İsrâ Sûresi Bağlamında Dil ve Üslûp Özelliklerinin Anlamla İlişkisi

Yıl 2025, Sayı: 14, 5 - 22, 15.12.2025

Cemal Sandıkçı

https://izlik.org/JA26TW83HZ

Bu makale için 23 Aralık 2025 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bitlisilahiyatdergisi/article/1848050

Öz

Bu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’in 17. sûresi olan İsrâ Sûresi’nin içerdiği edebî sanatlar ve belâgî özellikleri incelemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Sûre, hem bireysel hem de toplumsal hayatın düzenlenmesine yönelik emirler, yasaklar ve öğütler içermesi bakımından dikkat çekicidir. Allah’a ibadet, ana-babaya iyilik, toplumsal adaletin sağlanması, namazın dosdoğru kılınması, verilen sözlerin tutulması gibi konular sûrede açık emir cümleleriyle ifade edilmiştir. İsraf, cimrilik, çocukların rızık endişesiyle öldürülmesi, haksız yere cana kıyma, gıybet, kibir gibi davranışlar ise açıkça yasaklanmıştır. Bu yönüyle sûre, ahlaki ilkelere dayalı bir toplumsal düzenin inşasına katkı sağlayan kapsamlı mesajlar sunmaktadır. Sûrede yer alan bu ahlaki ve sosyal içerikli mesajlar, aynı zamanda belâgat ilminin alt disiplinleri olan beyân, meânî ve bedî’ ilimleri açısından da incelenmeye değer özellikler taşımaktadır. Sözün anlam derinliği, lafzî incelikleri ve etkileyici üslûbu, Kur’ân’ın edebî mucizesini yansıtan yönlerdendir. Bu bağlamda çalışmada, sûredeki edebî sanatlar tespit edilerek açıklanmış ve ilgili âyetlerle ilişkilendirilmiştir. Çalışmanın temel amacı, İsrâ Sûresi’nin üslûbunun ve edebî sanatların tespiti yoluyla, Kur’ân’ın mesajlarını iletmedeki yöntemsel zenginliğini ve etkileyiciliğini ortaya koymaktır. Sûrede kullanılan edebî teknikler, sadece estetik bir anlatım sunmakla kalmamakta, aynı zamanda muhatabın zihinsel, ahlaki ve toplumsal dönüşümünü de hedeflemektedir. Bu bağlamda İsrâ Sûresi, hem anlam derinliği hem de ifade gücü bakımından belâgat ilminin tüm alt disiplinleriyle örneklendirilebilecek güçlü bir metin olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagatı , Kur’ân , İsrâ Sûresi , Belâgat , Beyân , Meâni , Bedî’

The Relationship Between Language and Style Features and Meaning in the Context of Sūrat al-Isrā’

https://izlik.org/JA26TW83HZ

Bu makale için 23 Aralık 2025 tarihinde bir düzeltme yayımlandı. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bitlisilahiyatdergisi/article/1848050

Öz

This study aims to examine the literary devices and rhetorical features found in the 17th chapter of the Qur’an, Sūrat al-Isrā’. The chapter is noteworthy in that it contains commandments, prohibitions, and admonitions related to both individual and societal life. It emphasizes themes such as worshipping Allah, showing kindness to parents, ensuring social justice, performing prayers with devotion, and fulfilling promises—all of which are conveyed through clear imperative sentences. Behaviors such as extravagance, miserliness, killing children out of fear of poverty, unjustly taking a life, gossip, and arrogance are explicitly prohibited. In this respect, the chapter offers comprehensive messages aimed at establishing a moral and ethically grounded social order. The moral and social messages presented in the sūrah also contain noteworthy features in terms of the subfields of Arabic rhetoric (balāghah), namely bayān, maʿānī, and badīʿ. The depth of meaning, the subtlety of expression, and the eloquent style reflect the literary miraculousness of the Qur’an. In this context, the study identifies and explains the literary devices found in the sūrah and relates them to relevant verses. The primary aim of the study is to reveal the richness and effectiveness of the Qur’an’s method of conveying its message by analyzing the style and rhetorical elements of Sūrat al-Isrā’. The rhetorical techniques employed in the sūrah not only provide an aesthetically powerful narrative but also aim to effect intellectual, moral, and social transformation in the audience. In this regard, Sūrat al-Isrā’ can be considered a powerful text that exemplifies all subfields of the science of rhetoric, both in terms of depth of meaning and expressive force.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Qur’an , Surah al-Isra , Rhetoric , Elocution , Semantics , Rhetorical Embellishment.

Kaynakça

• Kaynakça / Reference
• Abdurrahmân Hasan Habenneke el-Meydânî, el-Belâğatü’l-‘arabiyye, Usûsuhâ ve Funûnuhâ, 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kalem, 1996.
• Ahmed Matlûb. Mu’cemü’l-mustalahati’l-belâğıyye. Beyrut: Mektebetü Lübnân en- Nâşirûn, 1996.
• Akdağ, Ahmet. “Belâgat Kitaplarında Cinâs-ı Nâkıs Çeşitlerinin İsimlendirilmesi Konusundaki Tutarsızlıklar”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (31 Aralık 2023).
• Ali el-Cârim-Mustafa Emîn. el-Belâğatü’l-vâzıha. Mısır: y.y., 1959.
• Âlûsî, Şihâbüddîn. Ruhu’l-Me’ânî fî Tefsiri’l-Kur’ani’l-‘Azîm ve’s-Seb’il Mesânî. Beyrût: Dâru İhyâit- türâsî, 1985.
• Bedevî Tabane. Mu’cemü’l-Belâğati’l-Arabiyye. 4. Basım. Beyrut: Dâru’l-Hazm, 1997.
• Bekrî Şeyh Emîn, el-Belâğatü’l-‘arabiyye fî Sevbiha’l-Cedîd, ‘İlmü’l-beyân. Beyrut: y.y.,2004.
• Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri Belâgat. Ankara: y.y., 1980.
• Bolelli, Nusrettin. Belâgat Arap Edebiyatı. 5. Basım. İstanbul: İFAV., 2009.
• Cürcânî, Abdülkâdir, Delâilü’l-i’câz. Kâhire: Matbaatü’l-Medenî,1992.
• Cürcânî, Abdülkâhir Ali b. Muhammed. Esrârü’l-belâğa, 1. Basım Kâhire: Matbaatü’l-Medenî, 1991.
• Dağ, Mehmet. Kur’ân’da Üslûb Diyalektiği İltifât. 1. Basım. Erzurum: Salkımsöğüt, 2008.
• Dervîş, Muhyiddîn. İ’râbü’l-Kur’ani’l-kerîm ve Beyânuh. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İbni Kesîr, 1406.
• Durmuş, İsmail- Saraç, M.A. Yekta. “Leff-ü Neşr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Erişim 12 Şubat 2025).
• Ebû Hayyân el-Endelüsî Muhammed b. Yusuf. el-Bahru’l-Muhît. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993.
• Ebû’l-Bekâ, Eyyûb b. Mûsâ el-Hüseynî, el-Külliyyât, thk. Adnan Derviş, 2. Basım. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• el-Câhız, Ebû Osmân ‘Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-Tebyîn. 3 Cilt. Beyrut: y.y.,ts.
• el-Haffâcî, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed Said b. Sinan. Sırrü’l-Fesâha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘ilmiyye, 1982.
• el-Useymin, Muhammed b. Salih. Şerhu durûsi’l-belâğa. Kuveyt: y.y.2005.
• et-Tehânevi, Muhammed b. Ali b. Ali. Keşşâfü Islıstılâhati’-l Fünûn. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-‘ilmiyye, 1999.
• et-Tîbî, Şerafuddin Hüseyin b. Muhammed. et-Tibyân fî ‘İlmi’l-meânî ve’l-Bedi’ ve’l-Beyân Beyrut: Mektebetü’n-Nehdeti’l’-arabiyye, 1987.
• Fazl Hasan Abbâs, el-Belâğa funûnuhâ ve Efnânuhâ, ‘ilmü’l-meânî. Ammân: y.y. 2004.
• Firûzâbâdî, Mecduddin Muhammed b. Ya’kûb. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Mektebetü tahkiki’t-türâs fî müesseseti er-Risâle.ts.
• Gür, Süleyman, Anlatımlı Kur’an Belâgatı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Beyân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Erişim 31 Aralık 2024).
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah-Çelebi, Rabia. Teshilü’l-belâğa. Erzurum: Güven Matbaası, 1997.
• İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Muhammed b. Mükrîm b. Ali b. Ahmed. Lisânü’l-‘Arab. 15 cilt. Beyrut: y.y., ts.
• İbn Râşik, Ebu Ali Hasan el-Kayrevânî el-Ezdî. el-‘Umde fî Mehâsini’ş-şi’r ve Âdâbih ve Nakdih, 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1988.
• İbnü Fâris, Ebû’l-Hüseyin Ahmed b. Fâris ez-Zekeriyya. Mu’cemü’l-Mekâyıs fi’l-Luğa. 2. Basım. Beyrut: Dârü’l-Fikr,1998.
• İbnü Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim, Edebü’l-Kâtib, 2. Baskı Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
• İbnü’l-Esîr, Ziyâuddin Nasrullah b. Muhammed. el-Meselü’s-sâir, 2 Cilt Beyrut: Mektebetü’l-‘Asriyye, 1995.
• İnam Fevvâl Akkâvî, el-Mu’cemü’l-Mufassal fî ‘Ulumi’l-belâğa. Beyrut: y.y., 1996.
• İrfân Matrâcî. el-Câmi’ li funûni -lügati’l -‘arabiyye ve’l-‘Arûz. 1. Basım. Beyrut: y.y., ts.
• Kadrî Mayû. el-Mu’în fî’l-belâğa. thk. Emil Bedi Ya’kûb. Beyrut: y.y., 2000.
• Kazvinî, Hatip Muhammed b. Abdurrahmân. el-İzâh fî ‘Ulûmi’l-belâğa. Beyrut: y.y., 5. Basım, 1980.
• Köksal M. Fatih-Tok, Vedat Ali. Osmanlı Edebiyatı Belâgat Menemenlizâde Mehmet Tâhir. Ankara: Berikar Ofset, ts.
• Kur’an Yolu Meâli, çev. Hayrettin Karaman-Mustafa Çağrıcı-İbrâhim Kâfi Dönmez-Sadrettin Gümüş. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım. 2014.
• Mecdi Vehbe Kâmil el-Mühendis. Mu’cemü’l-Mustalahati’l-‘Arabiyye. 2. Basım. Beyrut: Mektebetü Lübnân en-Nâşirûn, 1984
• Râzi, Fahruddin. Nihayetü’l-i’câz fî Dirayeti’l-i’câz. Beyrut: Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1985.
• Sâbûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t- Tefâsîr. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l- Kur’ani’l-Kerîm, 1986.
• Saraç, Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi Belâgat. 8. Basım. İstanbul: Gökkubbe, 2010.
• Sekkâkî, Ebû Ya’kûb Yusuf b. Ebî Bekr Muhammed b. Ali. Miftâhü’l-‘ulûm. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-‘İlmiyye, 1407/1987.
• Suyûti, Celâlüddin, Mu’terekü’l-akrân fî i’câzi’l-Kur’ân, 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1988.
• Tahirü’l-Mevlevî. Edebiyat Lügatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1994.
• Teftâzâni, Sadruddun. el-Mutavvel ‘ale’t-Telhîs. İstanbul: Matbaai -‘Amire, 1891.
• Yaşaroğlu, M. Kâmil, “İsrâ Sûresi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ağustos 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/isra-Sûresi
• Zevbe’î, Talip Muhammed b. İsmâil. el-Belâğatü’l-‘Arabiyye ‘İlmü’l-Meânî. Bingazi: y.y.,1997.