The Activities of the Khwarazmians in the Service of the Ayyubids in the Palestine Region

Yıl 2025, Sayı: 14, 88 - 106, 15.12.2025

Amber Karataş , Abdulkerim Öner

https://izlik.org/JA97NR97FN

Öz

After Celaleddin's death, the Khwarezmian army, loyal to him, lived in turmoil for a while, then came under the protection of different states. One of these states was the Ayyubids. Having consolidated his rule in Egypt, Salih Eyyûb summoned the Khwarazm Shahs, who were subject to him, to Palestine. The Khwarazm Shahs made significant contributions to the capture of Jerusalem from the Crusaders. By siding with the Ayyubids of Egypt against the alliance between Damascus and the Franks, he made significant contributions to the outcome of the war in favour of the Ayyubids. This study aims to determine the activities of the Khwarazm Shahs in Palestine during their service to the Ayyubids. Their alliance with the Ayyubids of Egypt, their call to Palestine, the recapture of Jerusalem, and their roles in the Second Battle of Gaza have been identified. The research is limited to the activities of the Khwarazm Shahs in Palestine. After conducting a literature review on the subject, the data obtained was compiled using a comprehensive method. The collected accounts were examined, the events were evaluated within the framework of cause and effect relationships, and conclusions were drawn using data analysis methods. After the Khwarazm Shahs entered the service of the Ayyubids, they achieved significant successes. It has been concluded that, while they played an active role in strengthening the Ayyubids in the region, particularly in Egypt, they also had negative aspects at times.

Anahtar Kelimeler

Islamic History , Ayyubids , Khwarizmshahs , Crusaders , Palestine

Eyyûbîlerin Hizmetindeki Hârizmşahların Filistin Bölgesindeki Faaliyetleri

https://izlik.org/JA97NR97FN

Öz

Celâleddin’in ölümünden sonra kendisine tâbi olan Hârizmşah birlikleri bir süre dağınık halde yaşamlarını sürdürmüş daha sonra farklı devletlerin himayesine girmişlerdir. Bu devletlerden biri de Eyyûbîlerdir. Mısır’da hakimiyetini sağlamlaştıran Salih Eyyûb, kendisine tabî olan Hârizmşahları Filistin’e çağırmıştır. Kudüs’ün Haçlılarından alınmasında Hârizmşahların önemli katkıları olmuştur. Şam Eyyûbileri ile Frank ittifakına karşı Mısır Eyyûbilerin yanında yer alarak savaşın Eyyûbilerin lehine sonuçlanmasında önemli katkılarda olmuştur. Bu çalışma, Eyyûbîlerin hizmetindeki Hârizmşahlar’ın Filistin’deki faaliyetlerini belirlemeyi hedeflemiştir. Mısır Eyyûbîleri ile ittifak kurmaları, Filistin’e çağrılmaları, Kudüs’ün geri alınması ve II. Gazze Savaşındaki rolleri tespit edilmiştir. Araştırma, Hârizmşahların Filistin’deki faaliyetleri ile sınırlandırılmıştır. Konuyla alakalı literatür taraması yapıldıktan sonra elde edilen veriler tümden gelimsel bir yöntemle derlenmiştir. Toplanan rivayetler tetkik edilmiş, olaylar neden sonuç ilişkisi çerçevesinde değerlendirilmiş ve veri analizi metoduyla sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Hârizmşahların Eyyûbîlerin hizmetine girdikten sonra önemli başarılar elde ettikleri özellikle Mısır Eyyûbilerin bölgede güçlenmesinde aktif rol oynadıklarının yanında zaman zaman olumsuz yönlerinin de oluğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam Tarihi , Eyyûbîler , Hârizmşahlar , Haçlılar , Filistin

Kaynakça

• Abdulvehhab, Hasan. Tarihi Tuyotun. İskenderiye: Da’r Marifetü'l-Camiye, 1989.
• Arini, el-Seyyid el-Bâz el-. Moğol. Beyrut: Dar Nuhdetü’l-Arabiyye, 1981.
• Aşur, Said Abdulfettah. el-Hareketü’s-Salîbiyye: Safha Müşerrefe fi Tarihi’l-Cihâdi’l-İslami fi’l-Usûri’l-Vustâ. Demmâm: el-Mektebetü Mütennebi, 1. Basım, 2009.
• Aşur, Saîd Abdülfettah. el-Eyyubiyyûn ve’l-Memalik fî Mısr ve’ş-Şam. Kahire: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, 1992.
• Azimli, Mehmet. “İslam’ın İlk Yıllarında Siverek’in Fethi ve Bazı Yanlış Anlamaları Tashi̇h”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2001).
• Barkır, Ernest. el-Hurub el-Salibiyye. Beyrut: Daru’l-Nehdatu’l-Arabiye, ts.
• Barthold, Vasilij Viladimiroviç. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. çev. Hakkı Dursun Yıldız. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1990.
• Basuğuy, Bedreddin. Haçlılar Karşısında İslam’ın Sağlam Bir Kalesi Eyyûbîler. İstanbul: Siyer Yayınları, 1. Basım, 2017.
• Basuğuy, Bedreddin. “Yedinci Haçlı Seferi: el-Melikü’l-Muazzam Tûrânşâh, Saint Louis ve Mansûra Savaşı”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/10 (2017), 161-201.
• Basuğuy, Bedrettin. “Eyyûbîler Döneminde Harran (578-1182/658-1260)”. İslam Tarihi ve Medeniyetinde Harran. ed. Kasım Şulul. 87-99. Ankara: Berikan Yayıncılık, 1. Basım, 2018.
• Bibi, Nâsırüddîn Hüseyn b Muhammed b Alî Ca‘ferî Rugadî Münşî İbn. el-Evamirü’l-Alaiyye fi’l-Umuri’l-Alaiyye. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1956.
• Bosworth, Clıfford Edmund. Doğuşundan Günümüze İslam Devletleri. çev. Hande Canlı. İstanbul: Kaknüs, 1. Basım, 2005.
• Brockelmann, Carl. İslam Milletleri ve Devletleri Tarihi. çev. Neş’et Çağatay. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Yayınları, 2. Basım, 1964.
• Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 4. Basım, 2011.
• Cüveyni, Alaeddin Ata Melik b. Muhammed. Tarih-i Cihan Güşa. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Basım, 2013.
• Demirkent, Işın. “Haçlılar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 14. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1996.
• Ebü’l Fida, el-Melikü’l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl b. Ali b. Mahmud el-Eyyûbî. el-Muhtasar fi Ahbari’l-Beşer. Beyrut: Dar el- Kutub el- İlmiyah, 1997.
• Furat, Nasırüddin Muhammed b. Abdürrahim b. Ali al-. Ayyubids Mamlukes and Crusaders Selections from the Tarikh Al-Duwal Wa’l-Muluk: The Text = Tarihü’d-Düvel Ve’l-Müluk. Cambridge: W. Heffer and Sons Ltd., 1971.
• Geyikoğlu, Hasan. “Anadolu’da Kalan Harzemliler”. Türk Kültürü 410 (1997), 371-380.
• Gürbüz, Meryem. “Hârizmşahlar”. İslam Tarihi ve Medeniyeti. ed. Mehmet Şeker. 8/397-441. İstanbul: Siyer Yayınları, 1. Basım, 2018.
• Hanbeli, Ebü’l-Berekat Ahmed b İbrâhim. Şifaü’l-Kulub fî Menakıbi Beni Eyyûb. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 1996.
• Harîrî, Seyyid Ali. el-Ahbârü’s-Seniyye fi Tarihi’l-Hurûbi’s-Salîbiyye. Kahire: Ayn li’d-Dirasat ve’l-Buhusi’l-İnsaniyye ve’l-İctimaiyye [Ein for Human and Social Studies], 2017.
• Hıttı, Phılıp K. Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi. çev. Salih Tuğ. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 1. Basım, 2020.
• Humphreys, R.Stephen. From Saladin to the Mongols. Newyork: State Universty of Newyork Press, 1977.
• Hüseyin, Hamdi Abdulmunim Muhammed. Dirasat fi’t Tarihi Eyyûbîyyin ve’l-Memalik. İskenderiye: Da’r Marifetü'l- Camiye, 2000.
• Hyun, Hüseyin Kâzım. “el-Harezmiyye fî Bilâdi Şâm ve’l-Cezîre”. Mecelletü Diyâlâ li’l-Buhûsi’l-İnsâniyye 53 (2011), 166-198.
• İbn Bibi, Nasırüddin Hüseyin. el-Evamirü’l Alaiyye fi’l Umuri’l Alaiyye. çev. Mürsel Öztürk. 2 Cilt. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Basım, 1996.
• İbn Haldûn, Abdurrahmân b. Muhammed. Tarihu İbn Haldun=Kitabu’l İber. Beyrut: Darü’l Fikr, 2000.
• İbn Sıbat, Hamza b. Fakih Ahmed b. Ömer. Sıdkü’l el-Ahbar: Tarihu İbn Sıbat. Trablus: Carrus Pres, 1. Basım, 1993.
• İbn Şeddad, İzzeddin Muhammed. el- A’lakü’l Hatire fi Zikri Ümerai’ş Şam ve’l Cezire. Dımaşk: Vizaretü’s Sekafe, 1928.
• İbn Tağriberdi, Ebu’l Mehasin Cemaleddin. en-Nücumu’z-Zahire fi Mülüki Mısr ve’l-Kahire. Lübnan: Dar el- Kutub el- İlmiyah, 1992.
• İbn Vâsıl, Ebû Abdullah Cemaleddin Muhammed b. Salim İbn. Müferricü’l-Kürûb fî Ahbâri Benî Eyyûb. Kahire, 1957.
• İbnü’d Devâdârî, Seyfüddîn Ebû Bekr b. Abdillâh b. Aybek. Kenzü’d-Dürer ve Cami’ul-Ğurer. Kahire, 1972.
• İbnü’l ’Adim, Kemaleddin. Zübdetü’l Haleb min Tarihi Haleb. Dımaşk: el-Me’hedü’l-Fransi bi-Dımaşk, 1968.
• İbnü’l Amîd, Georges el-Mekin. Ahbarü’l-Eyyûbîyyin. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 1991.
• İbnü’l Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t Tarih. Beyrut: Dar el- Kutub el- İlmiyah, 4. Basım, 2003.
• İbnü’l ’İbri, Ebu’l-Ferec Cemaleddin. Târihu Muhtasari’d-Düvel. Lübnan: Darü’r-Raidi’l-Lübnani, 2. Basım, 1994.
• İbnü’l-Verdi, Ebû Hafs Zeynüddin Ömer b. Muzaffer b. Ömer. Tetimmetü’l-Muhtasar fî Ahbari’l-Beşer = Tarihu İbni’l-Verdi. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1970.
• Kafesoğlu, İbrahim. Harezmşahlar Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2. Basım, 1984.
• Karataş, Amber. Eyyûbî- Harizmşah İlişkileri. Dicle Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Kesir, Ebü’l-Fida İmadüddin İsmail b Ömer İbn. el-Bidâye ve’n-Nihaye. Beyrut: Mektebetü’l-Maârif, 1981.
• Lotan, Shlomo. “The Battle of La Forbie (1244)and Its Aftermath – Re-Examination of the Military Orders’ Involvement in the Latin Kingdom of Jerusalem in the Mid-Thirteenth Century”. Ordines Militares-. Nicolaus Copernicus University Press, 1. Basım, 2012. https://www.academia.edu/
• Makdisi, Ebü’l-Kâsım Şehabeddin Abdurrahman Ebû Şame. Teracimu Ricali’l-Karneyni’s-Sadis ve’s-Sabi’ = ez-Zeyl ale’r-Ravzateyn. Beyrut: Dârü’l-Cil, 1974.
• Makrizi, Takıyüddin Ahmed. Kitabü’s Sülûk li-Ma’rifeti Düveli’l Müluk. Beyrut: Dar el- Kutub el- İlmiyah, 1997.
• Merçil, Erdoğan. Müslüman Türk Devletleri Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 8. Basım, 2013.
• Merçil, Erdoğan. “Taştdâr”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2011. Erişim 18 Mayıs 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/tastdar
• Müneccimbaşı, Ahmet b. Lütfullah. Camiü’d Duvel: Selçuklular Tarihi. çev. Ali Öngül. İzmir: Akademi Kitabevi, 2001.
• Nüveyrî, Ahmed b. Abdulvehhab. Nihayetü’l-Ereb fi’l-Fünun’i Edeb. Beyrut: Dar el- Kutub el- İlmiyah, ts.
• Öner, Abdulkerim. “Moğolların Diyarbakır ve el-Cezire Bölgesinde Yaptıkları Zulümler Üzerine Bir İnceleme”. İlk Çağlardan Osmanlıya Diyarbakır. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2018.
• Özbek, Süleyman. Türkiye Selçukluları - Eyyubi İlişkileri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.
• Özgüdenli, Osman Gazi. “Moğollar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/225-229. Ankara: TDV İslam Ansiklopedisi, 2020.
• Paydaş, Kazım. “Moğol İstilasından Sonra Urfa ve Harran Civarına Yerleşen Harzemliler”. Türk Dünyası Araştırmaları 150 (2004), 155-163.
• Runciman, Steven. A History of the Crusades: The Kingdom of Jerusalem. Cambridge: Cambridge University, 1952.
• Runciman, Steven - Işıltan, Fikret. Haçlı Seferleri Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987.
• Sabri, İfaf. et-Tarihi ve’s Siyasi Devleti Harezmiyye. Kahire: Müessesetü İhdau li'l-Neşri ve’l-Kevzi’, 1998.
• Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. Tuḥfetü Ẕevi’l-Elbâb fî Men Ḥakeme bi-Dımaşḳ Mine’l-Ḫulefâʾ ve’l-Mülûk ve’n-Nüvvâb. Dımaşk: Vizaretü’s Sekafe, 1996.
• Sallâbî, Ali Muhammed Muhammed. el-Eyyûbîyyun Ba’de Selahaddin: Dört, Beş, Altı ve Yedinci Haçlı Seferleri. Beyrut: Da’r el-Marefah, 3. Basım, 2010.
• Selim, Sabri. el-Etrakü’l-Harezmiyyun fî’ş-Şarki’l-Edna’l-İslâmî. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Diniyye, 2000.
• Sıbt İbnü’l-Cevzi, Ebu’l-Muzaffer. Mira’tü’z Zaman fi Tevarihi’l A’yan. Dımaşk: Darü Risaleti’Alemiyye, 1. Basım, 2013.
• Stevenson, W.B. The Crusaders In The East. Cambridge: Cambridge University Press, 1907.
• Şeşen, Ramazan. “Daviye ve İsbitariyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 9/19-21. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1994.
• Şeşen, Ramazan. Eyyûbîler. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
• Şeşen, Ramazan. “Hittîn Savaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/165-167. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Şeşen, Ramazan. Selahaddin’den Baybars’a: Eyyûbîler- Memlûkler (1193-1260). İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 2007.
• Taneri, Aydın. “Celâleddi̇n Hâri̇zmşah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/248-250. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1997.
• Taneri, Aydın. Harezmşahlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 1. Basım, 2019.
• Taneri, Aydın. “Hârizmşahlar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 16. İstanbul: TDV İslam Ansiklopedisi, 1997.
• Turan, Osman. Selçuklular Döneminde Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat, 1971.
• Ünal, Mehmet Ali. XVI. Yüzyılda Harput Sancağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1989.
• Yakut el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh. Muʿcemü’l-Büldân. Beyrut: Dar Sadr, 1995.
• Yorulmaz, Osman. Geçmişten Günümüze Kanglı Türkleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2012.
• Yürekli, Tülay. “el-Melikü’s Salih Hizmetinde Harizmşahlar”. Turkish Studies 12/26 (2017), 255-265. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.12570
• Zehebi, Hafız. el-İber fi Haberi men Ğaber. Beyrut: Dar el- Kutub el- İlmiyah, 1985.
• “Tarihi Yapı”. Erişim 28 Ocak 2024. http://samsat.gov.tr/tarihi-yapi