Resimli Öykü Kitaplarının Evrensel Değerler Açısından İncelenmesi

Abstract

Amaç: Bu araştırmanın amacı, Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilen, Millî Eğitim Bakanlığı ile UNICEF’in teknik desteğiyle yürütülen “Erken Çocukluk Eğitiminde Kalite ve Erişimin Arttırılması Projesi” kapsamında okul öncesi eğitimde kullanılmak üzere okul öncesi eğitim kurumlarına dağıtılan 36 resimli öykü kitabında yer alan evrensel değerleri incelemektir. Yöntem: Araştırmada, Millî Eğitim Bakanlığı ile UNICEF iş birliği kapsamında okul öncesi kurumlara dağıtılan 36 resimli öykü kitabı, nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Bulgular: Araştırma bulgularına göre kitaplarda en fazla yer verilen değerler dayanışma/yardımlaşma, sevgi ve çalışkanlık olarak belirlenmiştir. Buna karşın, adalet, eşitlik, barış, insan hakları ve tevazu gibi evrensel nitelikteki bazı değerlere ise oldukça sınırlı biçimde yer verildiği görülmüştür. Ayrıca kitaplarda yayınevi ve yazar adı gibi bibliyografik bilgilerin eksik olduğu tespit edilmiştir. Sonuçlar: Sonuç olarak, resimli öykü kitaplarının evrensel değerleri çocuklara kazandırmada önemli bir araç olduğu; ancak değer çeşitliliğinin yeterince dengeli olmadığı görülmüştür. Araştırma, çocuk kitaplarında değer aktarımının daha kapsayıcı ve dengeli olması gerektiğini vurgulamaktadır.

Keywords

• Evrensel değerler
• kitap incelemesi
• okul öncesi dönem
• resimli öykü kitabı

An Analysis of Illustrated Storybooks from the Perspective of Universal Values

Abstract

Aim: This study aims to examine the universal values included in 36 illustrated storybooks distributed to preschool education institutions within the scope of the project "Enhancing the Quality and Access to Early Childhood Education," which is financed by the European Union and the Republic of Türkiye and implemented with the technical support of the Ministry of National Education and UNICEF. Methods: In this research, 36 illustrated storybooks distributed to preschool institutions through a collaboration between the Ministry of National Education and UNICEF were analyzed using the document analysis method, a qualitative research design. Results: According to the study's findings, the most frequently emphasized values in the books are solidarity/helpfulness, love, and diligence. In contrast, specific universal values such as justice, equality, peace, human rights, and humility are represented only to a limited extent. Additionally, it was noted that bibliographic information, including the publisher's name and the author's name, is missing in several books. Conclusion: In conclusion, illustrated storybooks are found to be significant tools for imparting universal values to children; however, the diversity of values presented is not sufficiently balanced. The study highlights the need for a more inclusive and balanced approach to value transmission in children's literature.

Keywords

• Universal values
• book review
• pre-school period
• picture storybook

References

1. Abacı, E., & İnce Samur, A. Ö. (2024). Behiç̧ Ak’ın çocuk kitaplarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 9(28), 493-511.
2. Abraham, G. H., & Barksdale, M. A. (2024). Exemplary picturebooks about democratic principles. Cogent Educatıon, 11(1), 1-13.
3. Akyol, T. (2012). Resimli çocuk kitaplarında yer alan değerlerin incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi). Hacettepe Üniversitesi.
4. Alamdar, S., & Süngü, A. (2017). Nâzım Hikmet’in sevdalı bulut adlı kitabındaki masalların duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi. T. Şimşek ve V. Yıldız (Ed.), IV. Uluslararası Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumunda Sunulan Bildiri Kitabı 1. Cilt (ss. 301-315). Step.
5. Aras, M., & Karagöz, B. (2022). Tudem edebiyat ödüllü çocuk romanlarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 7(2), 424-439.
6. Aslan, C. (2013). Duyarlık ve düşünceyi geliştirmede çocuk/gençlik edebiyatı. Çoluk Çocuk Anne Baba Eğitimci Dergisi, (102), 29-32.
7. Aydın, İ., & Öksüz, A. (2021). Çocuk kitaplarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (25), 579-619.
8. Banerjee, R. (2000). The development of an understanding of modesty. British Journal of Developmental Psychology, 18, 499–517.

9. Banks, J. A. (2006). Cultural diversity and education: Foundations, curriculum, and teaching. Pearson. Batur, Z., & Yücel, Z. (2012). Ahmet Efe’nin çocuk hikâyelerinde değer eğitimi ve hikâyelerin Türkçe eğitimine katkısı. Turkish Studies, 7(4-1), 1031-1049.
10. Bekerman, Z., & Zembylas, M. (2012). Teaching contested narratives: Identity, memory and reconciliation in peace education and beyond. Cambridge University Press.
11. Bennett, W. J., Finn, C. E. Jr., & Cribb, T. E. Jr. (1999). The educated child. Touchstone.
12. Birkök, C. M. (2019). Değerler sınıflandırması. International Journal of Human Sciences, 16(2), 493-498.
13. Bigler, R. S., & Liben, L. S. (2007). Developmental intergroup theory: Explaining and reducing children's social stereotyping and prejudice. Current Directions in Psychological Science, 16(3), 162–166.
14. Cengiz, Ş., & Duran, E. (2017). Okul öncesi dönemine ait hikâye ve masallardaki değerlerin incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 42(191), 205-233.
15. Ceran, C. (2019). Resimli çocuk kitaplarının eleştirel düşünme becerilerini desteklemesi yönünden incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
16. Chamberlain, L., Afroze, J., Cooper, V., & Collins, T. (2019). Representing children’s rights from discussion through to illustration and interpretation. The Open University.
17. Çam Türkan, Ç. (2023). Tematik çocuk kitapları ve değerler. Social Sciences Studies Journal, 9(118), 9750–9759.
18. Çelikten, F. (2019). Nezihe Meriç’in çocuk kitaplarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Marmara Üniversitesi.
19. Çintaş, D. (2009). İbrahim Zeki Burdurlu’'nun eserlerinde çocuk eğitimi ile ilgili evrensel değerler. [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi.
20. Değirmenci, B., & Karagül, S. (2024). Fatma Hilal Başal tarafından yazılan Keloğlan masallarının unesco değerler listesi bağlamında incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 16, 181-201.
21. Dirican, R., & Dağlıoğlu, H. E. (2014). 3-6 Yaş grubu çocuklarına yönelik yayımlanan resimli hikaye kitaplarının bazı temel değerler açısından incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 3(2), 44-69.
22. Doğan, İ. (2016). Sosyoloji kavramlar ve sorunlar. Pegem Akademi.
23. Döl, A. (1999). 0-6 yaş çocuk kitaplarının resimlemeleri. [Yüksek Lisans Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
24. Döring, A. K., & Knafo-Noam, A. (2019). How do our values guide us in life?. https://kids.frontiersin.org/articles/10.3389/frym.2019.00115 (Erişim tarihi: 14.05.2025).
25. Durmaz, M., & Yorulmaz, B. (2022). Ödüllü resimli çocuk kitaplarındaki metin ve görsellerin değerler açısından incelenmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Dergisi, 4(7), 519-548.
26. Elias, M. J., Zins, J. E., Weissberg, R. P., vd. (1997). Promoting social and emotional learning: Guidelines for educators. ASCD.
27. Erikson, E. H. (1963). Childhood and society.W. W. Norton & Company.
28. Erhan, G. (2020). Resimli çocuk kitaplarının barış eğitimi bileşenlerinden “kültürel farkındalık” bileşeni açısından incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 37(1), 24-46.
29. Eslen-Ziya, H., & Erhart, I. (2013). Dengeli, ölçülü, yetinen ve tek tip Türk çocuğu: Resimli çocuk kitaplarında kimlik inşası. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 16(1), 46-73.
30. Fırat, H., & Mocan, A. (2014). Türkçe ders kitaplarındaki̇ hikâyelerde yer alan değerler. TSA, (3), 25-49.
31. Evsen, K. (2019). Mustafa Ruhi Şirin’in çocuk şiirleri ve masallarının duyarlık eğitimi açısından incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi.
32. Güler, B., & Polat, Ü. (2021). Çocuk dergilerinde “evrensel ve ahlaki” değerler aktarımının ilköğretim programları ile ilişkilendirilmesi üzerine bir araştırma. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, 10(28), 33-63.
33. Güney, S. (2021). Eğitim filmlerinde yer alan değerlerin evrensel değerler çerçevesinde incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Sakarya Üniversitesi.
34. Güven, A. Z. (2014). Türk efsanelerinin değerler eğitimi bakımından incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü̈ Dergisi, 11(26), 225-246.
35. Halstead, J. M., & Taylor, J. M. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169-202.
36. Heenan, J. A. (2007). Case for teaching objective values. www.teachingvalues.com/valuecasestudy.html (Erişim tarihi: 15.04.2025).
37. Ilogho, J. E. (2015). The role of picture books in promoting reading culture among Nigerian children: Implication for libraries and development of leadership qualities. International Journal of Academic Library and Information Science, 3(2), 65-71.
38. Johnson, D. W., & Johnson, R. T. (2005). Essential components of peace education. Theory into Practice, 44(4), 280-292.
39. Jaspers, E. (2016). Values. https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199756384/obo-9780199756384-0182.xml (Erişim tarihi: 10.06.2025).
40. İnan, T. (2016). Çocuk medyasında evrensel ve yerel değerlerin aktarımı: Trt çocuk kanalı örneği. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (25), 200-212.
41. Isbell, R., Sobol, J., Lindauer, L., & Lowrance, A. (2004). The effects of storytelling and story reading on the oral language complexity and story comprehension of young children. Early Childhood Education Journal, 32(3), 157-163.
42. Kamaraj, İ., & Kerem, E. A. (2006). Erken çocukluk dönemi “barış” değerine evrensel bir bakış. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(19), 93-104.
43. Karakuş̧ Tayşi, E. (2019) Sevim Ak’ın öykülerinin duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (19), 303-324.
44. Karatay, H. (2007). Değer aktarımı açısından yerli ve yabancı çocuk edebiyatı ürünleri. https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/KARATAY-Halit-DEĞER-AKTARIMI-AÇISINDAN-YERLİ-VE-YABANCI-ÇOCUK-EDEBİYATI-ÜRÜNLERİ.pdf (Erişim tarihi: 16.06.2025).
45. Karatay, H. (2011). Çocuk edebiyatı metinlerinde bulunması gereken özellikler. T. Şimşek (Ed.), Kuramdan uygulamaya çocuk edebiyatı el kitabı (ss. 77-125).
46. Karoğlu, H., & Ünüvar, P. (2017). Okul öncesi̇ dönem çocuklarının gelişim özellikleri ve sosyal beceri düzeyleri̇. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (43), 231-254.
47. Kasiyun, S. (2015). Upaya meningkatkan minat baca sebagai sarana untuk mencerdaskan bangsa. Jurnal Pena Indonesia, 1(1), 79.p79-95. https://doi.org/10.26740/jpi.v1n1.
48. Kaymakcan, R., & Meydan, H. (2014). Ahlak, değerler ve eğitimi. Dem Yayınları.
49. Kazancı Gül, M. (2018). 5-6 yaş grubu çocuklar için Türkçe yazılmış resimli çocuk kitaplarında değerler analizi. [Yüksek Lisans Tezi]. Okan Üniversitesi.
50. Keklik, S., & Kuru, H. (2016). Ayşe Yamaç’ın çocuk romanlarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (10), 217-237.
51. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170-189.
52. Kilby, R.W. (1993). The study of human values. University Press of America.
53. Killen, M., & Rutland, A. (2011). Children and social exclusion: Morality, prejudice, and group identity. Wiley-Blackwell.
54. Koç, R., & Akdoğan, H. (2018). Çocuklara değer aktarımının önemi. International Journal of Social Science, (65), 1-16.
55. Koç, K. (2007). İlköğretim 7. sınıflarda okutulan vatandaşlık ve insan hakları eğitimi dersinde öğrenciye kazandırılması amaçlanan evrensel değerlere ilişkin tutumlar üzerinde öğretim sürecinin etkisi. [Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi.
56. Kohlberg, L. (1981). The philosophy of moral development: Moral stages and the idea of justice. Harper & Row. Komaraov, A. S. (2013). Universal values: The experience of apology. Perspectives of Science and Education, (4), 21-29. https://www.academia.edu/12040700/Universal_Values_the_experience_of_apology (Erişim Tarihi: 10.07.2025).
57. Körükçü, Ö., Acun Kapıkıran, N., & Aral, N. (2016). Resimli çocuk kitaplarında Schwartz’ın modeline göre değerlerin incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(38), 133-151.
58. Kristjánsson, K. (2013). Virtues and vices in positive psychology: A philosophical critique. Cambridge University Press.
59. Kucharczyk, S., & Hanna, H. (2020). Balancing teacher power and children’s rights: Rethinking the use of picturebooks in multicultural primary schools in England. Human Rights Education Review, 3(1), 49–68.
60. Kumbasar, E. (2011). Muzaffer İzgü'nün romanlarının değerler eğitimi açısından incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Karadeniz Teknik Üniversitesi.
61. Kutmaral, D., & Kodan, H. (2023). Eflatun Cem Güney masallarının duyarlık eğitimi bağlamında incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 12(4), 1684-1702. https://doi.org/10.7884/teke.1325829.
62. Latifa, G., Suzanne, N., & Zulhendri. (2023). Development of illustrated storybooks as a learning medium to enhance students' reading interest. Journal of Islamic Education Students, 3(1), 1-12.
63. Lenox, M. (2000). Storytelling for young children in a multicultural world. Early Childhood Educational Journal, 28(2), 97-103.
64. Lickona, T. (1991). Educating for character: how our schools can teach respect and responsibility. Bantam Books.
65. Morgan, H. (2009). Picture book biographies for young children: a way to teach multiple perspective. Early Childhood Education, 37, 219-227.
66. Nicolopoulou, A. (2010). The alarming disappearance of play from early childhood education. Human Development, 53(1), 1–4.
67. Noddings, N. (2002). Educating moral people: A caring alternative to character education. Teachers College Press.
68. Oğuz Namdar, A., Günaydın, Y., & Özdemir, C. (2024). Leyla Fonten kitaplarının içerdiği evrensel değerlere göre incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 13(3), 1021-1034.
69. Oran, G. (2015). Yalvaç Ural’ın çocuk kitaplarında değer eğitimi ve bu eserlerin Türkçe öğretimine katkısı. [Yüksek Lisans Tezi]. Uşak Üniversitesi.
70. Orhan, M. (2021). Okul öncesi dönem Tübitak 6 yaş grubu popüler çocuk bilim kitaplarında değerlerin ele alınış̧ biçimi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4, 130-156. Otmar, Ö. (2017). Yalvaç Ural’ın çocuk yapıtlarının evrensel değerler açısından incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi.
71. Özbay, M., & Karakuş, E. (2016). Dede Korkut Hikâyeleri’nin Türkçe öğretimi ve değer aktarımı açısından önemi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 1(1), 21-31.
72. Öztürk, Ü., & Buldur, A. (2022). Resimli çocuk kitaplarının içerdikleri değerler açısından incelenmesi: Tokat bebek ve çocuk kütüphanesi örneği. E-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 13(6), 14-27.
73. Peterson, C. & Seligman, M. E. P. (2004). Character strengths and virtues: A handbook and classification. Oxford University Press.
74. Piaget, J. (1932). The moral judgment of the child. Routledge & Kegan Paul.
75. Rodriguez, N. N., & Vickery, A. E. (2020). Much bigger than a hamburger: Disrupting problematic picturebook depictions of the civil rights movement. International Journal of Multicultural Education, 22(2), 109-128.
76. Rokeach, M. (1979). From individual to institutional values: With special reference to the values of science. M. Rokeach (Ed.), Understanding human values (ss. 47-70). Free Press.
77. Rowatt, W. C., Ottenbreit, A., Nesselroade, K. P., & Cunningham, P. A. (2002). On being holier‐than‐thou or humbler‐than‐thee: A social–psychological perspective on religiousness and humility. Journal for the Scientific Study of Religion, 41(2), 227-237.
78. Salomon, G., & Cairns, E. (2010). Handbook on peace education. Psychology Press.
79. Sapsağlam, Ö. (2016). Values education in preschool period. R. Efe, I. Koleva, E. Atasoy ve İ. Cürebal (Ed.), Developments in Educational Sciences (ss. 492-507). St. Kliment Ohridski University Press.
80. Sarıçam, İ., & Yangil, M. K. (2022). Nazlı Eray’ın çocuk kitaplarının değerler eğitimi açısından incelenmesi, International Journal of Eurasia Social Sciences, 13(50), 1533-1548.
81. Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press. Somuncu, S. (2008). İlköğretim 7. sınıf Türkçe ders kitabındaki edebi metinlerin temel evrensel değerleri içermesi bakımından incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi.
82. Şimşek, Ş., & Sel, A. (2024). Göktuğ Canbaba’nın çocuk kitaplarında işlenen değerler. Uluslararası Çocuk Edebiyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(2), 66-81.
83. Tarigan, N. T. (2018). Pengembangan buku cerita bergambar untuk meningkatkan minat baca siswa kelas iv sekolah dasar. Jurnal curere, 2(2), 141-152.
84. Temiz, S. (2024). Feridun Oral ve Sara Şahinkanat'ın çocuk kitaplarının değerler eğitimi açısından karşılaştırılarak incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Karabük Üniversitesi.
85. Tezel, M., Arslan Çiftçi, H., & Uyanık, G. (2019). Annelerin okul öncesi dönem çocuklarına kitap okuma ve almaya ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15(3), 741-759. https://doi.org/10.17860/mersinefd.590352.
86. The Center for Parenting Education. (2025). Values matter: Using your values to raise caring, responsible, resilient children. https://centerforparentingeducation.org/library-of-articles/indulgence-values/values-matter-using-your-values-to-raise-caring-responsible-resilient-children-what-are-values/ (Erişim tarihi: 23.06.2025).
87. The National Association for the Education of Young Children. (2004). Young children and picture books. https://www.scribd.com/document/81033311/160 (Erişim tarihi: 15.07.2025).
88. Titus, D. N. (1994). Values educatıon in amerıcan secondary schools. https://eric.ed.gov/?id=ED381423 (Erişim tarihi: 07.07.2025).
89. Todres, J., & Higinbotham, S. (2016). Human rights in children’s literature: Imagination and the narrative of law. Oxford University Press.
90. Tulk, S. (2005). Reading picture books is serious fun. English Teaching: Practice and Critique, 4(2), 89-95. Tunç, K. (2024). UNESCO yaşayan evrensel değerler bağlamında Atatürk örneğinin incelenmesi. [Yüksek Lisans Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
91. UNESCO. (2015). Global citizenship education: Topics and learning objectives. UNESCO Publishing. United Nations (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. https://sdgs.un.org/2030agenda (Erişim tarihi: 15.07.2025).
92. UN Press Release. (2003). Universal values - peace, freedom, social progress, equal rights, human dignity – acutely needed, secretary-general says at Tubingen Unıversity, Germany. https://press.un.org/en/2003/sgsm9076.doc.htm (Erişim tarihi: 17.06.2025).
93. Utami, N. R., & Warmansyah, J. (2019). Cerita gambar berseri untuk meningkatkan hasil belajar sains di lembaga paud Yogyakarta. Jurnal Tunas Cendekia, 2(2), 89–100.
94. Utomo, F. B. B. (2018). Developing illustrated story books to improve beginning reading skills and learning motivation. Jurnal Prima Edukasia, 6(2), 118-128.
95. Uyanık Balat, G. (2007). Ailede iletişim ve temel değerler. İlköğretmen Dergisi, 14, 35-36.
96. Uyanık Balat, G. (2011). Okulöncesi dönemde değerler eğitimi uygulamaları. A.Arıkan (Ed.), Okul öncesi dönemde değerler eğitimi (ss.167-188). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
97. Watling, D., & Banerjee, R. (2007). Children’s understanding of modesty in front of peer and adult audiences. Infant and Child Development, 16(3), 227–236.
98. Yardımcıel, F., & Yılar, Ö. (2022). Aysel Gürmen’in eserlerinde iletilen değerler bağlamında bir inceleme. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Dergisi, (7), 16-32.
99. Yaşar Sağlık, Z., & Erbağcı, N. (2025). Sınıf öğretmenlerinin resimli çocuk kitaplarına yönelik tutumları ile değerler eğitimine yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Cumhuriyet Uluslararası Eğitim Dergisi, 14(1), 162-172.
100. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.