnceleme-Tenkitli Metin). Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 1. Basım, 2012.
• Uzun, Sedanur. Trabzonlu Hazînedar-zâde Âgâh Osman Paşa Divanı İnceleme-Tenkitli Metin. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Yeniterzi, Emine. “Klasik Türk Şiirinde Ülke ve Şehirlerin Meşhur Özellikleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 3/15 (2010), 301-334.
• Yıldız, Enes – Doğan, Hasan. Şehirler Divanı Divan Edebiyatında Şehir Şiirleri. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları, I. Baskı, 2023.
• Yıldız, Enes. “Şehirler Divanı’na veyahut Klasik Türk Edebiyatında Şehir Şiirlerine Ekler”. Cihanşümul Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 5/8 (Haziran 2024), 12-30. https://doi.org/10.62356/cihansumul.1484306
• Yılmaz, Gökçehan Aysel. “Klasik Türk Edebiyatı Şairlerinin Görev Yaptığı Şehirlerden Şikayetleri”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 6/4 (Aralık 2022), 1953-1971. https://orcid.org/0000-0003-3815-135X